نقش استبداد هدفمند در تشکل دولت ملی

استبداد هدفمند اصطلاحی است که معمولاً برای توصیف نوعی حاکمیت اقتدارگرا به ‌کار می‌رود. درین نوع حاکمیت تمرکز قدرت نه به‌ صورت تصادفی، بلکه با اهداف مشخص سیاسی، ایدئولوژیک، امنیتی یا اجتماعی اعمال میشود.

در استبداد عادی حاکم فقط در تلاش حفظ قدرت است. در حالیکه در استبداد هدفمند حکومت مزید بر حفظ قدرت، پروژه یا هدف معینی را دنبال میکند. تدارک بستر متجانس ملی یکی ازین اهداف میتواند باشد، که از طریق سرکوب حلقات گریز از مرکزیت اداری کشور میتواند میسر باشد. درین پروسه توجه به رعایت اصول دیموکراسی، شهروندی و استفاده از حق رای مطرح نیست.

در اروپا مسیر ظهور دولت ـ  ملت و یا حاکمیت های متمرکز ملی را سلاطین مطلقه در تقابل با  کلیسا و فئودال های قدرتمند هموار کردند. ناسیونالیزم اروپا منحیث ستون فقرات تشکیل دولت های ملی همزمان با حذف قدرت زمینداران بزرگ و رشد سرمایه داری  سربلند کرد.

در اروپا ناسیونالیزم افراطی  در حد متعادل تهداب تشکیل دولت ـ  ملت باقی نماند. آن وقتی بود که فاشیزم تغییر هویت فرهنگی جامعه، حذف مخالفان فکری و یکسان سازی قومی و مذهبی را رویدست گرفت.

در آسیا و افریقا دولت ـ  ملت بعد از طرد نفوذ استعمار، رشد سرمایه داری ملی و ظهور طبقه متوسط سربلند کرد.

در کشور های اسلامی به عوامل عمومی ظهور دولت های ملی دین و مذهب علاوه شد :

دین استعمار ستیز و مبارز به مسلمانان انگیزه جهاد و دفع سلطه استعمار را داد و زمینه بوجود آمدن دولت های ملی را هموار کرد. همزمان با رشد تفکر ملی، بخشی از علمای دنیای اسلام روی مفهوم « اخوان المسلمین» و « امت اسلام » تاکید کرده اند، ناسیونالیزم را پدیده استعمار غرب دانسته اند و سرحدات ملی را نپذیرفته اند. تلاش های سیاسی علمای ملت ستیز اسلامی در قالب اخوان المسلمین، القاعده و داعش جاه گرفت. هیچیک این گروه ها در گرد آوردن مسلمانان پیرامون « امت اسلام » و نفی سرحدات ملی موفق نشدند.

در تاریخ سیاسی افغانستان ناسیونالیزم در هم آهنگی با دین و مذهب در تعاملات درونی و بیرونی موضع تعرضی یا دفاعی داشته است : دفاعی وقتی که کشور معروض به تجاوز خارجی بوده است. تعرضی زمانی که ناسیونالیزم انگیزه کشور کشایی سلاطین در بیرون قلمرو افغانستان قرار گرفته است.

در افغانستان معاصر نفوذ ناسیونالیزم در مذهب موجب شده است که اخوانیت، القاعده، داعش و امثالهم هیچگاهی قد علم نکند.

در افغانستان ریشه ظهور تفکر ملی در قرن ۱۸ با ظهور جنبش روشانیان برمیگردد. روشانیان با مغل ها جنگیدند وتلاش کردند که عظمت دوران غزنوی ها، غوری ها، غلزیی ها و لودیان را احیا کنند.

در جنگ با مغل و قیام روح ملی نقش شاعران مبارز را که در ادبیات حماسی پشتو منعکس شده است، نباید کم گرفت. خوشحال ختک که سالیان متمادی در زندان مغل سپری کرد، از جمله شمار زیادی از شاعران حماسی است که روح ناسیونالیزم افغان را از موضع یک مسلمان رونده حج چنین بیان میکند :

پس له بنده دي دا عزم

د خوشحال د خاطر جزم

یا نیولې مخ مکې ته

یا مغلو سره رزم

نهضت ملی روشانیان اولین گام در جهت تثبیت هویت ملی افغان شمرده میشود. بر مبنای همین هویت بعداً دولت ملی شکل گرفت.

نهضت روشانیان زمینه رشد تفکر ملی را در میان مشران قوم و سلاطین میسر ساخت.

در قرن ۱۸ میرویس نیکه به عنوان رهبر سیاسی، دینی و ملی به دینامیزم قومی جذبه ملی داد : در برابر صفوی ها اعلام استقلال کرد و مسیر حرکت به سوی دولت ـ  ملت را هموار نمود.

در قرن ۱۸ با ظهور چهره تابناک تاریخ یعنی احمد شاه بابا افغانستان مالک یک دولت ملی شد که همه اقوام در سرنوشت آن سهم داشتند. جرگه قندهار که تاج پادشاهی را بر سر احمد شاه درانی گذاشت، ترکیبی از همه اقوام افغانستان بود. لشکر احمد شاه بابا انعکاس ترکیب نفوذ افغانستان بود.

لشکر کشی های احمد شاه به هدف توسعه امپراتوری، موجب نفوذ اقوام، طوایف و ملیت های غیر متجانس در قلمرو امپراتوری شد و از تشخص دولت ملی کاست.

در قرن ۱۹با سقوط  سلطنت احمد شاه بابا مرکزیت اداره حکومتی از میان رفت. مداخله خارجی و جنگ های ذات البینی در بین اولاده احمد شاه بابا جلو رشد ناسیونالیزم نوپای افغانی را گرفت.

در ۱۸۸۰ الی ۱۹۰۱ نوبت سلطنت امیر آئنین عبدالرحمن خان رسید. عبدالرحمن خان که بعد از پراگنده گی های جنگ دوم افغان ـ انگریز به قدرت رسانیده شد، بنیان گذار ناسیونالیزم  معاصر قومی است. این ناسیونالیزم مشروعیت خود را از دین میگرفت و به قصد تمرکز قدرت اداری و تشکیل دولت ملی با خشونت عمل میکرد. افزار این خشونت استخبارات نیرومند و لشکر ۱۰۰ هزار نفری بود. عبدالرحمن  ۴۰ شورش از جمله بغاوت هزاره ها و غلجی ها را سرکوب کرد. با ایجاد ترس و وحشت زمینه رشد دولت ملی را که همه اقوام در جغرافیای واحد از یک مرکز اداره شوند، میسر گردانید.

ازعبدالرحمن خان در رابطه به خط دیورند به حیث یک خاین ملی یاد میشود. گرچه سندی دال بر امضای امیر در پای موافقتنامه دیورند در دست نیست. اما سوال اینست که اگر استبداد هدفمند جنت نشان عبدالرحمن خان نمیبود، آیا کشوری بنام افغانستان وجود میداشت ؟

دیروز رفع هرج و مرج جنگ دوم افغان و انگریز استبداد هدفمند امیر را توجیه میکرد. امروز آیا افغانستان برای التیام زخم های ناشی از انارشی ۵۰ سال جنگ و اشغال خارجی بیک استبداد هدفمند و منور دیگری ضرورت حیاتی ندارد ؟

دیموکراسی عالی ترین پدیده رفع منازعات اجتماعی و انتقال مسالمت آمیز قدرت سیاسی است. با تأسف که حال و احوال افغانستان مانند سائر کشور های عقب مانده، ظرفیت تحمل ضابطه های ثقیل الهضم دیموکراسی را ندارد.

یک افغان یک رای، تأمین حقوق همشهری و زندگی زیر پوشش دیمو کراسی یک ایدیال است. افغانستان دهه ناکام دیموکراسی را در شرایطه که جنگ نبود با حوصله مندی  آزمایش ناکام کرده است. آیا در حال و احوالی که ۵۰ سال جنگ افغانان را پراگنده و معروض به عصبیت های قومی ساخته است، باز هم  تجربه  ناکام گذشته را باید تکرار کرد ؟

  آیا با شیوه دیموکراسی میتوان خراسانی، هزارستانی، افغانستانی و سائرکسانی را که از قبول هویت افغانی و ملی انکار میکنند به قبول زندگی در یک افغانستان واحد ملزم ساخت ؟

دیموکراسی با کسانیکه منکر داشتن هویت ملی و افغانی اند، چه برخوردی میکند ؟

آیا انکار از هویت افغانی و ملی برای استقرار استبداد هدفمند و منورانگیزه نمیدهد ؟

خوشبختانه جامعه افغانی در شرایط اضطراری، فاقد ساختار تولید کننده نظم دولتی و نظام مشروع حقوقی نیست. این ساختار لویه جرگه نام دارد .

لویه چرگه افزار اِعمال دیموکراسی سنتی و در عین حال بستر انتقال قوه قهریه مشروع  و انحصاری به حکومت است. در صورت گرد آوردن افغانان ملی و متعهد در جمع و جور کردن افغانستان در ترکیب لویه جرگه، لویه جرگه  میتواند به استبداد منور و هدفمندگ  پوشش حقوقی ببخشد.

۲۰/۰۵/۲۰۰۶

« پایان »

چگونه میتوان حذف خط دیورند را با اجندای ژیوپولتیک ضد تروریزم و ضد رادیکالیزم پیوند داد؟

زموږ انګلیسي ویبپاڼه: