افغانستان د امریکا او چین د ستراتېژیکې سیالۍ په وریځو کې

افغانستان د امریکا او چین د ستراتېژیکې سیالۍ په وریځو کې

د لویو قدرتونو رقابت، سیمه‌ییز توازن، مصنوعي ځیرکتیا، اقتصاد او د افغان ملي ګټو راتلونکی

 

محمد همایون همت

۱۶ مې ۲۰۲۶

لنډیز

د امریکا او چین اړیکې نن د نړیوال سیاست، اقتصاد او امنیت له تر ټولو مهمو محورونو څخه دي. د ټرمپ او شي جین‌پینګ وروستۍ لیدنه یوازې د دوو مشرانو ترمنځ یوه تشریفاتي یا سوداګریزه ناسته نه وه؛ بلکې د نړیوال اقتصاد، د ایران د ناورین، د تایوان د مسئلې، د مصنوعي ځیرکتیا (Artificial Intelligence/AI) او نیمه‌هادي ټکنالوژۍ ( semiconductor technology ) د سیالۍ، د انرژۍ د امنیت او د لویو قدرتونو د راتلونکو محاسبو لپاره یوه مهمه سیاسي نښه وه. په دې لیدنه کې د سوداګرۍ، بوینګ الوتکو، تایوان، ایران، د هرمز تنګي او تخنیکي ـ اقتصادي اړیکو خبرې وشوې؛ خو د امریکا او چین ترمنځ ژوره ستراتېژیکه بې‌باوري لا هم پر خپل ځای پاتې ده.

افغانستان که څه هم د دې رقابت مستقیم مرکز نه دی، خو د هغه غیرمستقیمې پایلې یې په اقتصاد، ترانزیټ، کانونو، بشري مرستو، کډوالۍ، نړیوال مشروعیت او سیمه‌ییز امنیت کې په څرګند ډول احساسېږي. د دې مقالې مرکزي استدلال دا دی چې د امریکا او چین نږدېوالی افغانستان ته د محدود اقتصادي ساه ا خستنی ( تنفس ) ، سیمه‌ییز اتصال او محتاطې پانګونې ځینې کړکۍ پرانیستلای شي؛

خو د دواړو قدرتونو لرېوالی افغانستان د بندیزونو، فشارونو، سیمه‌ییزې بلاک‌بندۍ  (regional bloc alignments ) ، ترانزیټي بې‌ثباتۍ او اقتصادي انزوا له خطر سره مخ کولای شي. له همدې امله افغانستان ته پکار ده چې د لویو قدرتونو د سیالۍ په وریځو  کې یو متوازن، شفاف، ولس‌محوره او اقتصادي بهرنی سیاست غوره کړي.

 

کلیدي ټکي

امریکا ـ چین اړیکې؛ د ټرمپ او شي لیدنه؛ افغانستان؛ سیمه‌ییز توازن؛ روسیه؛ ایران؛ خلیج؛ اروپا؛ مصنوعي ځیرکتیا؛ اقتصاد؛ ترانزیټ؛ کانونه؛ نړیوال مشروعیت.

۱. سریزه: د نړیوال سیا ست په نوی معا دله کی د افغان  هو یت سترا تیژ  یک ارز ښت

د یوویشتمې پېړۍ نړیوال سیاست په چټکۍ سره د څو قطبي نظم پر لور روان دی. امریکا لا هم د نړۍ له سترو نظامي، مالي او ټکنالوژیکو قدرتونو څخه ده؛ خو چین د اقتصادي ظرفیت، صنعتي تولید، نړیوالې سوداګرۍ، زیربنایي پانګونې او جیوپولیټیک حضور له لارې د امریکا د نړیوال برلاسي پر وړاندې تر ټولو مهم سیال ګرځېدلی دی. له همدې امله د واشنګټن او بیجینګ اړیکې یوازې د دوو دولتونو د بهرني سیاست موضوع نه ده؛ بلکې د نړیوال اقتصاد، امنیتي توازن، انرژۍ، ټکنالوژۍ، اقلیمي سیاست، تجارتي لارو او سیمه‌ییزو ناورینونو پر راتلونکي مستقیم اغېز لري.

افغانستان له دې لویې معادلې څخه جلا نه دی. زموږ هېواد د منځنۍ آسیا، جنوبي آسیا، ایران، چین، روسیې او خلیج ترمنځ د اتصال مهمه جغرافیه لري؛ خو د داخلي اقتصادي کمزورۍ، د نړیوال مشروعیت د ستونزې، کډوالۍ، بشري اړتیاوو، د ښځو او نجونو د حقونو د محدودیتونو او امنیتي اندېښنو له امله نه شي کولای په ساده ډول د لویو قدرتونو له سیالۍ څخه ګټه واخلي. فرصت شته، خو فرصت هغه وخت نعمت ګرځي چې کورنی نظم، قانوني شفافیت، بشري اعتماد او سیمه‌ییز توازن ورسره مل وي.

د دې مقالې اصلي پوښتنه دا ده:

که امریکا او چین یو بل ته نږدې شي، افغانستان ته به کومې اقتصادي او ډیپلوماټیکې کړکۍ پرانیستل شي؟

او که دا دواړه قدرتونه له یو بل څخه لرې شي، افغانستان به له کومو فشارونو، خطرونو او انتخابونو سره مخ شي؟

 

۲. د ټرمپ او شي لیدنه: د تودو کلمو تر شا سړه سیالي

د ټرمپ او شي لیدنه له یوې خوا د شخصي ډیپلوماسۍ، تشریفاتو او اقتصادي ژمنو رنګ درلود؛ خو له بلې خوا یې د امریکا او چین د ژورې سیالۍ اصلي محورونه هم ښکاره کړل. د بوینګ الوتکو د احتمالي پېر او د امریکایي تجارتي پلاوي حضور د اقتصادي اړیکو د بیا خوځښت نښه وه؛ خو دا ډول ژمنې تر هغه وخته ستراتېژیک بدلون نه ګڼل کېږي چې په عملي قراردادونو، د تحویل په مهالوېش، تخنیکي خدماتو او دوامدار تجارتي اعتماد کې څرګندې نه شي.

تایوان لا هم د دواړو قدرتونو ترمنځ تر ټولو حساسه سیاسي ـ امنیتي موضوع ده.

د چین لپاره تایوان د ملي حاکمیت مسئله ده؛ د امریکا لپاره د ارام سمندر د امنیتي نظم، د متحدینو د باور او د چین د سمندري پراختیا د مهار موضوع ده. له همدې امله، په دې برخه کې هره نرمه جمله باید د ستراتېژیک جوړجاړي په معنا ونه ګڼل شي.

د ایران او هرمز تنګي موضوع د لیدنې بل مهم اړخ و.

چین د ایران د تېلو مهم پېرودونکی دی؛ امریکا بیا د ایران پر ضد د بندیزونو سیاست کاروي؛

او خلیج د نړۍ د انرژۍ د امنیت حیاتي زړه دی.

که د واشنګټن او بیجینګ ترمنځ د ایران په اړه تفاهم رامنځته شي، د انرژۍ بازارونه ارامېدای شي؛

خو که اختلاف سخت شي، د ایران، خلیج، اروپا، هند، پاکستان او افغانستان پر اقتصادونو غیرمستقیم فشار زیاتېږي.

په لنډه او ساده  ژبه، دا لیدنه د بشپړې پخلاینې اعلان نه و؛

بلکې د کنټرول شوې سیالۍ یوه هڅه وه. دواړه قدرتونه یو بل ته اړتیا لري، خو یو پر بل بشپړ باور نه لري.

 

۳. د امریکا او چین نږدېوالی: د افغانستان لپاره د ساه ا خستنی ( تنفس)  محدوده کړکۍ

که امریکا او چین د مستقیم ټکر پر ځای د محدود تفاهم او منظمې سیالۍ لاره غوره کړي، افغانستان ته څو نسبي فرصتونه پیدا کېدای شي.

لومړی، د نړیوال اقتصاد نسبي ثبات د افغانستان پر وارداتو، خوراکي توکو، تېلو، ټرانسپورټ او اسعارو مثبت اغېز لرلای شي. افغانستان لا هم د تولیدي اقتصاد له کمزورۍ او وارداتي تکیې سره مخ دی؛ له همدې امله د نړیوال تجارت او انرژۍ هره بې‌ثباتي د افغان کورنیو پر ورځني ژوند مستقیم فشار راوړي.

دوهم، د امریکا او چین ترمنځ د فشار کمېدل کولای شي د افغانستان د کانونو، ترانزیټ، سیمه‌ییز اتصال او زیربنایي پروژو لپاره فضا یو څه ارامه کړي. چین افغانستان ته د کانونو، امنیت، سنکیانګ، واخان او پاکستان ـ افغانستان اتصال له زاویې ګوري. که نړیوال چاپېریال ډېر خصمانه نه وي، چین ښايي په افغانستان کې د مسو، لیتیم، ترانسپورټي لارو او سیمه‌ییزې سوداګرۍ په برخو کې تدریجي او محتاطه پانګونه زیاته کړي.

خو دا فرصتونه په خپله نه راټوکېږي. افغانستان یوازې هغه وخت له دې فضا څخه ګټه اخیستلای شي چې د پانګونې قانوني تضمینونه، اداري شفافیت، امنیت، د قراردادونو حساب ورکونه، د ښځو او نجونو د تعلیم او کار مسئله او د نړیوال مشروعیت حداقل شرطونه په جدي ډول په پام کې ونیول شي.

له دې بحثه د افغانستان لپاره لنډه نتیجه دا ده:

د امریکا او چین نږدېوالی د اقتصادي تنفس یوه محدوده کړکۍ پرانیزي؛

خو که کورنی بنسټ کمزوری وي، دا کړکۍ ژر تړل کېږي او فرصت پر بهرني فشار بدلېږي.

 

۴. د امریکا او چین لرېوالی:

د فشارونو خطرناک احتمالي انځور

که د امریکا او چین اړیکې د سخت ټکر، تعرفو، بندیزونو، ټکنالوژیکې محاصرې، تایواني کړکېچ او سیمه‌ییزې محوربندۍ لور ته لاړې شي، افغانستان ته یې خطرونه ژورې پایلې لرلای شي. لومړی خطر اقتصادي دی. افغانستان د خوراکي توکو، تېلو، درملو، صنعتي موادو او ساختماني توکو لویه برخه له بهر څخه واردوي. د نړیوالو لارو، انرژۍ بازارونو او سوداګریزو ځنځیرونو هره ګډوډي د افغانستان پر بیو، کار، فقر او کورني مصرف مستقیم فشار اچوي.

دوهم خطر سیاسي او ډیپلوماټیک دی. د لویو قدرتونو لرېوالی کمزوري هېوادونه د انتخاب له فشار سره مخ کوي: یا له دې بلاک سره، یا له هغه بلاک سره. افغانستان په داسې حالت کې د خپلواکې او متوازنې ډیپلوماسۍ پر ځای د نورو د محاسبې موضوع ګرځېدای شي.

درېیم خطر امنیتي دی. د لویو قدرتونو رقابت ډېر وخت سیمه‌ییزو نیابتي فشارونو ته لاره پرانیزي. افغانستان، چې لا هم د نړیوال تروریزم، سرحدي امنیت، کډوالۍ، اقتصادي بې‌ثباتۍ او مشروعیت له ستونزو سره مخ دی، د داسې رقابت انساني، اقتصادي او امنیتي بار په اسانۍ نه شي زغملای.

د افغانستان لپاره عملي معنا دا ده: د امریکا او چین لرېوالی د پانګونې کمښت، د مرستو سیاسي کېدل، د ترانزیټي لارو بې‌ثباتي، د بندیزونو خطر، د سیمه‌ییزو قدرتونو فشار او د اقتصادي انزوا احتمال زیاتوي.

 

۵. روسیه:

فرصت، احتیاط او د محوربندۍ ( geopolitical alignme ) خطر

روسیه د امریکا او چین اړیکو ته د خپل نړیوال دریځ له زاویې ګوري.

که چین او امریکا نږدې شي، مسکو اندېښنه لري چې بیجینګ به د خپلو اقتصادي ګټو لپاره له واشنګټن سره معامله وکړي؛

خو که امریکا او چین لرې شي، روسیه له چین سره د لوېدیځ ضد محور په بڼه لا نږدې کېږي. دا دواړه حالتونه د افغانستان لپاره مهم دي.

روسیې په وروستیو کې له کابل سره د اړیکو پراخولو ته ښکاره تمایل ښودلی دی. دا کار افغانستان ته د انرژۍ، غنمو، تخنیکي زده کړو، ترانزیټ، منځنۍ آسیا او امنیتي همغږۍ په برخو کې فرصتونه جوړولای شي.

خو خطر دا دی چې که دا اړیکې یوازې د امریکا ضد یا لوېدیځ ضد محور په چوکاټ کې تعریف شي، افغانستان به بیا د یوې نړیوالې جبهې په حاشیه کې بند پاتې شي.

له روسیې سره د افغانستان عملي لار دا ده:

اړیکې باید د عملي ملي ګټو پر بنسټ وي، نه د تبلیغاتي بلاک‌بندۍ پر بنسټ.

انرژي، تجارت، ترانزیټ، تخنیکي زده کړې، سرحدي امنیت او سیمه‌ییز اتصال باید د دې اړیکو اصلي محتوا وي.

 

۶. ایران:

هرمز، چابهار، کډوالي او د افغان اقتصاد ساه

ایران د امریکا او چین د اړیکو په معادله کې یو مهم غیرمستقیم محور دی. چین د ایران د تېلو مهم پېرودونکی دی، امریکا پر ایران د بندیزونو سیاست کاروي، او د هرمز تنګی د نړیوالې انرژۍ د امنیت حیاتي لار ده. د ایران په اړه د امریکا او چین تفاهم یا ټکر د خلیج، اروپا، هند، پاکستان او افغانستان پر اقتصادونو اغېز کولای شي.

افغانستان له ایران سره د کډوالۍ، تجارت، چابهار بندر، تېلو، اوبو، سرحدي امنیت او فرهنګي اړیکو له لارې ژور تړاو لري. که د امریکا او چین ترمنځ د ایران پر سر محدود تفاهم رامنځته شي، د ایران اقتصادي فشار لږېدای شي؛ دا د افغانستان لپاره د وارداتو، چابهار، کډوالو او ترانزیټ له پلوه مثبتې پایلې لرلای شي.

خو که د ایران پر سر ټکر زیات شي، ایران ښايي د فشار د جبران لپاره پر سیمه‌ییزو کارتونو، کډوالۍ، سرحدي مدیریت او اقتصادي فشارونو زیاته تکیه وکړي.

د ایران په اړه د افغانستان عملي دریځ دا دی:

اړیکې باید د احساساتي شعارونو پر ځای د حقوقي او اقتصادي واقعیتونو پر بنسټ تنظیم شي: د کډوالو عزتمند مدیریت، د اوبو عادلانه حل، د چابهار او ترانزیټ فعالول، د تېلو او سوداګرۍ ثبات، او د سرحدي امنیت ګډ مدیریت.

 

۷. خلیج هېوادونه:

د اسلامي پانګونې د راجلبېدو او اقتصادي سااخیستنې امکان (economic breathing space)

سعودي عربستان، متحده عربي امارات، قطر، کویټ، بحرین او عمان د امریکا امنیتي شریکان دي، خو له چین سره یې اقتصادي، انرژۍ او پانګونې اړیکې هم پراخې دي.

د خلیج هېوادونه هڅه کوي چې له امریکا څخه امنیتي ضمانتونه وساتي او له چین څخه اقتصادي فرصتونه واخلي. د امریکا او چین نږدېوالی د خلیج لپاره د توازن سیاست اسانه کوي؛

خو د دواړو قدرتونو ټکر د خلیج هېوادونه لا محتاطوي.

افغانستان ته خلیج د بشري مرستو، اسلامي بانکدارۍ، زراعت، انرژۍ، روغتیا، کار، ساختماني پانګونې او هوايي اتصال له پلوه مهم دی.

که نړیوال اقتصاد ارام وي، د خلیج پانګوال ممکن د افغانستان په څېر لوړخطره بازار ( high-risk market )  ته لږ تر لږه د محدودو پروژو له لارې وګوري.

خو که د امریکا او چین ټکر زیات شي، خلیج هېوادونه خپلې پانګونې ډېری وخت خوندي بازارونو ته وړي.

له خلیج سره د افغانستان لپاره مناسب لوری دا دی: اړیکې باید یوازې د خیریه مرستو په چوکاټ کې پاتې نه شي. اړتیا ده چې د اسلامي بانکدارۍ، حلالې پانګونې، روغتیايي پروژو، زراعتي تولید، انرژۍ، مسلکي کار او تعلیمي بورسونو په برخه کې منظمې پروژې جوړې شي.

 

۸. اروپا:

بشري حقونه، مشروعیت او د باور سیاست

اروپا د امریکا او چین سیالۍ ته له اقتصادي، امنیتي او ارزښتي زاویو ګوري. که واشنګټن او بیجینګ خپلمنځي سترې معاملې وکړي، اروپا اندېښنه لري چې د نړیوال نظم په مهمو پرېکړو کې به څنډې ته پاتې شي. خو د افغانستان په اړه اروپا لا هم د بشري حقونو، د ښځو او نجونو د تعلیم، مهاجرت، پناه غوښتنې، بشري مرستو او نړیوال مشروعیت موضوعات بنسټیز ګڼي.

افغانستان باید له اروپا سره اړیکې یوازې د انتقاد او ځواب په ژبه ونه ساتي.

د باور جوړونې عملي لاره دا ده چې د تعلیم، روغتیا، بشري مرستو، د ښځو د کار، پناه‌غوښتونکو، تخنیکي زده کړو او ټولنیز ثبات په برخه کې شفافې پروژې وړاندې شي.

نړیوال مشروعیت یوازې د سیاسي غوښتنو په کلماتو نه راځي؛

مشروعیت د عمل، قانون، شفافیت او ولسي حقونو له لارې جوړېږي.

له اروپا سره د افغانستان لپاره مهمه دروازه دا ده:

اروپا لا هم د افغانستان لپاره د بشري مرستو، تعلیمي فرصتونو، روغتیايي پروژو، پناه‌غوښتونکو د وضعیت او نړیوال تعامل یوه مهمه دروازه ده. دا دروازه باید د تدریجي اصلاحاتو، شفافو ژمنو او عملي اعتماد له لارې خلاصه وساتل شي.

 

۹. افغان ټولنه:

هغه حساس ټکي چې باید له پامه ونه غورځول شی او ژور غور پری وشې

افغان ټولنه د بهرني سیاست یوازې د نقشې پر سر یوه جغرافیه نه ده؛

دا د جګړو، کډوالۍ، فقر، ښوونځیو، کورنیو، دیني ارزښتونو، ملي عزت او ورځني ژوند ټولنه ده. هر نړیوال تحلیل چې د افغان ولس درد، عزت، حساسیت او واقعي اړتیاوې له پامه غورځوي، علمي نیمګړتیا لري.

لومړی حساس ټکی د ملي خپلواکۍ احساس دی. افغانان د بهرني نفوذ، اشغال، نیابتي سیاست او تحمیلي پرېکړو په اړه ژور تاریخي حساسیت لري. له همدې امله مقاله باید نه د امریکا، نه د چین، نه د روسیې او نه د بل قدرت تبلیغاتي ژبه خپله کړي.

د افغانستان محور باید افغان ولس، ملي عزت او مشروع اقتصادي ګټه وي.

دوهم حساس ټکی د دیني او فرهنګي ارزښتونو درناوی دی. د نړیوالو اړیکو تحلیل باید د افغان مسلمانې ټولنې له ارزښتونو سره په ټکر کې مصنوعي ژبه ونه کاروي. خو د دیني ارزښتونو درناوی باید د علم، تعلیم، عدالت، امانت، شفافیت او د ښځو او نارینه‌وو د انساني کرامت د کمزوري کولو وسیله هم نه شي.

درېیم حساس ټکی د ولس ورځنی اقتصاد دی. د امریکا او چین سیالي هغه وخت افغان لوستونکي ته معنا پیدا کوي چې وښيي دا سیالي د ډوډۍ بیې، تېلو، کار، کډوالۍ، ښوونځي، روغتون، سوداګرۍ او کورني عاید سره څه اړیکه لري.

 

۱۰. مصنوعي ځیرکتیا (AI): د نوې نړۍ د پوهې او ځواک مهم ډګر

د امریکا او چین رقابت یوازې په تجارت، تایوان او سمندري لارو کې نه دی؛ بلکې د مصنوعي ځیرکتیا، چې په نړیوالو بحثونو کې یې لنډه نښه AI هم کارېږي، نیمه‌هادي چپونو، کوانټمي ټکنالوژۍ، سایبري امنیت او معلوماتي برلاسۍ په ډګر کې هم روان دی. دا رقابت د راتلونکي نړیوال قدرت اصلي معیار ټاکي. هغه هېوادونه چې د ټکنالوژۍ، معلوماتو، پوهې او مهارت له اقتصاد څخه پاتې شي، د نړیوال بازار په څنډه کې پاتې کېږي.

افغانستان په دې برخه کې ډېر وروسته پاتې دی، خو دا مانا نه لري چې له دې بحثه دې بهر پاتې شي. د افغانستان ځوان نسل د ډیجیټلي زده کړو، انلاین کار، ژبو، پروګرام جوړونې، طب، زراعت، ژباړې، ادارې او خدماتي اقتصاد له لارې د راتلونکي کار بازار ته داخلېدای شي. خو که د تعلیم دروازې، په ځانګړي ډول د نجونو او ښځو لپاره، تړلې پاتې شي، افغانستان به د مصنوعي ځیرکتیا د دورې نه یوازې ګډونوال نه وي، بلکې د هغې له اقتصادي ګټو به هم بې‌برخې پاتې شي.

د افغانستان لپاره پایله دا ده: مصنوعي ځیرکتیا تش تجملي بحث نه دی؛

دا د راتلونکي کار، تعلیم، روغتیا، زراعت، بانکدارۍ، امنیت، ژباړې، ادارې او نړیوال اتصال وسیله ده.

د افغان ځوانانو لپاره ټکنالوژي، ژبې، ریاضیات، کمپیوټر ساینس او مسلکي زده کړې باید د ملي بقا برخه وګڼل شي.

 

۱۱. د افغانستان لپاره عملي سپارښتنې

• متوازن بهرنی سیاست: اړیکې دې له چین، امریکا، روسیې، ایران، خلیج، اروپا، منځنۍ آسیا،هند  او پاکستان سره د ملي ګټو پر بنسټ تنظیم شي، نه د محوري وفادارۍ پر بنسټ.

• اقتصادي ډیپلوماسي: افغانستان دې د مرستو له سیاست څخه د تجارت، ترانزیټ، کانونو، زراعت، انرژۍ او کار د سیاست پر لور حرکت وکړي.

• شفاف قراردادونه: د کانونو، بندرونو، سړکونو او انرژۍ هر قرارداد دې د حساب ورکونې، ولسي ګټې، چاپېریال او ملي عوایدو له معیارونو سره برابر وي.

• د نړیوال مشروعیت عملي حل: مشروعیت یوازې د رسمیت پېژندنې په اعلامیو نه راځي؛ د تعلیم، ټول‌شموله مشارکت، بشري حقونو، امنیتي تضمین او قانوني شفافیت له لارې رامنځته کېږي.

• د ښځو او نجونو تعلیم: که د ټولنې نیم ظرفیت له تعلیم او کار څخه محروم وي، افغانستان د مصنوعي ځیرکتیا او نړیوال اقتصاد له دورې څخه وروسته پاتې کېږي.

• سیمه‌ییز اتصال: افغانستان دې د چین ـ منځنۍ آسیا ـ ایران ـ خلیج او جنوبي آسیا ترمنځ د اتصال له جغرافیې څخه ګټه واخلي؛ خو دا کار امنیت، باور، تخنیکي ظرفیت او ډیپلوماټیک توازن غواړي.

 

۱۲. لنډ تحلیلي جدول

امریکا او چین نږدېوالی

د وارداتو، انرژۍ، ترانزیټ او محتاطې پانګونې لپاره نسبي ثبات رامنځته کولای شي.

امریکا او چین لرېوالی

د بندیزونو، محوربندۍ، بازار بې‌ثباتۍ او د انتخاب فشار زیاتوي.

روسیه

د انرژۍ، غنمو او منځنۍ آسیا د اتصال فرصت شته؛ خو د بلاک‌بندۍ خطر باید مهار شي.

ایران

چابهار، کډوالي، تېل، اوبه او سرحدي امنیت د افغانستان لپاره حیاتي محورونه دي.

خلیج

اسلامي پانګونه، روغتیا، زراعت، انرژي او کاري فرصتونه د افغانستان لپاره مهم ظرفیت لري.

اروپا

مشروعیت، بشري مرستې، تعلیم، روغتیا او د ښځو حقونه د تعامل اصلي دروازې دي.

مصنوعي ځیرکتیا

د راتلونکي کار، تعلیم، روغتیا او ادارې بنسټ دی؛ له دې برخې پاتې کېدل ملي زیان دی.

 

۱۳. عمومي نتیجه‌ګیري

د ټرمپ او شي لیدنه د نړیوال سیاست یوه مهمه نښه وه، خو د امریکا او چین ترمنځ د ژورو اختلافاتو پای نه و. دواړه قدرتونه هڅه کوي چې د سیالۍ تر څنګ د کنټرول، تماس او محدودې معاملې چینلونه وساتي. د تجارت، بوینګ الوتکو، تایوان، ایران، هرمز تنګي او ټکنالوژۍ خبرې ښيي چې د امریکا او چین اړیکې د نړیوال اقتصاد، انرژۍ، مصنوعي ځیرکتیا، سیمه‌ییز امنیت او د کمزورو دولتونو پر برخلیک اغېز لري.

د دې اړیکو نږدېوالی نړۍ ته د نسبي ثبات پیغام ورکوي، خو د ستراتېژیکې بې‌باورۍ ستونزه نه ختموي. د دې اړیکو لرېوالی بیا د نړیوال اقتصاد، کمزورو دولتونو، انرژۍ بازارونو، سیمه‌ییزو لارو او بشري ناورینونو لپاره خطر زیاتوي. افغانستان د همدې خطرونو او فرصتونو په منځ کې ولاړ دی.

 

۱۴. ځانګړې نتیجه‌ګیري د افغانستان لپاره

افغانستان باید د امریکا او چین د رقابت قرباني نه شي. د افغانستان ملي ګټه په دې کې ده چې له چین څخه د اقتصاد، پانګونې، ترانزیټ او کانونو په برخه کې ګټه واخلي؛ له امریکا او اروپا سره د بشري مرستو، نړیوال مشروعیت، تعلیم، روغتیا او ډیپلوماټیک تعامل لارې وساتي؛ له روسیې سره د انرژۍ، غنمو، امنیت او منځنۍ آسیا د اتصال اړیکې تنظیم کړي؛ له ایران سره د کډوالۍ، چابهار، اوبو او تجارت ستونزې په حقوقي چوکاټ کې حل کړي؛ او له خلیج سره د اسلامي پانګونې، کار، روغتیا او بشري ملاتړ عملي پروژې جوړې کړي.

خو دا هر څه هغه وخت ممکن دي چې افغانستان خپله کورنۍ ستونزه هم جدي ونیسي. د نړیوالو قدرتونو د سیالۍ په اړه ښه تحلیل کافي نه دی؛ افغانستان باید خپله اداره، اقتصاد، تعلیم، مشروعیت، قانوني شفافیت، د ښځو او نارینه‌وو د انساني ظرفیت کارونه او د ولس اعتماد جوړ کړي. که کورنی بنسټ کمزوری وي، بهرني فرصتونه هم ډېر ژر پر بهرنیو فشارونو بدلېږي.

وروستۍ جمله دا ده: افغانستان باید د امریکا او چین د ستراتېژیکې سیالۍ په سیوري کې ورک نه شي؛ بلکې باید د خپل جغرافیایي موقعیت، اسلامي ـ ملي هویت، اقتصادي اړتیا، ولسي حقونو او متوازن ډیپلوماسۍ له لارې داسې سیاست جوړ کړي چې نه د یوې امپراتورۍ تابع وي، نه د بلې قرباني، بلکې د خپل ولس د عزت، ثبات او پرمختګ خدمت وکړي.

 

سرچینې او ماخذونه

• Reuters. (2026, May 15). Trump says he discussed Taiwan arms sales with Xi Jinping; decision soon.

• Reuters. (2026, May 15). Trump says China to buy 200 Boeing jets, order could rise up to 750.

• Reuters. (2026, May 15). Boeing, GE Aerospace CEOs meet China’s state planner after Trump-Xi summit.

• Reuters. (2026, May 13-15). Reports on Trump-Xi talks regarding Iran, Strait of Hormuz, Boeing and trade.

• Associated Press. (2026, May). Reports on Trump-Xi summit and Chinese commercial commitments.

• World Bank. (2026). Afghanistan Economic Monitor, March 2026. Washington, DC: World Bank.

• UNDP. (2026). Afghanistan Socio-Economic Review: Mass Returns at a Time of Growing Insecurity, 2024-2025.

• UNAMA / ReliefWeb. (2026). Update on the human rights situation in Afghanistan: January-March 2026.

• UNAMA. (2026). Cross-border civilian casualties in Afghanistan: January-March 2026.

• China Daily / Ministry of Foreign Affairs of the People’s Republic of China. (2026, May). Official statements on the Trump-Xi meeting and strategic stability.

محمد همایون همت | ۱۶ مې ۲۰۲۶