دین مو نه دی ساتلی؛ د دین په نوم مو تاریخ وران کړ

بسم الله الرحمن الرحیم
الحمد لله رب العالمین، والصلاة والسلام على سیدنا محمد وعلى آله وصحبه أجمعین.
جناب محترم والی صاحب !
دین مو نه دی ساتلی؛ د دین په نوم مو تاریخ وران کړ!
نن چې د بامیانو د بودا د مجسمو د ویجاړولو عاملین په افتخار سره وايي: ما په خپلو لاسونو ماتې کړې دي، باید له ځانه وپوښتو چې د دې افتخار حقیقت څه دی؟
د څه شي په ماتولو باید انسان افتخار وکړي؟
د زرګونو کلونو د تاریخ په له منځه وړلو؟
د افغانستان د فرهنګي میراث په نابودولو؟
د هغه اثر په چاودولو چې د نړی د لرغوني هنر یوه بې‌سارې بېلګه وه؟
او بیا دا هر څه د الله تعالی په نوم توجیه کول؟

نه ! نه !
زه غواړم زموږ نوی نسل دا خبره په روښانه ډول زده کړي:
اسلام د هیچا شخصي ملکیت نه دی ، اسلام د هېچا شخصي ملکیت نه دی، او د بامیانو بتان هم نه ستا، نه ستا د پلار او نه هم ستا د نیکه ملکیت وو.
او د اسلام نوم د ظلم، چور، قتل او تاریخي ورانکاری د سپینولو وسیله نه شي کېدای.
بامیان؛ هغه زخم دی چې لا هم وینې کوي .

د بامیانو ستر بوداګان د ۲۰۰۱ کال په مارچ کې د طالبانو له خوا په قصدي ډول ویجاړ شول.
یونسکو په رسمي ډول لیکي چې دغه دوه سترې مجسمې د طالبانو له خوا له منځه یووړل شوې او دا پېښه یې د نړی د فرهنګي میراث لپاره یوه تراژیدي او د افغانستان د فرهنګي میراث قصدي تخریب بللی دی.

یونسکو په خپلو اسنادو کې دا هم ثبتوي چې د اسلامي نړی د دیني عالمانو له خوا د دې ویجاړولو د مخنیوي هڅې وشوې، خو طالبان له خپل تصمیم څخه وا نه ړول شول.

نن که یو کس په دې عمل افتخار کوي، باید ورته وویل شي:

تا یو بت نه دی مات کړی؛ تا د افغانستان د تاریخ یوه نه تکرارېدونکې پاڼه دې له منځه وړې ده.

د بودا مجسمې د مسلمانانو د عبادت ځای نه وه. هغوی د افغانستان د لرغوني تمدن، هنر او تاریخ آثار وو.
د بامیان دره د ګندهارا د هنر د نړی له مهمو مرکزونو څخه وه، او د هغې تاریخي پاتې شوني د بشریت د ګډ میراث برخه ګڼل کېږي.

حتی که یو مسلمان د بت‌پرستی عقیده باطله ګڼي، دا د دې معنا نه لري چې د هر تاریخي اثر د چاودولو او نابودولو حق لري.

قرآن کریم فرمایي:
وَلَا تَسُبُّوا الَّذِينَ يَدْعُونَ مِن دُونِ اللَّهِ فَيَسُبُّوا اللَّهَ عَدْوًا بِغَيْرِ عِلْمٍ .

هغوی چې له الله پرته یې رابولي، تاسو یې مه ښکنځئ، هسې نه هغوی په ناپوهی کې د الله سپکاوی وکړي.

او الله تعالی فرمایي: وَأَن تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ .
او دا چې د الله په اړه هغه څه ووایاست چې پرې نه پوهېږی.

نو کله چې یو انسان د خپل سیاسي یا پوځي تصمیم په اړه وايي:
دا د الله حکم و .
نو باید وپوښتل شي:

د الله حکم دې په کوم آیت ثابت کړ؟ په کوم صحیح حدیث؟ د کوم معتبر شرعي اصل له مخې؟

د الله نوم اخیستل د انسان شخصي تصمیم الهي حکم نه ګرځوي.
د ۱۹۹۶ کال د سپتمبر په ۲۷مه، د طالبانو د کابل له نیولو وروسته، پخوانی ولسمشر ډاکټر محمد نجیب‌الله او د هغه ورور احمدزي د ملګرو ملتونو له دفتر څخه په زور وایستل شول او وروسته یې جسدونه په کابل کې ځړول شوي وموندل شول.
د ملګرو ملتونو رسمي اسناد دا پېښه ثبتوي.

د ملګرو ملتونو د بشري حقونو ځانګړي راپور ورکوونکي د نجیب‌الله او د هغه د ورور وژنه دقانوني او عادلانه محاکمې پرته وژنه او خپل‌سري وژنه یی بللی ده ‌

اوس دې نوي نسل ته څوک ووایي:
د نجیب‌الله سیاسي سابقه هر ډول وه، ایا هغه له محکمې پرته د وژل کېدو حق درلود شرعا ؟

که مجرم و، محاکمه دې شوی وای.
که خاین و، جرم دې ثابت شوی وای.
که قاتل و، قانوني سزا دې ورکړل شوې وای.
خو د ټوپک په زور د یو سیاسي مخالف وژل محکمه نه ده.

الله تعالی فرمایي:
وَلَا تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلَّا بِالْحَقِّ

هغه نفس مه وژنی چې الله حرام کړی، مګر په حقه.
اسلام د انتقام نوم نه دی.
اسلام د عدالت نوم دی.

—

والی صاحب محترمه ستاسو سیاسي دښمنی او انتقام تر قبرونو و رسیده.
د ببرک کارمل د قبر د راایستلو په اړه تاریخي راپورونه شته او ستاسو دتحریک خپل اعتراف ؛ چې دهغه جسد مو امو سیند ته اچولی دی .

ولې؟

ځکه موږ د ظلم د غندلو لپاره هم دروغ نه وایو.

رسول الله ص فرمایلي: كَسْرُ عَظْمِ الْمَيِّتِ كَكَسْرِهِ حَيًّا

د مړي د هډوکي ماتول داسې دي لکه د هغه د ژوندي حالت د هډوکي ماتول.

نو که څوک د خپل سیاسي مخالف له مرګ وروسته د هغه قبر او جسد ته سپکاوی کوي، دا د اسلام غیرت نه دی.

او انتقام ته د دین نوم ورکول د دین خدمت نه دی.

د مجاهدینو د دورې پوښتنې هم باید وشي ؟

موږ باید تاریخ په یوه سترګه ونه ګورو.

که طالبانو ظلم کړی وي، باید وویل شي.

که مجاهدینو ظلم کړی وي، باید وویل شي.

که کمونیستي حکومت ظلم کړی وي، باید وویل شي.

که کوم قوماندان چور کړی وي، باید وویل شي.

د اسلام معیار د ډلې نوم نه دی؛ د عمل عدالت دی.

د کورنیو جګړو پر مهال د افغانستان د موزیمونو او فرهنګي شتمنیو د لوټلو او ویجاړولو درد هم زموږ د تاریخ برخه ده.

هغه تاریخي آثار چې د افغانستان په موزیمونو کې ساتل کېدل، د یوه قوماندان، ولسمشر یا تنظیم شخصي ملکیت نه وو.

هغه د ملت امانت وو.

د وزیرمحمد اکبر خان تاریخي تفنګچه هم باید د همدې معیار له مخې وکتل شي.
د دې تفنګچې د دې ادعا په اړه خپاره شوي روایتونه شته چې د استاد برهان‌الدین رباني د حکومت پر مهال جنرال حمید ګل ته د ډالی په توګه ورکړل شوې وه؛ دا باید د افغانستان د تاریخ د یوې جدي پوښتنې په توګه وڅېړل شي.

پوښتنه دا ده:
د افغانستان د ملت تاریخي امانت د یوه سیاسي مشر شخصي ملکیت و؟

ایا ولسمشر حق لري چې د ملت تاریخي اثر د شخصي تحفې په توګه بهرني کس ته ورکړي؟
دا کار ، د دین او جهاد په نوم نه شي توجیه کېدای.

الله تعالی فرمایي:
إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَن تُؤَدُّوا الْأَمَانَاتِ إِلَىٰ أَهْلِهَا

بېشکه الله تاسو ته امر کوي چې امانتونه خپلو اهلانو ته وسپاری.
د ملت تاریخ امانت دی.

زموږ د تاریخ یوه ستره بدمرغي دا وه چې ځینو خلکو د جګړې په ګډوډی کې د ملت مالونه لوټ کړل او بیا یې د دیني اصطلاحاتو تر شا پټ کړل.

خو قرآن کریم وايي: وَلَا تَأْكُلُوا أَمْوَالَكُم بَيْنَكُم بِالْبَاطِلِ .

خپل مالونه په خپل منځ کې په ناحقه مه خوری.

د ملت موزیم لوټول غنیمت نه دی.

د خلکو کور لوټول غنیمت نه دی.

د تاریخي اثر شخصي کول غنیمت نه دی.

چور، چور دی؛ که د ټوپک خاوند یې مجاهد وي او که طالب.

تر ټولو خطرناک کار: د الله نوم د خپل عمل لپاره استعمالول دی .

داسلام مقدس دین هغو کسانو سره تر ټولو جدي مخالفت لری چې خپل سیاسي او پوځي عمل ته د الله تعالی نوم ورکوي.

قتل کوي، وايي جهاد و.

انتقام اخلي، وايي شرعي حکم و.

د خلکو مال اخلي، وايي غنیمت و.

تاریخي میراث ویجاړوي، وايي د توحید دفاع وه.

د مړي قبر ماتوي، وايي د دین غیرت و.

نه!

د عمل نوم بدلول حقیقت نه بدلوي.

حرام ته د غنیمت نوم ورکړل شي، حلال نه کېږي.

سیاسي قتل ته د جهاد نوم ورکړل شي، جهاد نه کېږي.

انتقام ته د شرعي سزا نوم ورکړل شي، شرعي محکمه نه جوړېږي.

تاریخي تخریب ته د توحید نوم ورکړل شي، د ملت تاریخ نه ورګرځي.

نوی نسل دې د شعار پر ځای میزان زده کړي

الله تعالی فرمایي: وَلَا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ عَلَىٰ أَلَّا تَعْدِلُوا ۚ اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوَىٰ .

د کوم قوم دښمني دې تاسو دې ته اړ نه کړي چې له عدالت څخه واوړی؛ عدالت وکړی، ځکه هغه تقوا ته ډېر نږدې دی.

دا د اسلام معیار دی.

نه دا چې:

زموږ کس وي، هر څه یې سم دي.

بلکې:

حق د هر چا لپاره حق دی، او ظلم د هر چا له خوا چې وي، ظلم دی.
او هغو کسانو ته چې نن پرې افتخار کوي.

که څوک نن په افتخار وايي: ما د بامیانو بتان په خپلو لاسونو مات کړل.

زه ورته وایم:

ته ښايي د خپل عمل له امله افتخار کوې، خو تاریخ به له تا پوښتنه کوي:

ولې دې د افغانستان د زرګونو کلونو د تاریخ یوه نه تکرارېدونکې نښه له منځه یووړه؟

ولې دې د خپل عمل لپاره د الله نوم استعمال کړ؟

ولې دې د هغو خلکو خبرې ونه منلې چې د دې میراث د ساتلو غوښتنه یې کوله؟

ولې دې داسې عمل وکړ چې یونسکو یې د افغانستان د فرهنګي میراث د قصدي تخریب په توګه ثبت کړ؟

او تر ټولو مهمه پوښتنه:

ولې نن پرې افتخار کوې؟

د انسان عظمت په دې کې نه دی چې څومره لوی شی یې په چاودنه کې له منځه یووړ.

عظمت په دې کې دی چې څومره شی یې د راتلونکو نسلونو لپاره وساته.

بامیان نور یوازې دوه تشې ډبرینې غارې دي.

د نړی خلک چې بامیان ویني، د افغانستان د تاریخ یوه لویه ورکه شوې پاڼه ویني.

او موږ؟

موږ باید د دې ویجاړی له درد څخه عبرت واخلو.
زموږ د نسل لپاره وروستی پیغام
نوي نسل ته وایم:
د چا پګړی مه سنجوی؛ عمل یې وسنجوی.

د چا شعار مه سنجوی؛ عدالت یې وسنجوی.

د چا د اسلام دعوه مه منی؛ له قرآن او سنت سره یې عمل پرتله کړی.

د چا د جهاد دعوه مه منی؛ د خلکو د وینو او مالونو په اړه یې وپوښتی.

د چا د اسلامي نظام نوم مه منی؛ د مظلوم حق، د محکمې عدالت، د انسان کرامت او د امانت ساتنه وګوری.
او د تاریخ په اړه:
اسناد ولولی.
پوښتنې وکړی.
حقیقت له شعار څخه جلا کړی.

زموږ راتلونکی هغه وخت خوندي کېدای شي چې نوی نسل د خپلو تېروتنو تکرار ونه کړي.
نه د مجاهد په نوم چور ومني.
نه د طالب په نوم ظلم.
نه د کمونیست په نوم بې‌عدالتي.
نه د قوماندان په نوم قتل.
نه د دین په نوم انتقام.
او نه د الله په نوم هغه څه ومني چې الله یې امر نه دی کړی.
اسلام د ظلم پوښ نه دی؛ اسلام د ظلم میزان دی.
اسلام د چور جواز نه دی؛ اسلام امانت دی.
اسلام د سیاسي قتل نوم نه دی؛ اسلام د انسان د وینې حرمت دی.
اسلام د تاریخ د ورانولو پلمه نه ده؛ اسلام د عدالت، امانت او مسؤولیت دین دی.
او که څوک د خپل ظلم لپاره د الله نوم استعمالوي، باید پوه شي:
ممکن د تاریخ له پوښتنې وتښتي؛
ممکن د محکمې له پوښتنې وتښتي؛
خو د الله له محکمې نه شي تښتېدلی.

زما دا لیکنه د کومې ډلې د دفاع لپاره نه ده؛ دا د دې لپاره ده چې نوی نسل نور د دین په نوم د سیاست، انتقام او ورانکاری قرباني نه شي.

تاریخ باید هېر نه شي؛ ځکه هغه ملت چې خپل تاریخ هېر کړي، د نورو د شعارونو په وسیله بیا قرباني کېږي.

د سوریې د ملا مثال هم هېر نه کړی
د سوریې له وروستیو پېښو څخه یو مهم درس دا دی چې دیني مقام انسان د تاریخ، قانون او خلکو له پوښتنې څخه نه شي ژغورلای.

د سوریې د رسمي خبري اژانس د راپور له مخې، د دغه هېواد پخوانی ستر مفتي احمد بدرالدین حسون د بشار الاسد د واکمنی پر مهال د خپل رول په تړاو د قضایي محاکمې له لارې په عمري بند محکوم شوی دی.
د راپور له مخې، هغه له شپاړسو کلونو څخه زیات د سوریې ستر رسمي دیني مقام درلود او د پخواني نظام له مهمو څېرو سره یې نږدې اړیکې لرلې.

د دې پېښې له ټولو سیاسي او حقوقي جزئیاتو پرته، یو اصل ډېر مهم دی:

ملا، مفتي، عالم، قوماندان او د دیني مقام خاوند هم د قانون او حساب څخه پورته نه دی.

نو د بامیانو هغه ملا ته هم وایو:
نن که ستا په لاس کې واک وي، سبا ممکن واک نه وي.
نن که ستا په لاس کې وسله وي، سبا ممکن یوازې تاریخ پاتې وي.
نن که خلک ستا له نومه ووېرېږي، سبا به تاریخ ستا نوم وڅېړي.
او که د دین په نوم دې د افغانستان د خلکو پر ژوند، تاریخ، فرهنګ او ملي هویت اغېز کړی وي، نو د حساب له ورځې څخه د هېچا مقام د تېښتې ضمانت نه شي کېدای.

ته چې د بامیانو د بودا د ماتولو په اړه په افتخار خبرې کوې، دا یوازې د دوو مجسمو خبره نه ده.
موږ له تا د دې پوښتنې ترڅنګ د افغانستان د نورو هغو برخو په اړه هم پوښتنه لرو چې ستاسې د سیاستونو له امله زیانمنې شوې دي:

د افغانستان له تاریخ سره دې څه وکړل؟
له هویت سره دې څه وکړل؟
له فرهنګ سره دې څه وکړل؟
له موسیقی سره دې څه وکړل؟
د خلکو له خوښی او تفریح سره دې څه وکړل؟
له ملي بیرغ سره دې څه وکړل؟
له ملي اردو او مسلکي دولتي بنسټونو سره دې څه وکړل؟
له نوروز او د نوي کال له دودونو سره دې ولې جګړه وکړه؟
له تخصص او مسلکي پوهې سره دې څه وکړل؟
له اهل کار او متخصصو خلکو سره دې څه وکړل؟
او ولې دې داسې نظام جوړ کړ چې په ډېرو برخو کې د انسان د وړتیا پر ځای وفاداري، جنسیت او سیاسي تړاو د مقام معیار وګرځول شول؟
دا ټولې پوښتنې د یوه شخصي اختلاف پوښتنې نه دي.
دا د یوه ملت د راتلونکي پوښتنې دي.
د دین په نوم د ټول ملت راتلونکی مه بندوی.
اسلام د علم رد نه کوي.
اسلام دتخصص رد نه کوي.
اسلام د عدالت رد نه کوي.
اسلام د امانت رد نه کوي.
اسلام د انسان دعزت ساتلو رد نه کوي.
اسلام د خلکو د مالونو حرمت کوي.
اسلام د انسان د وینې حرمت کوي.
اسلام د ظلم پر وړاندې درېږي.
نو که څوک د اسلام په نوم د یوه ملت له تاریخ، فرهنګ، علم، هنر، مسلک او طبیعي خوښیو سره جګړه کوي، موږ حق لرو چې له هغه څخه پوښتنه وکړو:

دا د اسلام کوم اصل دی؟
او که د ده ځواب یوازې دا وي چې:
موږ د الله حکم عملي کوو.
نو بیا تر ټولو مهمه پوښتنه دا ده:
د الله د دې حکم شرعي دلیل دې څه دی؟
ځکه الله تعالی فرمایي:
وَأَن تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ.
یعنې: دا چې د الله په اړه هغه څه ووایاست چې پرې نه پوهېږی.

د تاریخ محکمه له هېچا نه وېرېږي
د بامیانو تشې غارې به ستا له افتخاره ډېر اوږد عمر ولري.
هغه تش ځایونه به راتلونکو نسلونو ته پوښتنه کوي:
څوک یې مات کړل؟
ولې یې مات کړل؟
په کوم نوم یې مات کړل؟
او ولې یې پرې افتخار وکړ؟
ته نن شاید ووایې:
ما په خپلو لاسونو مات کړل.
خو یوه ورځ به تاریخ ووایي:
هو، همدا هغه کسان وو چې د افغانستان د لرغوني میراث یوه نه تکرارېدونکې برخه یې له منځه یووړه.
او که د الله په عدالت باور لرې، نو دا هم ومنه چې د انسان د ژوند تر ټولو لویه محکمه د دنیا محکمه نه، بلکې د الله تعالی محکمه ده.
هلته نه به د ګاونډي دستور ګټه وکړي، نه به د ډلې نوم، نه به د واک مقام او نه به د ملا جامه.
هلته به یوازې عمل وي.
نو د خپلې محکمې انتظار کوه
د بامیانو ملا !
که ته په خپلو لاسونو د بامیانو د مجسمو په ماتولو افتخار کوې، نو د خپلې محکمې انتظار هم په حوصله وکړه.
د ولس محکمې ته به یوه ورځ حاضرېږې.
د تاریخ محکمې ته به یوه ورځ حاضرېږې.
د الله تعالی محکمې ته به هم یوه ورځ حاضرېږې، ان شاء الله.
هلته به پوښتنه دا نه وي چې تا ځان مجاهد باله که طالب.
پوښتنه به دا وي:
له واک سره دې څه وکړل؟
له انسان سره دې څه وکړل؟
له امانت سره دې څه وکړل؟
له وطن سره دې څه وکړل؟
او د الله نوم دې د خپلو کړنو لپاره په کوم دلیل استعمال کړ؟
همدا د سوریې له پېښې څخه زموږ لپاره درس دی:
دیني مقام د حساب معافیت نه دی.
قدرت د تل لپاره نه وي.
واک پای لري.
خو تاریخ پاتې کېږي.
او که څوک د ملت تاریخ، هویت، فرهنګ، علم، مسلک او ملي بنسټونه کمزوري کړي، باید پوه شي چې یو ملت ممکن چوپ شي، خو تاریخ چوپ نه پاتې کېږي.
بامیان به د تل لپاره شاهدي ورکوي.
تاریخ به شاهدي ورکوي.
د افغانستان ولس به شاهدي ورکوي.
او زموژ دمسلمانانو په باور، الله تعالی به هم شاهدي ورکوي.
نو د خپلې محکمې انتظار کوه.
او نوی نسل دې دا زده کړي:
د دین نوم د حساب څخه د تېښتې لاره نه ده؛ دین خپله د حساب تر ټولو لوی مسؤولیت دی.

یا الله! د افغانستان د وطن، تاریخ، هویت، فرهنګ او ملي ارزښتونو ساتنه وکړه.
یا الله! زموږ وطن له ظلم، افراط، جهالت، تفرقې او ورانکاری څخه وساته.
یا الله! هغه څوک چې د خپل وطن د تاریخ او فرهنګ د له منځه وړلو هڅه کوي، په خپل ظلم او ناحقه عمل کې رسوا او ذلیل کړه.
یا الله! زموږ ولس ته علم، یووالی، عدالت، سوله او عزت ورکړه.
یا الله! نوی نسل د خپل تاریخ، هویت او فرهنګ په ارزښت پوه کړه او د وطن د ابادی او ساتنې توفیق ورکړه.
یا الله! افغانستان له داسې ورځې برخمن کړه چې د دې خاورې هر انسان په امن، عزت، آزادی او خوښی کې ژوند وکړي.
آمین، یا رب العالمین.
وَالسَّلَامُ عَلَىٰ مَنِ اتَّبَعَ الْهُدَىٰ
او سلام دې وي پر هغه چا چې د هدایت پیروي کوي.
قاضی لودین .
August – 24 – 2026

تر ټولو خطرناک زندانونه

زموږ انګلیسي ویبپاڼه: