فکر یا عقیده ؟
در جستوجوی مرزی که کمتر کسی آن را می بیند
اندیشیدن از درون٫
راهی که کسی نبسته است.
باوری که جرأت شک به خود را دارد.
از عقیده تا فکر٫
مرزی که کمتر کسی میبیند
زندان ابدی یا سکوی پرش ؟
وقتی باور می آموزد که خود را بیازماید .
یک تفاوت ساده هست که اگر فهمیده شود، نیمی از جدل های بی حاصل ما پایان می یابد: فکر، آزمایش می شود ٫ عقیده، دفاع می شود. فکر می پرسد «آیا این درست است؟»
عقیده می پرسد «چگونه این را ثابت کنم؟». فکر آماده است که در برابر یک سند تازه تغییر کند ٫ عقیده سند تازه را نادیده می گیرد یا آن را نیز به نفع خود تفسیر می کند.
انسان از همان کودکی، بی آنکه انتخابی کرده باشد، در یک خانه، یک زبان، و اغلب یک دین به دنیا می آید.
این نقطه ای آغاز تصادفی است، نه انتخابی آگاهانه.
مشکل از جایی شروع می شود که این نقطه ای تصادفی، به جای آنکه سکوی پرش برای اندیشیدن باشد، به سقفی تبدیل شود که دیگر نمی توان از آن بالاتر رفت.
آنجاست که عقیده، به جای آنکه ابزار فهم باشد، زندان فهم می شود.
چرا نقد باید از جنس اندیشه باشد، نه از جنس هویت ؟
وقتی رفتاری نقد می شود ٫خشونت، نابرابری جنسیتی، سرکوب اندیشه ای مخالف ٫ دو راه پیش روی ماست.
راه نخست این است که این رفتارها را به یک گروه انسانی، یک قوم، یا یک دین به طور کلی نسبت دهیم ٫ گویی همه ای پیروان آن، در همه ای زمان ها و مکان ها، یک چیز واحدند.
این راه، هرچند در نگاه اول قاطع و تأثیرگذار به نظر می رسد، در واقع همان خطایی است که قرار بود نقد کند ٫ تعمیمی بی پایه که به جای شناخت رفتار مشخص، هویت انسانی را هدف می گیرد.
راه دوم این است که رفتار نقد شود، نه انسان. شکنجه، تبعیض، اجبار ٫ اینها رفتارند، نه سرشت جبری هیچ گروهی. این تفاوت کوچک، اما تعیینکننده است.
وقتی می گوییم «این قانون ظالمانه است»، بحثی درباره ای عدالت باز می کنیم که هر انسان منصفی، از هر دین و بی دینی، می تواند در آن شریک شود.
اما وقتی می گوییم «فلان مردم چنین اند»، در را می بندیم ٫ چون دیگر بحث بر سر عمل نیست، بر سر هویت است، و هیچ کس نمی تواند هویتش را عوض کند تا در نقد شریک شود.
صدایی که از درون می آید، رساتر است
تاریخ هر سنت بزرگ فکری و دینی، پر است از کسانی که از درون همان سنت، برای اصلاح آن جنگیده اند.
متفکرانی که تفسیرهای تازه از متون کهن ارائه دادند، فقیهانی که رساله ها برای بازخوانی احکام نوشتند، نویسندگانی که از حقوق زنان در چارچوب همان فرهنگ دفاع کردند.
این صداها معمولاً کمتر شنیده می شوند، چون نه به اندازه ای رد کامل یک دین جنجالی اند، و نه به اندازهی دفاع کامل از وضع موجود اطمینان بخش.
اما اثرگذاری واقعی، تاریخاً از همینجا آمده است.
دلیلش ساده است ٫ کسی که از بیرون یک سنت به آن حمله می کند، به آسانی به عنوان «دشمن» یا «بیگانه» کنار گذاشته می شود، و پیام او ٫ هرچند درست ٫ شنیده نمی شود.
اما کسی که از درون سخن می گوید، از همان زبان، همان ارجاعات، و همان دلبستگی عاطفی بهره می برد که مخاطبش با آن زیسته است.
او نمی گوید «دین تو را کنار بگذار» ٫ می گوید «این بخش از سنت ما، با آن بخش دیگر در تضاد است ٫ بیایید ببینیم کدام به روح اصلی نزدیک تر است».
این گفت وگو، نه تحمیل، بلکه دعوت به بازاندیشی است.
اصلاح، نه انکار
اصلاح طلبی با انکار فرق دارد.
انکار می گوید همه پچیز باید کنار گذاشته شود٫ اصلاح می گوید باید غربال شود.
هر سنت بزرگ انسانی، آمیزه ای است از عناصر متعالی و عناصر متعلق به زمانه ای خودش. وظیفه ای خردمندانه، جدا کردن این دو از یکدیگر است ٫ نه سوزاندن کل خرمن به بهانه ای چند خوشه ای خراب، و نه پاسداری کورکورانه از خوشه های خراب به بهانه ای حفظ کل خرمن.
این کار، شجاعت می خواهد ٫ چون اصلاح طلب از درون، معمولاً از هر دو سو زیر فشار قرار می گیرد.
سنت گرایان او را خائن می خوانند و منکران او را ساده لوح یا محافظه کار.
اما همین موضع دشوار میانی است که تغییر واقعی از آن می گذرد ٫ چون تنها کسی که هر دو زبان را می فهمد، می تواند میان آن ها پل بزند.
عقیده ای که به فکر تبدیل می شود
اکنون به همان نکته ای نخست بازمی گردیم: تفاوت فکر و عقیده. یک فکر خوب، ویژگی مشخصی دارد ٫ وقتی با آن مخالفت می شود، کنجکاو می شود، نه خشمگین.
می پرسد «چرا مخالفی؟» نه اینکه بگوید «تو دشمنی».
وقتی سندی بر خلاف آن پیدا شود، به آن سند نگاه می کند، نه اینکه سند را بی اعتبار بخواند تا خودش دست نخورده بماند.
عقیده، در مقابل، خودش را با هویت صاحبش یکی میکند ٫ به همین دلیل، نقد آن، به تجربه ای شخصی و دردناک بدل می شود.
کسی که عقیده اش نقد می شود، احساس می کند خودش نقد شده ٫ پس عکس العمل دفاعی است، نه محققانه و کاوشگرانه.
اما کسی که فکرش به چلنج کشیده می شود، می تواند فکر را از خودش جدا کند و بگوید «بگذار ببینم آیا حق با توست».
این جداسازیِ «خود» از «باور» شاید سخت ترین تمرین فکری باشد که یک انسان می تواند انجام دهد.
اما دقیقاً همین تمرین است که مرز میان بلوغ فکری و جمود را می سازد.
چرا این مسیر دشوارتر، اما پایدارتر است
ممکن است گفته شود این مسیر ٫ نقد رفتار به جای هویت، تکیه بر صداهای اصلاح طلب درونی، و تشویق به تبدیل عقیده به فکر ٫ کند و کم اثر است، در حالیکه فریادِ رد کامل، فوری تر و پرشورتر به نظر می رسد.
این درست است٫ اما فوریت، معیار درستی نیست.
فریاد، توجه جلب می کند، اما تغییر پایدار ایجاد نمی کند٫ چون مخاطبی که هدف حمله قرار گرفته، در برابر آن جبهه می گیرد.
نتیجه، نه اصلاح، بلکه سنگرگیری عمیق تر است. اما گفت وگویی که از احترام آغاز شود، که رفتار را از انسان جدا کند، که به جای اثبات برتری یک طرف، به دنبال یافتن حقیقت مشترک باشد، شاید کندتر پیش برود ٫ اما هر قدمی که بردارد، پایدار می ماند.
نتیجه می گیریم
باید از جایی شروع کرد٫ این حرف درستی است. اما نقطه ای شروع درست، نه فهرست کردن نقایص دیگران با لحنی که آنان را به موجوداتی فروتر تبدیل کند، بلکه دعوت به یک پرسش مشترک است:
کدام رفتارها به کرامت انسانی آسیب می زنند، صرفنظر از اینکه در کدام فرهنگ یا دین رخ می دهند؟
و چگونه می توان از درون هر سنت، به جای بیرون از آن، برای اصلاحش کوشید؟
عقیده، وقتی خودش را ابدی می پندارد، به زندان و لانه ای ابدی بدل می شود ٫ اما فکر، وقتی می پذیرد که ممکن است اشتباه کند، به دری برای رشد بدل می شود.
این تفاوت، نه فقط میان دین داران و بی دینان، بلکه در درون هر انسانی، در هر لحظه ای که تصمیم می گیرد باورش را بیازماید یا از آن دفاع کند، تکرار می شود.
شاید بزرگ ترین خدمتی که می توان به هر جامعه ای کرد، این نباشد که باورهایش را از او بگیریم، بلکه این باشد که به او یاد بدهیم چگونه باورهایش را بیازماید ٫ و این آموزش، تنها زمانی اثر می کند که با احترام همراه باشد، نه با تحقیر.
زموږ انګلیسي ویبپاڼه:
د دعوت رسنیز مرکز ملاتړ وکړئ
له موږ سره د مرستې همدا وخت دی. هره مرسته، که لږه وي یا ډیره، زموږ رسنیز کارونه او هڅې پیاوړی کوي، زموږ راتلونکی ساتي او زموږ د لا ښه خدمت زمینه برابروي. د دعوت رسنیز مرکز سره د لږ تر لږه $/10 ډالر یا په ډیرې مرستې کولو ملاتړ وکړئ. دا ستاسو یوازې یوه دقیقه وخت نیسي. او هم کولی شئ هره میاشت له موږ سره منظمه مرسته وکړئ. مننه
د دعوت بانکي پتهDNB Bank AC # 0530 2294668 :
له ناروې بهر د نړیوالو تادیاتو حساب: NO15 0530 2294 668
د ویپس شمېره Vipps: #557320 :
Support Dawat Media Center
If there were ever a time to join us, it is now. Every contribution, however big or small, powers our journalism and sustains our future. Support the Dawat Media Center from as little as $/€10 – it only takes a minute. If you can, please consider supporting us with a regular amount each month. Thank you
DNB Bank AC # 0530 2294668
Account for international payments: NO15 0530 2294 668
Vipps: #557320
Comments are closed.