د ملتونو سقوط

بسم الله الرحمن الرحيم

هغه ملتونه لومړی سقوط نه کوي چې ظالمان پکې ډېر وي، بلکې هغه چې د حق ویلو جرئت لرونکي خلک پکې لږ وي.
ظلم یوازې د ظالم په ځواک نه ژوندی پاتې کېږي، بلکې د نېکانو په چوپتیا، د پوهانو په وېرې، د زورواکو په خوشامندی، او د ټولنې په تسلیمی هم دوام مومي، تر دې چې منکر په عادت او عدالت په استثنا بدل شي.
دنن پیغام !
کله چې چوپتیا د ظلم په جوړولو کې شریکه شي
تر ټولو ستر خطر چې ټولنې ګواښي، یوازې د ظالم شتون نه دی؛ ځکه ظلم او ظالمان د انسان د تاریخ له پیل راهیسې موجود وو. اصلي خطر هغه وخت رامنځته کېږي چې ظلم په یوه عادي حالت بدل شي، او خلک ورسره دومره عادت شي چې نه یې وجدان ولړزېږي او نه د مسوولیت احساس پکې راویښ شي.
استبداد یوازې د ظالم په ځواک وده نه کوي، بلکې په هغه چاپېریال کې هم پیاوړی کېږي چې چوپتیا یې عادت شوې وي، د ظلم لپاره پلمې جوړوي، او ځان قانع کوي چې شخصي امنیت د ټولنې له خیر څخه مهم دی.
له همدې امله قرآن کریم یوازې ظالم نه غندي، بلکې هغه ټولنه هم مخاطبوي چې د بدی د منع کولو احساس یې له لاسه ورکړی وي.
الله تعالی فرمایي:
كَانُوا لَا يَتَنَاهَوْنَ عَنْ مُنكَرٍ فَعَلُوهُ.
هغوی یو بل له هغو بدو کارونو څخه نه منع کول چې خپله به یې کول.

دا آیت یوازې د یوه فرد د عمل په اړه نه دی، بلکې د یوې بشپړې اخلاقي نظام د سقوط انځور وړاندې کوي. کله چې خلک د بدی پر وړاندې درېدل پرېږدي، نو منکر له استثنا څخه په کلتور بدلېږي، له جرم څخه په عادت او له مردود چلنده په داسې عادي کار چې هېڅوک پرې نه حیرانېږي.
چوپتیا… د داخلي زوال پیل وی .
ټولنې هغه وخت نه ړنګېږي چې یوازې پوځونه یې کمزوري شي یا اقتصاد یې زیان وویني؛ بلکې هغه وخت د زوال لاره نیسي چې د خلکو ګډ وجدان بې‌حسه شي.
په پیل کې خلک ظلم ردوي، وروسته یوازې ترې ناخوښي څرګندوي، بیا چوپ پاتې کېږي، وروسته یې توجیه کوي، بیا یې دفاع کوي، او په پای کې خپله د هغه برخه ګرځي، بې له دې چې احساس یې کړي.
دا انځور په ډېرو ټولنو کې تکرار شوی، په ځانګړي ډول هلته چې ځینې خلک له سالم فکر څخه لرې شوي وي یا د تاریخ د تورو دورو تر اغېز لاندې شخصیتونه راټوکېدلي وي.
دا د ملتونو د سقوط تر ټولو خطرناکه مرحله ده؛ ځکه کله چې انسان د ظلم په لیدو عادت شي، ورو ورو د حق او باطل د توپیر توان له لاسه ورکوي، او په تېرېدو سره ذهن له فاسد واقعیت سره عیارېږي، تر دې چې عدالت یو خیالي فکر ښکاري او ظلم د ژوند طبیعي قانون.
له همدې امله چوپتیا بې‌طرفه دریځ نه دی، لکه څنګه چې ځینې خلک ګومان کوي؛ بلکې داسې دریځ دی چې ظالم ته د دوام لپاره لا ډېره زمینه برابروي. ظالم دې ته اړتیا نه لري چې ټول یې ملاتړ وکړي، بلکې همدومره ورته بس ده چې اکثریت چوپ پاتې شي.
انسان خپل وجدان په یوه شېبه کې نه بایلي، بلکې ورو ورو یې له لاسه ورکوي.
لومړی د ظلم په لیدو درد احساسوي، بیا ځان قانع کوي چې د بدلون توان نه لري، وروسته پر خپلو ګټو وېرېږي، بیا د ظالم لپاره پلمې لټوي، تر دې چې ظلم ورته عادي شي او نه یې زړه خوځېږي او نه یې احساسات.
همدا د انسان تر ټولو لویه باختګي ده؛ ځکه د وجدان مړینه د اخلاقو له مړینې مخکې راځي، او د اخلاقو مړینه د چلند د فساد لامل کېږي.
اوږده چوپتیا یوازې واقعیت نه بدلوي، بلکې انسان هم بدلوي.
لومړی یې زړورتیا له منځه وړي، بیا یې د نورو د درد پر وړاندې حساسیت ختموي، او په پای کې د ځان درناوی هم له لاسه ورکوي؛ ځکه په زړه کې پوهېږي چې حق یې لیدلی و، خو ملاتړ یې ونه کړ.
ابن خلدون د هغو لومړنیو مفکرانو له ډلې و چې تاریخ یې د یو علم په توګه ولوست، نه یوازې د پېښو د ټولګې په توګه. هغه په خپلې مشهورې مقدمې کې د دولتونو سقوط یوازې د جګړو پایله ونه باله، بلکې هغه یې له ظلم او د عدالت له ګډوډی سره وتاړه.
د هغه مشهور قول دی: الظلم مؤذن بخراب العمران.
ظلم د تمدن او آبادی د ورانېدو زنګ دی.
دا یوازې اخلاقي نصیحت نه، بلکې یو ټولنیز قانون دی. ظلم د واکمن او ولس ترمنځ، او د خلکو ترمنځ متقابل باور له منځه وړي.
کله چې باور ختم شي، نو نوښت کمېږي، تولید کمزورېږي، وړ خلک کډه کوي، ځانغوښتنه خپرېږي، او وفاداري د وطن او ارزښتونو پر ځای شخصي ګټو ته اوړي.
کله چې یو وګړی احساس کړي چې عدالت نور د ټولو لپاره یو شان نه دی، نو د ځان د ساتنې لپاره د واسطې، رشوت، قومي تعصب او نفوذ لارې لټوي. په دې توګه دولت له قانوني بنسټ څخه د شخصي ګټو په یوه شبکې بدلېږي.
نو ځکه د دولت سقوط ناڅاپي نه وي، بلکې د هغو اخلاقي شاتګونو پایله وي چې له هماغې لومړی ورځې پیل شوي وي، کله چې خلکو د لومړي کوچني ظلم پر وړاندې چوپتیا غوره کړه.
کېدای شي څوک وپوښتي: ولې نېک انسان د نورو د فساد له امله اغېزمنېږي؟
ځواب دا دی چې ټولنیز قوانین د قیامت له ورځې د فردي حساب سره توپیر لري.
الله تعالی هر انسان د خپل عمل له مخې حسابوي، خو ټولنې هم خپل ټولنیز قوانین لري. که فساد خپور شي او د هغه پر وړاندې مقاومت کمزوری شي، نو اغېزې یې د امنیت، اقتصاد، تعلیم، اخلاقو او ثبات په ګډون ټول خلک ځپي.
له همدې امله په صحیح حدیث کې راغلي چې رسول الله صلی الله علیه واله وسلم څخه وپوښتل شول:
ایا موږ به هلاک شو، حال دا چې زموږ په منځ کې نېکان شته؟
رسول الله ص وفرمایل:
هو، کله چې فساد ډېر شي.
یعنې یوازې د څو نېکو کسانو شتون بسنه نه کوي، که اصلاح له منځه ولاړه شي او نېکي یوازې تر شخصي عبادت پورې محدوده پاتې شي.

ملتونه تل اتلانو ته اړتیا نه لري، بلکې ژوندیو وجدانونو او هغو زړونو ته اړتیا لري چې په حق ایمان ولري او ظلم عادي ونه ګڼي.

د هر ملت تر ټولو ستر خطر د فاسدانو ډېروالی نه دی، بلکې د هغو خلکو کموالی دی چې د حق د دفاع لپاره اخلاقي جرئت ولري.

ظالم ماتېدلی شي، که څوک یې پر وړاندې ودرېږي. خو که هغه له داسې ټولنې سره مخ شي چې چوپتیا یې عادت شوې وي، نو د ملت سقوط یوازې د وخت خبره ده.
له همدې امله د ټولنو جوړونه د لوړو ودانیو او ستر اقتصاد له جوړولو نه پیلېږي، بلکې د داسې انسان په روزنه پیلېږي چې عدالت ارزښت وبولي، نه ګټه؛ د ظلم ردول مسؤلیت وګڼي، نه انتخاب؛ او باور ولري چې تمدنونه هغه وخت نه ړنګېږي چې ځواک یې کم شي، بلکې هغه وخت چې وجدان یې کمزوری شي.
هغه ملتونه لومړی سقوط نه کوي چې ظالمان پکې ډېر وي، بلکې هغه چې د حق ویلو جرئت لرونکي خلک پکې لږ وي. ظلم یوازې د ظالم په ځواک نه ژوندی پاتې کېږي، بلکې د نېکانو په چوپتیا، د پوهانو په وېرې، د زورواکو په خوشامندی، او د ټولنې په تسلیمی هم دوام مومي، تر دې چې منکر په عادت او عدالت په استثنا بدل شي.

په پای کې باید ووایو چې د هرې ټولنې ځواک یوازې په شتمنی، وسلو او پرمختګ کې نه وي، بلکې د هغې په ژوندي وجدان، عدالت او د حق په ملاتړ کې نغښتی وي.
هغه ملت چې د ظلم پر وړاندې چوپ پاتې شي، ورو ورو خپل اخلاقي ځواک له لاسه ورکوي او د زوال پر لور روانېږي.

هر انسان مسوولیت لري چې د خپلې وسې او توان په اندازه د حق ملاتړ وکړي او د ظلم پر وړاندې خپل غږ پورته کړي، ځکه چوپتیا د بې‌طرفی نښه نه، بلکې د باطل د دوام لپاره زمینه برابروي.
که غواړو چې زموږ ټولنه له عدالت، سولې او ثبات څخه برخمنه وي، نو باید حق ته ژمن، د ظلم مخالف او د اصلاح لپاره هڅاند واوسو.
الله تعالی دې موږ ته توفیق راکړي چې د حق پلویان، د عدالت ساتونکي او د ټولنې د اصلاح لامل وګرځو، نه د چوپتیا له امله د ظلم شریکان.
آمین.
وَالسَّلَامُ عَلَىٰ مَنِ اتَّبَعَ الْهُدَىٰ
او سلام دې وي پر هغه چا چې د هدایت پیروي کوي.
July – 22 – 2026

علم او پوهه

زموږ انګلیسي ویبپاڼه: