مصنوعي ځیرکتیا او د انسان راتلونکی

مصنوعي ځیرکتیا او د انسان راتلونکی

ګټې، خطرونه، کنټرول، جګړې، روغتیا، معرفت او د نړیوال تمدن احتمالي برخلیک

لنډیز

مصنوعي ځیرکتیا یا Artificial Intelligence (AI) د انسان د تاریخ له هغو ژورو بدلونونو څخه ده چې د چاپ، برېښنا، صنعتي انقلاب او انټرنېټ په څېر د تمدن بنسټونه بدلولای شي. خو د AI ځانګړنه دا ده چې یوازې یو نوی ماشین نه دی؛ بلکې داسې پراخه فکري وسیله ده چې متن، غږ، انځور، ویډیو، کوډ، علمي معلومات او پېچلې مسئلې تحلیلولای او نوې محتوا تولیدولای شي. له همدې امله یې ګټې هم فوق‌العاده دي او خطرونه یې هم د عادي تخنیکي خطرونو په کچه نه محدودېږي.

په طب، تعلیم، علمي تحقیق، اقتصاد، کرنه، اقلیم، ژباړه او عامه خدمتونو کې AI د انسان ظرفیت څو برابره لوړولای شي؛ خو په عین وخت کې د ناسمو معلوماتو، ژورو جعلي محتواوو، بې‌کارۍ، پراخې څارنې، تبعیض، سایبري بریدونو، خپلواکو وسلو او په اوږده مهال کې د انساني کنټرول د کمزورۍ احتمالي خطرونه هم رامنځته کوي. د ۲۰۲۶ Stanford AI Index ښيي چې د AI وړتیاوې په چټکۍ لوړېږي او د اقتصاد او ټولنې په بېلابېلو برخو کې د هغې نفوذ پراخېږي؛ په همدې حال کې د خوندیتوب، ارزونې او حکومتولۍ اړتیا هم زیاته شوې ده [۱].

دا مقاله د محدودې مصنوعي ځیرکتیا، عمومي مصنوعي ځیرکتیا او احتمالي فوق‌العاده مصنوعي ځیرکتیا ترمنځ توپیر روښانوي؛ د ارزښتونو د همغږۍ، د موخو د ناسم تعریف، د جایزې له میکانیزم څخه د درغلیزې ګټې اخیستنې، وجودي خطرونو، نړیوالې جیوپولیټیکې سیالۍ، چپس، بیولوژۍ، اقلیم، کوانټمي محاسبې، اسلامي اخلاقو او د افغانستان د ملي تګلارې اړخونه څېړي. د ۲۰۲۶ نړیوال AI Safety Report هم ټینګار کوي چې ځینې خطرونه لا دمخه په واقعي نړۍ کې څرګند شوي، خو ځینې نور کم‌احتماله او نامطمئن دي او بیا هم د احتمالي شدت له امله جدي علمي ارزونې ته اړتیا لري [۲۱].

د مقالې اساسي استدلال دا دی چې مصنوعي ځیرکتیا نه مطلق نجات دی او نه حتمي تباهي. پایله یې تر ډېره د انسان په علم، اخلاقو، قانون، نړیوالې همکارۍ، د قدرت په عادلانه وېش او د کنټرول په څوپوړیزو میکانیزمونو پورې تړلې ده. د AI راتلونکی په اصل کې د انسان د تصمیمونو، بنسټونو او اخلاقي بلوغ راتلونکی دی.

بنسټیزې کلیمې

مصنوعي ځیرکتیا؛ عمومي مصنوعي ځیرکتیا؛ فوق‌العاده مصنوعي ځیرکتیا؛ انسان؛ راتلونکی؛ روغتیا؛ تعلیم؛ جګړه؛ سایبري امنیت؛ خپلواکې وسلې؛ اخلاق؛ قانون؛ کنټرول؛ اسلامي لیدلوری؛ افغانستان.

۱. مصنوعي ځیرکتیا څه ده، او ولې د پخوانیو ماشینونو په څېر نه ده؟

مصنوعي ځیرکتیا د کمپیوټري سیستمونو هغه وړتیا ده چې د انسان له فکري فعالیتونو سره ورته دندې ترسره کړي؛ لکه پېژندنه، ژباړه، استدلال، وړاندوینه، د پرېکړو ملاتړ، د انځورونو جوړول، کوډ لیکل او د لویو معلوماتي زېرمو تحلیل. اوسني مولد سیستمونه د ژبې، انځور، غږ او ویډیو ترمنځ معلومات یو ځای تحلیل کولای شي او په ډېر لنډ وخت کې داسې تولیدات وړاندې کوي چې پخوا به یې د متخصصینو ساعتونه یا ورځې وخت اخیست.

د Stanford د ۲۰۲۶ AI Index له مخې، د AI تخنیکي وړتیاوې نه یوازې لوړېږي، بلکې پرمختګ یې په ګڼو معیارونو کې لا هم چټک دی. د راپور له مخې، صنعت په ۲۰۲۵ کال کې د مخکښو ماډلونو لویه برخه تولید کړې او ځینو سیستمونو په ځانګړو علمي او استدلالي ازموینو کې د انساني بنسټیزو کچو سره سیالي کړې ده [۱]. دا چټکتیا درې مهمې پایلې لري: نوښت تر قانون او ټولنیز تطابق چټک روان دی؛ د AI ځواک په څو سترو شرکتونو او دولتونو کې متمرکزېږي؛ او د عامو خلکو او متخصصینو ترمنځ د پوهې واټن پراخېږي.

AI تر اوسه ثابت شوی شعور، وجدان، احساس او انساني مسؤلیت نه لري. د ژبې روانوالی د شعور ثبوت نه دی، او د ځواب ظاهري ډاډ د حقیقت ضمانت نه شي کېدای. اوسني سیستمونه د روزنیزو معلوماتو، احتمالي محاسبې، داخلي نمایشونو او محاسبوي اصلاح پر بنسټ ځوابونه تولیدوي؛ له همدې امله په ځینو مواردو کې قانع کوونکې خو ناسمې پایلې هم ورکوي. نو د AI علمي ارزونه باید د هغې د ظاهري “هوښیارۍ” پر ځای د اندازه کېدونکو وړتیاوو، محدودیتونو، خطاګانو او شرایطو پر بنسټ وشي.

له همدې امله AI باید د انسان د بدیل په توګه نه، بلکې د انسان د ظرفیت د پراخولو د یوې ځواکمنې وسیلې په توګه وکارول شي. په هغو برخو کې چې اخلاق، حقوق، مسئولیت او د ژوند یا مرګ پرېکړه مطرح وي، د انساني قضاوت وروستی رول باید خوندي پاتې شي.

۲. محدود AI له AGI او احتمالي فوق‌العاده ځیرکتیا سره څه توپیر لري؟

محدوده مصنوعي ځیرکتیا یا Narrow AI په یوې یا څو ټاکلو دندو کې ښه فعالیت کوي؛ لکه د رادیولوژۍ د انځورونو تحلیل، ژباړه، د غږ پېژندنه یا کوډ لیکنه. د نن ورځې ټول عملي AI سیستمونه په اصل کې همدې کټګورۍ ته نږدې دي، که څه هم ځینې یې په ګڼو برخو کې نسبتاً عمومي وړتیاوې ښيي.

عمومي مصنوعي ځیرکتیا یا Artificial General Intelligence (AGI) هغه فرضي سیستم ته ویل کېږي چې د انسان په کچه په پراخو فکري دندو کې زده‌کړه، استدلال، د پوهې انتقال او له نوو شرایطو سره تطابق وکړای شي. د AGI لپاره تر اوسه یو واحد نړیوال تعریف یا منل شوی معیار نشته. ځینې تعریفونه پر اقتصادي وړتیا تمرکز کوي، ځینې پر انعطاف او عمومي استدلال، او ځینې پر داسې خپلواکه زده‌کړه چې له یوه ډګر څخه بل ته پوهه انتقال کړای شي.

فوق‌العاده مصنوعي ځیرکتیا یا Artificial Superintelligence (ASI) یوه احتمالي راتلونکې کچه ده چې پکې سیستم په ډېرو علمي، ستراتیژیکو او تخلیقي برخو کې له انسانانو لوړ فکري ظرفیت ترلاسه کړي. دا لا تر اوسه واقعیت نه دی، او د رامنځته کېدو وخت یا حتی امکان یې په یقیني ډول نه دی ثابت. خو بحث ورباندې ځکه مهم دی چې که داسې سیستم رامنځته شي، د اقتصاد، امنیت، دولت، علم او انساني واک د وېش بنسټونه بدلولای شي.

علمي احتیاط دا غوښتنه کوي چې نه AGI او ASI د نږدې راتلونکي حتمي واقعیت وبولو او نه یې د افسانې په نوم بې‌اهمیته وګڼو. د ۲۰۲۶ نړیوال AI Safety Report هم د همدې “د شواهدو ستونزې” یادونه کوي: وړتیاوې چټکې بدلېږي، خو د اوږدمهاله خطرونو په اړه قطعي شواهد طبیعتاً ورو او محدود راټولېږي [۲۱].

۳. AI د انسان ظرفیت تر کومه حده لوړولای شي؟

د AI تر ټولو ستره ګټه د سرعت، پراخې حافظې، د معلوماتو د یوځای کولو او د تکراري کارونو د اتومات کولو وړتیا ده. په علمي تحقیق کې AI د زرګونو مقالو ترمنځ اړیکې موندلای، فرضیې وړاندیزولای، کیمیاوي جوړښتونه تحلیلولای او د درملو د کشف بهیر چټکولای شي. په صنعت کې د ماشینونو د خرابۍ وړاندوینه، د انرژۍ سپما، د تولید د کیفیت څارنه او د اکمالاتي ځنځیرونو تنظیم اسانه کوي.

په تعلیم کې AI د هر زده‌کوونکي د کچې مطابق تدریس، ژباړه، تمرین او فوري تشریح برابروي او د معلولیت لرونکو کسانو لپاره د زده‌کړې لاسرسی پراخولای شي. خو ښوونکی باید له منځه ولاړ نه شي؛ ځکه ښوونه یوازې د معلوماتو انتقال نه دی، بلکې تربیه، اخلاق، عاطفي ملاتړ، ټولنیز تعامل او د شخصیت جوړونه هم ده. د AI تر ټولو سالم تعلیمي استعمال هغه دی چې زده‌کوونکی له فکر کولو نه بې‌نیازه نه کړي، بلکې د پوښتنې، نقد، مقایسې او خپلواک استدلال توان یې پیاوړی کړي.

په عامه اداره کې AI د فساد د غیرعادي نمونو په کشف، د بودجې په تحلیل، د ترافیک په مدیریت، د طبیعي پېښو په وړاندوینه او د عامه خدمتونو په چټکتیا کې کارېدلی شي. په کرنه کې د اوبو، خاورې، افتونو او حاصلاتو دقیق مدیریت ممکن کوي. په ژبو کې د پښتو او دري په څېر کم‌معلوماته ژبو ته د ژباړې، املا، غږ پېژندنې او ډیجیټلي حضور د پراخېدو فرصت برابروي.

خو هره ګټه د کیفیت، لاسرسي او عدالت له شرط سره تړلې ده. که روزنیز معلومات نیمګړي وي، د کم‌عاید ټولنې له انټرنېټ او برېښنا محرومې وي، یا AI یوازې د شتمنو ژبو او بازارونو لپاره ښه کار وکړي، نو ټکنالوژي موجوده نابرابري نوره هم ژورولای شي.

۴. په طب کې AI د ډاکټر مرستیال دی، که د ډاکټر بدیل؟

په طب کې AI د رادیولوژۍ، پتالوژۍ، سترګو، پوستکي، جینوم، درملو او عامې روغتیا په برخو کې پراخ ظرفیت لري. دا سیستمونه د طبي انځورونو په تحلیل، د ناروغۍ د خطر په اټکل، د عاجلو ناروغانو په لومړیتوب ټاکلو، د درملو د تداخل په کشف او د روغتیايي اسنادو په لنډولو کې مرسته کولای شي.

د نړیوال روغتیا سازمان ټینګار کوي چې په روغتیايي AI کې باید د انسان خپلواکي، خوندیتوب، روڼتیا، مسئولیت، عدالت او دوامدارې ګټې خوندي وساتل شي [۲]. WHO په ځانګړي ډول د لویو څو-رسانیزو ماډلونو لپاره له حکومتونو، شرکتونو او روغتیايي بنسټونو څخه د تنظیم، مستقلې ارزونې، محرمیت او بشري حقونو د ساتنې غوښتنه کړې ده؛ ځکه دغه سیستمونه په تشخیص، اداري کار، تعلیم او د درملو په تحقیق کې د ګټې تر څنګ ناسم، نیمګړي یا متعصب معلومات هم تولیدولای شي [۲۵].

مولد AI کله ناکله په ډېره ډاډمنه ژبه ناسم معلومات وړاندې کوي. له همدې امله تشخیص، نسخه او حیاتي پرېکړې باید د ډاکټر له ارزونې پرته AI ته ونه سپارل شي. د ناروغ محرمیت، د معلوماتو د استعمال رضا، د روزنیزو معلوماتو کیفیت، د الگوریتمي تبعیض مخنیوی، د کلینیکي اعتبار ازموینه او د مسئولیت روښانه لړۍ د طبي AI بنسټیز اصول دي.

په کم‌عاید لرونکو هېوادونو کې AI کولای شي د متخصصینو کمښت تر یوې کچې جبران کړي، خو د انټرنېټ، برېښنا، ژبې، ډیجیټلي سواد او قانوني چوکاټ کمزورتیا یې عملي ګټه محدودولای شي. تر ټولو مناسب ماډل “ډاکټر + AI” دی، نه “AI د ډاکټر پر ځای”. د طبي AI هره وسیله باید د ځايي نفوس، ژبې، ناروغیو او روغتیايي سیستم له شرایطو سره سم وازمویل شي.

۵. ایا AI د بیولوژۍ، درملو او ژوند د علومو انقلاب چټکولای شي؟

مصنوعي ځیرکتیا د ژوند د علومو او طب په ډګر کې د ژور بدلون زمینه برابره کړې ده. د ژورې زده‌کړې له لارې د پروټینونو د جوړښت وړاندوینې وښودله چې کمپیوټري ماډلونه د بنسټیزو علومو داسې ستونزې هم چټکولای شي چې پخوا یې د حل لپاره اوږده لابراتواري څېړنه غوښتله. دا پرمختګ د درملو د نوو مالیکولونو په طرحه، د جیني بدلونونو په ارزونه، د سرطان د ځانګړو بیولوژیکي نښو په پېژندنه، د ناروغیو په لومړني تشخیص او د هر ناروغ د جیني او کلینیکي ځانګړتیاوو پر بنسټ په شخصي درملنه کې پراخ امکانات رامنځته کوي.

د پروټین د جوړښت وړاندوینه یوازې یو مثال دی؛ د AI اصلي ارزښت دا دی چې د لویو بیولوژیکي معلوماتو ترمنځ داسې اړیکې موندلای شي چې د انسان لپاره په لاسي ډول ډېر وخت غواړي. خو د کمپیوټري وړاندوینې او حقیقي بیولوژیکي اغېز ترمنځ فاصله باید له پامه ونه غورځول شي. هره نوې فرضیه، مالیکول یا درملیز هدف باید په تجربوي، لابراتواري او کلینیکي پړاوونو کې تایید شي.

د AI او بیولوژۍ ګډ ځواک یوازې فرصت نه دی؛ جدي دوه‌ګونی استعمال هم لري. هغه سیستم چې د نوو درملو لپاره اغېزمن مالیکولونه طرحه کولای شي، په نظري توګه د زهري مرکباتو، زیان‌رسوونکو بیولوژیکي موادو او ناروغي‌زایو عواملو د پېژندنې یا اصلاح لپاره هم ناوړه استعمالېدلی شي. د ۲۰۲۶ نړیوال AI Safety Report د بایولوژیکي او کیمیاوي ناوړه استعمال خطر د هغو برخو له ډلې ګڼي چې باید د پرمختللو ماډلونو د وړتیاوو له زیاتېدو سره په منظم ډول وازمویل شي [۲۱].

له همدې امله د AI پر بنسټ بیولوژیکي وسیلې باید د سخت بایوسکیورټي چوکاټ، د لاسرسي د روښانه کچو، د کاروونکو د هویت د تثبیت، د خطرناکو غوښتنو د محدودولو، د فعالیتونو د ثبت او څارنې او د حساسو پایلو د خپلواک لابراتواري تصدیق تر اصولو لاندې وکارول شي.

CRISPR، جیني سمون او مصنوعي بیولوژي د هغو ناروغیو د درملنې لپاره ستر امکانات لري چې تر اوسه یې بشپړ علاج ناشونی یا محدود و. خو کله چې خبره د انسان د جنین، د نسل له لارې د انتقالېدونکو جیني بدلونونو، د راتلونکو نسلونو د حقونو او د انسان د بیولوژیکي ځانګړتیاوو د قصدي بدلون تر کچې ورسېږي، موضوع یوازې علمي نه پاتې کېږي؛ بلکې ژورې اخلاقي، حقوقي او ټولنیزې پوښتنې هم راپورته کوي.

AI باید د علم سرعت زیات کړي، خو د انسان د کرامت او د نسلونو د حقونو په بیه نه. علم باید د انسان د ژوند د ښه کولو وسیله پاتې شي، نه دا چې د بې‌کنټروله تخنیکي وړتیا په نوم د انسان د طبیعي او اخلاقي حدودو د ماتولو لامل وګرځي.

۶. AI به کارونه له منځه یوسي، که د کار بڼه به بدله کړي؟

AI به ځینې دندې له منځه یوسي، ځینې به بدلوي او نوې دندې به رامنځته کړي. تر ټولو ډېر اغېز به پر تکراري اداري کارونو، لومړنۍ ژباړې، ساده محتوا، حسابدارۍ، د مشتریانو خدمت، ابتدایي کوډ او معلوماتي پروسس وي. خو هغه دندې چې انساني اعتماد، فزیکي مهارت، پېچلی قضاوت، رهبري، همدردي او مسئولیت غواړي، په بشپړه توګه اتومات کول یې ډېر ستونزمن دي.

اصلي خطر یوازې بې‌کاري نه ده، بلکې د عاید او قدرت نابرابري ده. هغه شرکتونه او دولتونه چې معلومات، چپس، محاسبوي مرکزونه او متخصص انساني ځواک لري، ستره اقتصادي او ستراتیژیکه ګټه ترلاسه کوي. که مالیاتي، تعلیمي او د سیالۍ پالیسۍ اصلاح نه شي، AI شتمني او قدرت لا ډېر په څو محدودو لاسونو کې متمرکزولای شي.

حل لاره د AI بندول نه دي؛ بلکې د خلکو بیا روزنه، د ژوند تر پایه زده‌کړه، د کوچنیو شرکتونو ملاتړ، د کارکوونکو د حقونو ساتنه او د تولید د زیاتوالي د ګټو عادلانه وېش دی. دولتونه باید تعلیمي نصابونه د حفظ پر ځای پر تحلیل، اخلاقو، ساینس، کوډ، ژبو، خلاقیت او انساني مهارتونو ولاړ کړي.

اقتصادي پالیسي باید یوازې د “څومره کارونه اتومات شول؟” پوښتنه ونه کړي؛ بلکې دا هم وڅېړي چې د تولید نوې ګټه چا ترلاسه کړه، د کارکوونکو معاش او کاري امنیت څه ډول بدل شو، او ایا د کوچنیو اقتصادونو او کم‌مهارته خلکو لپاره د انتقال واقعي لارې موجودې دي که نه.

۷. کله چې هر څوک مصنوعي متن، غږ او ویډیو جوړولای شي، حقیقت به څنګه وساتو؟

AI د معرفت دروازې پراخوي، خو د حقیقت بحران هم ژورولای شي. اوس هر څوک کولای شي په ثانیو کې مقاله، عکس، غږ یا ویډیو تولید کړي. ژور جعلي محتوا د سیاستوالو، دیني عالمانو، نظامي مشرانو او عادي خلکو په نوم جعلي خبرې او انځورونه خپرولای شي. په جګړو او ټاکنو کې دا کار د عامه افکارو د ګډوډولو او د ټولنیز اعتماد د ماتولو خطرناکه وسیله ګرځېدای شي.

بله ستونزه ذهني اتکا ده. که انسان هره پوښتنه، لیکنه او استدلال AI ته وسپاري، د خپلواکې مطالعې، حافظې، نقد، لیکلو او تخلیقي فکر توان یې ورو ورو کمېدای شي. AI باید د فکر ملګری وي، نه د فکر مالک. زده‌کوونکي باید د AI ځوابونه وارزوي، سرچینې وګوري، استدلالونه پرتله کړي او خپل مستقل نظر ولیکي.

د حقیقت د ساتنې لپاره د سرچینو تصدیق، ډیجیټلي لاسلیک، د مصنوعي محتوا نښه‌کول، د رسنیو سواد او خپلواک ژورنالیزم مهم دي. د اروپایي اتحادیې د AI Act د ۵۰مې مادې د روڼتیا قواعد د ۲۰۲۶ کال د اګست له دویمې نېټې عملي شول؛ د ځینو مولدو سیستمونو لپاره ماشین‌لوستونکي نښې، د ژورو جعلي محتواوو د افشا کولو او د AI له سیستم سره د مستقیم تعامل د څرګندولو مکلفیتونه پکې شامل دي [۲۳][۲۴].

خو تخنیکي نښه‌کول یوازې کافي نه دي. اصلي دفاع د خلکو د رسنیز سواد، د معتبرې سرچینې د ارزونې، د ادارو د باور وړ چلند او د آزادې څېړنې په شتون کې ده. که ټولنیز اعتماد له منځه ولاړ شي، حتی ریښتینی سند هم د “جعلي” په نوم رد کېدای شي.

۸. که ماشین هدف وټاکي او برید وکړي، د جګړې مسئول به څوک وي؟

AI په جګړه کې د استخباراتي معلوماتو تحلیل، د هدف پېژندنه، بې‌پیلوټه الوتکې، لوژستیک، سایبري عملیات، تبلیغات او د پرېکړې سرعت بدلوي. ګټه یې دا ده چې ځینې خطرناک عملیات له انسانه لیرې ترسره کېدای شي او دفاعي سیستمونه چټک غبرګون ښودلای شي. خو اصلي خطر دا دی چې د وژنې پرېکړه له انساني قضاوت څخه ماشین ته ولېږدول شي.

خپلواکې وژونکې وسلې کولای شي هدف وټاکي او برید عملي کړي. که دا سیستمونه د خطا، تعصب، ناقصو معلوماتو یا دښمنانه لاسوهنې ښکار شي، د ملکي تلفاتو او ناڅاپي جګړې خطر ډېرېږي. AI د جګړې سرعت دومره لوړولای شي چې سیاسي او نظامي مشران د سړې محاسبې لپاره کافي وخت ونه لري.

سایبري AI د کمزوریو کشف، اتومات برید، فشینګ، جعلي هویت او د مهمو زیربناوو تخریب اسانه کولای شي؛ خو په عین وخت کې د دفاع، د غیرعادي فعالیت د کشف او د حملې د مخنیوي لپاره هم ځواکمنه وسیله ده. د ۲۰۲۶ نړیوال AI Safety Report د سایبري وړتیاوو د چټک پرمختګ او د دې وړتیاوو د ناوړه استعمال د امکان په اړه د منظمې ارزونې اړتیا تاییدوي [۲۱].

نړیواله ټولنه باید د خپلواکو وژونکو وسلو لپاره روښانه سرې کرښې، معنا لرونکی انساني کنټرول، د قوماندې روښانه لړۍ او حساب‌ورکونه رامنځته کړي [۸]. د بشردوستانه قانون له نظره هم مسئولیت باید په ماشین کې “ورک” نه شي؛ باید معلومه وي چې د هدف د ټاکلو، سیستم د ځای پر ځای کولو او برید د اجازه مسئول څوک و.

۹. د امریکا، چین او نورو قدرتونو AI سیالي د نړۍ نظم څنګه بدلوي؟

AI د نړیوال قدرت یوه نوې زیربنا ده. د چپس طرحه، پرمختللې لیتوګرافي، د نیمه‌هادي تولید، لوی معلوماتي مرکزونه، برېښنا، نادره منرالونه، سمندري کیبلونه او متخصص انساني ځواک د دې سیالۍ اساسي برخې دي. امریکا د مخکښو ماډلونو، کلاوډ او چپس په طرحه کې قوي ده؛ چین د دولت په کچه ستره پانګونه، پراخ بازار، صنعتي تطبیق او معلوماتي ظرفیت لري؛ اروپا تر ډېره د قانون، معیارونو او تنظیم په برخه کې مخکښه ده.

د Nvidia، TSMC، ASML، لویو کلاوډ شرکتونو او مخکښو AI لابراتوارونو موقعیت ښيي چې د AI ځواک یوازې په سافټویر کې نه، بلکې په نړیوالو اکمالاتي ځنځیرونو کې هم پروت دی. د صادراتو محدودیتونه، د چپس بندیزونه او د ټکنالوژۍ اتحادونه د جیوپولیټیکې سیالۍ نوې بڼه ده.

خطر دا دی چې نړۍ د امنیت په نوم په څو تړلو ټکنالوژیکو بلاکونو ووېشل شي. خو فرصت دا دی چې سیال دولتونه لږ تر لږه د خوندیتوب په ارزونو، ساینسي معیارونو، سایبري پېښو، بایولوژیکي خطرونو او نظامي سرو کرښو کې ګډ اصول ومني. کامل اعتماد اړین نه دی؛ د متقابلې تباهۍ د مخنیوي لپاره محدود، عملي او د تصدیق وړ توافقونه هم ارزښت لري.

د کوچنیو او منځنیو هېوادونو لپاره اساسي خطر دا دی چې یوازې د لویو قدرتونو د ماډلونو، کلاوډ او معلوماتي زیربنا مصرفوونکي پاتې شي. د ډیجیټلي حاکمیت مفهوم له همدې ځایه اهمیت پیدا کوي: ملي ژبې، عامه معلومات، روغتیايي ریکارډونه او دولتي ډاټا باید داسې اداره شي چې ملي امنیت او د خلکو محرمیت خوندي وي.

۱۰. ایا یو ډېر ځواکمن AI رښتیا هم د انسان له کنټرول څخه وتلی شي؟

دا پوښتنه باید نه په افسانوي ویره او نه په ساده انکار ځواب شي. اوسني سیستمونه د انسان له خوا جوړېږي او برېښنا، سرورونو، شبکو او اجازو ته اړتیا لري. خو خطر هغه وخت رامنځته کېږي چې یو ډېر ځواکمن سیستم غلط هدف تعقیب کړي، هدف په ناسم ډول تعبیر کړي، د انساني نظارت له کمزوریو ګټه واخلي یا سایبري او فزیکي وسایلو ته پراخ لاسرسی ترلاسه کړي.

ایلون ماسک، جفري هنټن، یوشوا بنجیو، سټوارټ رسل، ماکس ټېګمارک او نورو د پرمختللو سیستمونو د ناوړه استعمال او د کنټرول د ستونزې په اړه جدي اندېښنې څرګندې کړې دي. په مقابل کې، اندریو نګ او ځینې نور متخصصین د نږدې وجودي خطر احتمال مبالغه بولي او د نن ورځې پر ثابتو ستونزو لکه تبعیض، ناسم معلومات، بې‌کاري او د قدرت تمرکز ټینګار کوي. علمي دریځ دا دی چې دواړه کچې جدي ونیول شي: هم اوسني ثابت زیانونه او هم کم‌احتماله خو ډېر درانه راتلونکي خطرونه.

د NIST د AI Risk Management Framework څلور کاري محورونه وړاندې کوي: اداره کول (Govern)، د خطر نقش کول (Map)، اندازه کول (Measure) او مدیریت کول (Manage) [۴]. NIST په ۲۰۲۴ کې د مولد AI لپاره ځانګړی پروفایل هم خپور کړ او په ۲۰۲۶ کې یې د چوکاټ د بیاکتنې کار روان و [۲۶].

عملي کنټرول باید څوپوړیز وي: تخنیکي محدودیتونه، انساني اجازه، د فعالیت ثبت، بېړنی بند، خپلواک تفتیش، قانوني مسئولیت او نړیواله همکاري. مهم اصل دا دی چې سیستم باید د اړتیا تر کچې لاسرسی ولري، نه تر ممکنه کچې؛ یعنې د کمترین لازم اختیار اصل باید په AI اجنټونو کې هم عملي شي.

۱۱. څنګه ډاډ ترلاسه کړو چې AI زموږ له ارزښتونو او اصلي موخو سره سم عمل کوي؟

د ارزښتونو همغږي یا AI Alignment دا پوښتنه مطرح کوي چې څنګه یو سیستم داسې جوړ شي چې د انسان له مشروع موخو، اخلاقي ارزښتونو او خوندیتوب سره سم عمل وکړي. ستونزه دا ده چې انساني ارزښتونه پېچلي، کله ناکله متضاد او د کلتور له مخې متفاوت دي، خو ماشین ته عموماً یو محدود هدف یا عددي جایزه ورکول کېږي.

Misalignment هغه وخت رامنځته کېږي چې سیستم ظاهراً ټاکل شوی هدف تعقیب کړي، خو پایله یې د انسان له اصلي نیت سره ناسمه وي.

Goal specification د هدف د دقیق تعریف ستونزه ده.

Reward hacking هغه حالت دی چې سیستم د واقعي موخې پر ځای د جایزې د میکانیزم کمزوري پیدا او ترې ګټه واخلي.

Instrumental convergence دې احتمال ته اشاره کوي چې بېلابېل سیستمونه د خپلو موخو د پوره کولو لپاره ورته منځنۍ لارې غوره کړي؛ لکه د منابعو زیاتول، د بندېدو مخنیوی یا د معلوماتو پټول.

حل یوازې یوه تخنیکي قاعده نه ده. د انسان د نظر پر بنسټ روزنه، ارزښتي لارښوونې، د مخالفو سناریوګانو ازموینه، interpretability، red teaming، د لاسرسي محدودول، د خپلواکې کړنې حدود او د انساني مداخلې حق ټول یو ځای ضروري دي. هېڅ یوه لاره د بشپړ خوندیتوب ضمانت نه شي کولای؛ له همدې امله دفاع باید څوپوړیزه وي.

د Alignment ستونزه یوازې د “ماشین اخلاق” نه ده؛ د انسانانو ترمنځ د ارزښتونو د اختلاف، د شرکتونو د اقتصادي هڅونو، د دولتونو د امنیتي اهدافو او د نړیوالو کلتوري توپیرونو مسئله هم ده. له همدې امله د AI ارزښتونه باید یوازې د یوې محدودې تخنیکي ډلې له خوا ونه ټاکل شي.

۱۲. وجودي خطر څومره واقعي دی، او د متخصصینو اختلاف ولې مهم دی؟

وجودي خطر هغه خطر دی چې د انسان تمدن په نه جبرانېدونکي ډول له منځه یوسي یا د بشري راتلونکي لویه برخه د تل لپاره تباه کړي. د AI په اړه دا خطر ممکن د قصدي ناوړه استعمال، نظامي سیالۍ، د بایولوژیکي یا سایبري وسلو د چټکتیا، یا د ډېر ځواکمن ناسم‌هدف سیستم له لارې تصور شي.

د دې خطر د احتمال په اړه ژور اختلاف شته. ځینې پوهان یې کم‌احتماله خو د ډېر دروند زیان له امله د مخنیوي وړ بولي؛ ځینې نور وايي چې د نامعلوم راتلونکي پر ځای باید د نن ورځې ثابت زیانونه لومړیتوب ولري. دا اختلاف باید د “خوشبین” او “ویرېدلي” په ساده نومونو ونه وېشل شي. سالمه پالیسي باید هم د خطر احتمال او هم د زیان شدت وارزوي.

د ۲۰۲۶ نړیوال AI Safety Report، چې د یوشوا بنجیو په مشرۍ د سلو څخه ډېرو متخصصینو له خوا برابر شوی، دا توپیر په روښانه ډول ساتي: ځینې زیانونه مستند او موجود دي، او ځینې نور نامطمئن خو بالقوه سخت دي. راپور وړاندیز کوي چې د شواهدو د نیمګړتیا له امله باید نه بې‌ځایه اطمینان وشي او نه بې‌دلیله وېره خپره شي [۲۱].

د احتیاط اصل دا معنا نه لري چې ټول نوښت ودرول شي؛ بلکې معنا یې دا ده چې له یوې ټاکلې کچې پورته ماډلونو لپاره د وړتیا ازموینې، د سایبري او بایولوژیکي استعمال ارزونه، د لویو پېښو راپور ورکول، خپلواک تفتیش، د محاسبوي ځواک څارنه او د بېړني غبرګون پلان موجود وي.

۱۳. AI د اقلیم حل دی، که خپله د انرژۍ او اوبو نوې ستونزه؟

AI د هوا، سېلابونو، کرنې، انرژۍ شبکو او اقلیمي ماډلونو په ښه کولو کې مرسته کوي. د برېښنا شبکو متوازنول، د ودانیو د انرژۍ سپما، د صنعتي ضایعاتو کمول او د اقلیمي پېښو مخکینی اټکل د دې مثبت استعمالونه دي.

خو لوی ماډلونه او معلوماتي مرکزونه ډېرې برېښنا، اوبه او پرمختللي چپس غواړي. اصلي پوښتنه یوازې د یوه ماډل د روزنې مصرف نه دی؛ بلکې د میلیونونو ورځنیو کارونو، دوامدارو تازه‌کونو او د معلوماتي مرکزونو د پراخېدو مجموعي اغېز هم مهم دی. په هغو سیمو کې چې د اوبو کمښت لري، د معلوماتي مرکزونو د یخولو اړتیا ځانګړی ټولنیز او چاپېریالي اهمیت پیدا کوي.

د انرژۍ نړیوالې ادارې IEA په ۲۰۲۵ کې د “Energy and AI” په راپور کې څرګنده کړه چې د AI پراختیا د معلوماتي مرکزونو د برېښنا غوښتنه لوړه کوي، خو AI په عین وخت کې د انرژۍ د شبکو، موثریت، نوښت او امنیت په ښه کولو کې هم رول لرلای شي [۲۲]. دا دوه‌ګونی اغېز ښيي چې د AI چاپېریالي قضاوت باید د خالص مصرف پر ځای د ټول سیستم د ګټې او زیان پر توازن ولاړ وي.

شفاف چاپېریالي راپور، د انرژۍ موثریت، د نوي کېدونکې برېښنا استعمال، د ماډل د اندازې او اړتیا تناسب، د چپس بیاکارونه او د اوبو د مصرف ځايي ارزونه باید د AI د مسئول پرمختګ برخه وي. هوښیار AI یوازې هغه نه دی چې ښه ځواب ورکړي؛ بلکې هغه دی چې د خپلې مادي او چاپېریالي بیې حساب هم ورکړي.

۱۴. که کوانټمي محاسبه له AI سره یو ځای شي، کوم فرصتونه او کوم امنیتي خطرونه رامنځته کېږي؟

کوانټمي محاسبه لا تر اوسه د پراخ عمومي استعمال په لومړیو پړاوونو کې ده. دا د نن ورځې AI لپاره چمتو بدیل نه دی، خو په ځینو ځانګړو محاسباتو، موادو، کیمیا، رمز ماتولو او بهینه‌سازۍ کې راتلونکی اغېز لرلای شي.

که کوانټمي محاسبه له AI سره په پخه بڼه یو ځای شي، د نوو موادو او درملو کشف چټکولای شي؛ خو د اوسنیو رمزونو امنیت هم ګواښلای شي. له همدې امله دولتونه او بنسټونه باید له اوس څخه د post-quantum cryptography پر لور تدریجي انتقال پیل کړي.

په دې برخه کې باید له مبالغې ډډه وشي. “AI + کوانټم” د هرې ستونزې سمدستي حل نه دی. ډېری کوانټمي سیستمونه لا د خطا، ثبات، سکیل او لګښت له جدي تخنیکي محدودیتونو سره مخ دي. علمي پالیسي باید د تجربوي شواهدو، مشخصو استعمالونو او د خوندیتوب د ارزونې پر بنسټ وي.

۱۵. آیا ملي قوانین د سرحد نه پېژندونکي AI د کنټرول لپاره بسنه کوي؟

AI سرحد نه پېژني، خو قوانین تر ډېره ملي دي. یو ماډل په یوه هېواد کې جوړېږي، معلومات له بل ځایه اخلي او په ټوله نړۍ کې اغېز کوي. له همدې امله یوازې داوطلبانه ژمنې کافي نه دي.

دولتونه باید د خطر پر بنسټ قانون جوړ کړي: د ټیټ خطر سیستمونو لپاره ساده قواعد، خو په طب، عدالت، پولیسو، استخدام، بانکدارۍ، حیاتي زیربناوو او وسلو کې سخت معیارونه. د قانون اساسي اصول باید دا وي: انسان ته د AI د استعمال خبر ورکول؛ د پرېکړې د اعتراض حق؛ د معلوماتو محرمیت؛ د تبعیض ازموینه؛ د ماشومانو او زیان‌منو ډلو ساتنه؛ د مسئول شخص یا ادارې معلومول؛ د لویو ماډلونو د خطر ارزونه؛ او د درنو زیانونو په صورت کې جریمه او جبران.

د اروپایي اتحادیې AI Act د ۲۰۲۴ کال د اګست په لومړۍ نېټه نافذ شو او د مقرراتو عمومي تطبیق یې د ۲۰۲۶ کال د اګست له دویمې نېټې پراخ شو، که څه هم ځینې برخې تر دې مخکې یا وروسته ځانګړي مهالوېشونه لري [۲۳]. د ۵۰مې مادې د روڼتیا قواعد هم د ۲۰۲۶ کال د اګست له دویمې نېټې عملي شول او د AI-جوړ شوي یا بدل شوي محتوا، ژورو جعلي تولیداتو او د AI له سیستم سره د تعامل په اړه مشخص مکلفیتونه ټاکي [۲۴].

د اروپا شورا د AI، بشري حقونو، ډیموکراسۍ او د قانون د حاکمیت چوکاټي کنوانسیون د ۲۰۲۴ کال د سپتمبر په پنځمه د لاسلیک لپاره پرانیست؛ دا په دې برخه کې لومړنی نړیوال حقوقي الزام‌آور تړون بلل کېږي [۶].

د Bletchley اعلامیه، Seoul AI Summit، Hiroshima AI Process، د ملګرو ملتونو Governing AI for Humanity او د OECD اصول د نړیوالې همغږۍ بېلابېل ګامونه دي. کمزوري یې دا ده چې ډېری تعهدات لا داوطلبانه دي او د تطبیق ځواک یې محدود دی؛ خو ارزښت یې په دې کې دی چې د ګډې ژبې، خطر ارزونې او نړیوالې همکارۍ بنسټونه رامنځته کوي.

۱۶. اسلامي اخلاق د AI په اړه کوم بنسټیز اصول وړاندې کوي؟

اسلام علم د انسان د عزت، خدمت او آبادۍ وسیله بولي، خو علم له اخلاقو او مسئولیت څخه نه جلا کوي.

قرآن کریم فرمایي: «وَلَا تَقْفُ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ»؛ یعنې د هغه څه پیروي مه کوه چې علم پرې نه لرې (الإسراء: ۳۶).

دا اصل د AI د ناسم، بې‌سرچینې او نه‌تصدیق شوي ځواب پر وړاندې د تحقیق او تصدیق غوښتنه کوي.

قرآن کریم همدارنګه فرمایي: «إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسَانِ» (النحل: ۹۰). له دې نظره تبعیضي الګوریتم، د بې‌ګناه انسان بې‌دلیله څارنه، د کمزورو استثمار او د وژنې بې‌مسئولیته اتومات د عدل له اصل سره ټکر لري.

 همدارنګه «إِنَّا عَرَضْنَا الْأَمَانَةَ…» (الأحزاب: ۷۲) د قدرت، علم او مسئولیت د امانت مفهوم راپه ګوته کوي.

اسلامي اخلاق AI په ذات کې نه حرام او نه حلاله وسیله ګڼي؛

بلکې د استعمال حکم یې د مقصد، طریقې، پایلې او زیان له مخې ارزول کېږي. هغه AI چې د ناروغ علاج، تعلیم، عدالت او عامه خیر ته خدمت کوي، د خیر وسیله کېدای شي؛ او هغه استعمال چې دروغ، ظلم، فحشا، جاسوسي، وژنه یا د انسان د کرامت سپکاوی اسانه کوي، ناروا ګڼل کېږي.

له اسلامي اخلاقي نظره “وسیله” د انسان له مسئولیت څخه جلا نه ده.

که الګوریتم خطا وکړي، د هغه د جوړولو، اخیستلو، ځای پر ځای کولو او استعمال مسئولیت باید معلوم وي. وروستی اخلاقي، حقوقي او شرعي مسئولیت د انسان، ادارې او دولت پر غاړه پاتې کېږي.

۱۷. تر ۲۰۳۰، ۲۰۴۰، ۲۰۵۰، ۲۰۶۰ او ۲۱۰۰ پورې کومې سناریوګانې تر ټولو معقولې دي؟

تر ۲۰۳۰ پورې به AI د دفتر، طب، تعلیم، رسنیو، تجارت او عامه خدمتونو په ورځني جریان کې عادي برخه شي. ډېری خلک به له شخصي AI مرستیال سره کار کوي. د اصلي او مصنوعي محتوا ترمنځ توپیر به سخت شي، او د قانون، هویت، تصدیق او سایبري امنیت اړتیا به نوره هم لوړه شي.

تر ۲۰۴۰ پورې لږ تر لږه پنځه سناریوګانې تصور کېدای شي: خوشبین سناریو؛ مدیریت شوی سناریو؛ سیالیز سناریو؛ بې‌ثباته سناریو؛ او فاجعه‌یي سناریو. په خوشبین سناریو کې AI د علم، روغتیا، انرژۍ او تعلیم ستونزې کموي. په مدیریت شوي سناریو کې ګټې او خطرونه د قوي قانون تر چتر لاندې متوازن کېږي. په سیالیز سناریو کې دولتونه او شرکتونه د برلاسۍ لپاره د خوندیتوب ځینې اصول قرباني کوي. په بې‌ثباته سناریو کې نابرابري، ژور جعلي، سایبري ګډوډي او سیاسي قطبي کېدل زیاتېږي. په فاجعه‌یي سناریو کې ستره جګړه، بایولوژیکي پېښه یا د کنټرول ناکامي تمدن ته نه جبرانېدونکی زیان رسولای شي.

تر ۲۰۵۰ او ۲۰۶۰ پورې ممکن سیستمونه په ډېرو فکري دندو کې له انسان څخه مخکې شي، خو دقیق مهال‌وېش نامعلوم دی. تر ۲۱۰۰ پورې هره وړاندوینه لا ډېره نامطمئنه ده. سناریو جوړونه باید د پیشګویۍ په توګه ونه ګڼل شي؛ هدف یې دا دی چې د بېلابېلو ممکنو راتلونکو په وړاندې د نن ورځې تصمیمونه وازمویل شي.

د اوږده راتلونکي تر ټولو مهم اصل دا دی چې د انسان د پرېکړې، کرامت، تکثر او سیاسي واک بنسټونه باید د لنډمهاله ګټې لپاره ونه پلورل شي. د انسان راتلونکی به یوازې په دې پورې تړلی نه وي چې “ماشین څومره هوښیار شو”، بلکې تر ډېره په دې پورې تړلی وي چې انسان څومره عاقل، عادل او مسئول پاتې شو.

۱۸. افغانستان څنګه کولای شي د AI مصرفوونکی نه، بلکې هوښیار او مستقل کاروونکی شي؟

افغانستان د AI له انقلاب څخه ځان نه شي بېلولای. که بې‌چمتووالي پاتې شي، یوازې د نورو هېوادونو د ټکنالوژۍ مصرفوونکی، معلوماتي تابع او د جعلي خبرونو قرباني به شي. خو که هوښیارانه پانګونه وکړي، AI د ژبو، تعلیم، روغتیا، کرنې، اوبو، کانونو، مالیې، د فساد ضد څارنې او لرې پرتو سیمو ته د خدمتونو په رسولو کې ستر فرصتونه وړاندې کوي.

په روغتیا کې د لیرې مشورې، د رادیولوژۍ مرستندویه تحلیل، د مور او ماشوم د خطر پېژندنه، د واکسین د لړۍ تنظیم او د درملو د موجودي مدیریت عملي ګټې لري. په تعلیم کې د پښتو او دري هوښیار ښوونکي، د نجونو او هلکانو لپاره خوندي لرې زده‌کړه، د ښوونکو روزنه او د درسي موادو ژباړه مهم ارزښت لري. په کرنه کې د اوبو دقیق استعمال، د وچکالۍ وړاندوینه، د افتونو پېژندنه او د بازار د نرخونو معلومات د بزګرانو عاید لوړولای شي.

په کانونو کې AI د جیولوژیکو معلوماتو تحلیل، د غیرقانوني استخراج څارنه او د چاپېریالي زیان ارزونه اسانه کولای شي؛ خو خام ملي معلومات باید بهرنیو شرکتونو ته بې‌قید او شرطه انتقال نه شي. په حکومتولۍ کې AI د مالیې، ګمرک، تدارکاتو او بودجې غیرعادي نمونې کشفولای شي، خو په همدې اندازه د سیاسي څارنې او د شخصي محرمیت د ماتېدو خطر هم لري.

د افغانستان لومړیتوبونه باید دا وي: د برېښنا او انټرنېټ بنسټ؛ د پښتو او دري معیاري ډیجیټلي زېرمې؛ د ښوونکو او ډاکټرانو AI سواد؛ د پوهنتونونو د کمپیوټر او معلوماتي علومو پیاوړتیا؛ د محرمیت قانون؛ د ماشومانو ساتنه؛ د دولتي معلوماتو امنیت؛ او له ګاونډیو او نړیوالو ادارو سره علمي همکاري.

په افغانستان کې AI باید د دین، کلتور او ملي ارزښتونو د حذف وسیله نه، بلکې د علم، عدالت او خدمت وسیله وي. د علماوو، ډاکټرانو، انجینرانو، حقوقپوهانو، ژبپوهانو، اقتصادپوهانو او ځوانانو ګډ ملي کمېسیون باید د AI لپاره یو روښانه اخلاقي، علمي او قانوني چوکاټ جوړ کړي. د بشري پرېکړې وروستی واک باید د انسان په لاس کې پاتې شي.

د افغانستان لپاره لس‌کلنه عملي نقشه: ۲۰۲۷–۲۰۳۶

1. د مصنوعي ځیرکتیا ملي شورا جوړول چې علمي، شرعي، حقوقي، اقتصادي او امنیتي تخصصونه پکې شامل وي.
2. د پښتو او دري لپاره د قانوني رضایت، کاپي‌رایټ او محرمیت له اصولو سره ملي ژبنۍ زېرمه جوړول.
3. په کابل، ننګرهار، هرات، بلخ او کندهار کې د AI او معلوماتي علومو ګډ څېړنیز مرکزونه رامنځته کول.
4. د روغتیا، کرنې او تعلیم په درې محدودو برخو کې ازمایښتي پروژې پیلول او د پایلو خپلواکه ارزونه.
5. د دولتي معلوماتو طبقه‌بندي، رمزول، محلي زېرمه او د بهرني انتقال لپاره واضح قانون جوړول.
6. د ژور جعلي محتوا، انتخاباتي او امنیتي دروغو لپاره د چټک تصدیق ملي مرکز جوړول.
7. د ښوونکو، ډاکټرانو، قاضیانو، خبریالانو او دولتي کارکوونکو لپاره اجباري AI سواد روزنه.
8. د کوچنیو افغان شرکتونو، محصلینو او ښځینه متخصصینو لپاره شفافې سیالۍ او کوچنۍ مرستې.
9. د ماشومانو، ناروغانو او نورو زیان‌منو ډلو د معلوماتو لپاره سخت محرمیت او د والدینو یا ناروغ واضح رضایت.
10. هر کال د AI ملي وضعیت راپور خپرول: فرصتونه، پېښې، تبعیض، سایبري خطرونه، پانګونه او لاسته‌راوړنې.

پایله: ایا د AI راتلونکی د ماشین مسئله ده، که د انسان د عقل او اخلاقو؟

مصنوعي ځیرکتیا د انسان په لاس کې د ځواک یوه نوې کچه ده. دا ځواک د سرطان د تشخیص، د علم د پراختیا، د تعلیم د عامېدو او د فقر د کمېدو لپاره کارېدلی شي؛ او هم د څارنې، دروغو، جګړې، بې‌عدالتۍ او تباهۍ لپاره. ماشین خپله اخلاق نه ټاکي؛ هغه اهداف تعقیبوي چې انسان، اداره یا دولت ورته جوړ کړي.

له همدې امله د AI اساسي مسئله یوازې تخنیک نه دی؛ بلکې د انسان د قدرت، اخلاقو او حکومتولۍ مسئله هم ده. سالم راتلونکی هغه وخت ممکن دی چې نوښت له مسئولیت، علم له اخلاقو، بازار له عدالت، امنیت له آزادۍ او ملي ګټې له نړیوالې همکارۍ سره یو ځای شي.

AI باید د انسان مرستیال پاتې شي، نه د انسان پر ژوند، عزت او برخلیک یو بې‌حسه حاکم. د دې هدف لپاره یوازې ښه الگوریتم بسنه نه کوي؛ قوي بنسټونه، حساب‌ورکونه، علمي سواد، نړیواله همکاري، د قانون حاکمیت او د انسان د کرامت روښانه اخلاقي حدود هم ضروري دي.

عملي سپارښتنې: اوس باید څه وشي؟

1. په لوړخطر لرونکو برخو کې دې د انسان وروستۍ پرېکړه اجباري وي.
2. د لویو AI سیستمونو لپاره دې خپلواکه خوندیتوب ازموینه او د خطر راپور لازمي شي.
3. د AI جوړوونکو، پېرودونکو او کاروونکو قانوني مسئولیت دې واضح تعریف شي.
4. د مصنوعي انځور، غږ او ویډیو د نښه‌کولو معیاري او ماشین‌لوستونکی سیستم دې عملي شي.
5. ښوونځي او پوهنتونونه دې د AI سواد، نقدي فکر او د سرچینو ارزونه تدریس کړي.
6. روغتیايي معلومات دې له واضح رضایت او قوي محرمیت پرته AI ته نه سپارل کېږي.
7. د خپلواکو وژونکو وسلو د محدودولو لپاره دې نړیوال الزام‌آور تړون رامنځته شي.
8. د Frontier AI لپاره دې د سایبري، بایولوژیکي، خودمختارۍ او درغلۍ وړتیا ازموینې لازمي شي.
9. د محاسبوي ځواک او لویو معلوماتي مرکزونو د انرژۍ او اوبو مصرف دې په شفاف ډول راپور شي.
10. افغانستان دې د پښتو او دري ژبو لپاره ملي ډیجیټلي معلوماتي زېرمه جوړه کړي.
11. د AI د عامه استعمال لپاره دې د علماوو، متخصصینو او حقوقپوهانو ګډ اخلاقي چوکاټ جوړ شي.
12. د AI اقتصادي او علمي ګټې دې د ټولنې ټولو طبقو ته ورسېږي، نه یوازې څو شرکتونو او شتمنو هېوادونو ته.

سر چینی:

[1] Stanford Institute for Human-Centered Artificial Intelligence. (2026). The 2026 AI Index Report. Stanford University.

[2] World Health Organization. (2021). Ethics and governance of artificial intelligence for health. Geneva: WHO; World Health Organization. (2024/2025). Ethics and governance of artificial intelligence for health: Guidance on large multi-modal models.

[3] European Commission. (2024–2026). Artificial Intelligence Act: Regulatory framework, implementation timeline, transparency and enforcement guidance.

[4] National Institute of Standards and Technology. (2023). Artificial Intelligence Risk Management Framework (AI RMF 1.0), NIST AI 100-1.

[5] UNESCO. (2021). Recommendation on the Ethics of Artificial Intelligence. Paris: UNESCO.

[6] United Nations. (2024). Governing AI for Humanity: Final Report of the High-level Advisory Body on Artificial Intelligence. New York: United Nations; Council of Europe. (2024). Framework Convention on Artificial Intelligence and Human Rights, Democracy and the Rule of Law (CETS No. 225).

[7] International Labour Organization. Generative AI and Jobs: Global analyses on employment exposure and transformation. Geneva: ILO.

[8] International Committee of the Red Cross. Positions and recommendations on autonomous weapon systems. Geneva: ICRC.

[9] OECD. OECD Principles on Artificial Intelligence and related policy resources. Paris: OECD.

[10] Bengio, Y.; Hinton, G.; Russell, S.; Tegmark, M.; and other researchers. Public warnings, scientific papers and policy proposals on frontier AI safety, 2023–2026.

[11] UK Government. (2023). The Bletchley Declaration by Countries Attending the AI Safety Summit.

[12] Republic of Korea & United Kingdom. (2024). Seoul Declaration for Safe, Innovative and Inclusive AI; Frontier AI Safety Commitments.

[13] G7 Hiroshima AI Process. (2023–2025). International Guiding Principles and Code of Conduct for Organizations Developing Advanced AI Systems.

[14] Paris AI Action Summit. (2025). Statements and international initiatives on inclusive, sustainable and trustworthy AI.

[15] Amodei, D. (2024). Machines of Loving Grace: How AI Could Transform the World for the Better.

[16] Bostrom, N. (2014). Superintelligence: Paths, Dangers, Strategies. Oxford University Press.

[17] Russell, S. (2019). Human Compatible: Artificial Intelligence and the Problem of Control. Viking.

[18] International Energy Agency. Reports on electricity demand, data centres and artificial intelligence.

[19] OECD, UNESCO and World Bank resources on AI, education, digital development and low-resource languages.

[20] قرآن کریم: الإسراء ۳۶؛ النحل ۹۰؛ الأحزاب ۷۲.

[21] Bengio, Y., et al. (2026). International AI Safety Report 2026. International AI Safety Report / UK DSIT, February 2026.

[22] International Energy Agency. (2025). Energy and AI. Paris: IEA.

[23] European Union. (2024). Regulation (EU) 2024/1689 (Artificial Intelligence Act), Article 113 and related provisions.

[24] European Commission. (2026). Guidelines on Transparency of AI-Generated Content and Article 50 transparency obligations, applicable from 2 August 2026.

[25] World Health Organization. (2024). WHO guidance on ethics and governance of large multi-modal models in health; more than 40 recommendations for governments, developers and health-care providers.

[26] National Institute of Standards and Technology. (2024; updated 2026). Artificial Intelligence Risk Management Framework: Generative Artificial Intelligence Profile (NIST AI 600-1) and AI RMF revision resources.

—    —

محمد همایون همت

MD, PhD

6 August 2026

 

 

زموږ انګلیسي ویبپاڼه: