امپراتوری، اختراع، و مصادرهٔ تاریخی

امپراتوری، اختراع، و مصادرهٔ تاریخی

نقشه جغرافیه نگار یونانی سال ۲۲۰ قبل از میلاد

تحلیل مقایسوی تطبیقی ایران (پارس)، پاکستان و افغانستان

در مباحث سیاسی معاصر، اغلب ایران، پاکستان و افغانستان به‌گونه‌ای مطرح می‌شوند که گویی همگی از جریان تاریخی مشابهی به‌وجود آمده‌اند. این برداشت نادرست است. این سه کشور نمایندهٔ سه مسیر کاملاً متفاوت تاریخی‌اند:
یکی امپراتوری‌ای است که در قرن بیستم نام خود را تغییر داد و عنوان یک تمدن را مصادره و غصب کرد، یکی ساختهٔ مصنوعی استعمار است، و سومی دولتی است که با وجود کاهش قلمرو، تداوم تاریخی خود را حفظ کرده است.

این کشورها وارثان برابر تاریخ کهن نیستند، بلکه نمونه‌های سه مدل متضادِ شکل‌گیری سیاسی‌اند: بازنام‌گذاری امپراتوری، اختراع استعماری، و بقای تمدنی.

۱«ایران»: نامی قرن بیستمی برای پارس

پارس باستان بدون تردید یکی از بزرگ‌ترین امپراتوری‌های تاریخ بود، اما هرگز یک «دولت–ملت پارسی» به معنای امروزی آن نبود و هرگز با نام «ایران» به‌عنوان یک کشور شناخته نمی‌شد.

امپراتوری‌های هخامنشی، اشکانی و ساسانی:

• از آناتولی تا آسیای میانه و از قفقاز تا درهٔ سند گسترده بودند؛
• بر ده‌ها قوم حکومت می‌کردند: مادها، ایلامی‌ها، بابلی‌ها، ارمنی‌ها، یونانی‌ها، باختری‌ها، سغدی‌ها و عرب‌ها؛
• و از زبان‌های گوناگون اداری استفاده می‌کردند که مهم‌ترین آن آرامی بود، نه فارسی.

این امپراتوری‌ها:

• امپراتوری بودند، نه دولت ملی؛
• چندفرهنگی بودند، و فارسی در آن نقش نداشت؛
• دودمانی بودند، نه مبتنی بر هویت مردمی.

یونانیان این دولت‌ها را «پارس» می‌نامیدند، زیرا خاندان حاکم از ناحیهٔ پارس (فارس) برخاسته بود، نه به‌خاطر آن‌که همهٔ تمدن آن «پارسی» باشد.

نام «ایران» به‌معنای پارس نبود

از نظر تاریخی، «ایران» (ایرانشهر / آریانام) به معنای پارس امروزی نبود.
در جغرافیای کلاسیک و منابع آغازین اسلامی، «ایران» و «آریانا» عمدتاً به مدنیت شرقی اطلاق می‌شد:

• باختر (بلخ)
• سیستان
• هرات
• کابل
• غزنی
• خراسان

این مناطق امروز همه در قلمرو افغانستان قرار دارند، نه ایران کنونی.

جغرافیه‌نویسان یونانی به وضاحت چه در کتاب ها و نقشه هامیان:

• پارس (Persis)
• و آریانا (Ariana)
  تفاوت قایل می‌شدند.

استرابو و اراتوستن آریانا را در سرزمینی قرار می‌دادند که امروز افغانستان نام دارد.

پس در گذشته:

• پارس = یک ولایت غربی
• آریانا / ایران = یک حوزهٔ تمدنی شرقی

تغییر نام سیاسی در ۱۹۳۵

در سال ۱۹۳۵، رضاشاه از دولت‌های خارجی خواست به‌جای «پارس» از نام «ایران» استفاده کنند ، این موضوع که چرا دولتمداران افغانستان به این تغیر نام و دزدی هویت آریانا توسط فارس ها اعتراض نکردند یحث جداست.

این اقدام:

• یک تصمیم مدرن سیاسی بود، نه تداوم طبیعی تاریخی؛
• کوششی آگاهانه برای تبدیل خاطرهٔ امپراتوری به هویت ملی؛
• و تصاحب نمادین نام یک تمدن گسترده‌تر (آریایی / ایرانی) بود.

با پذیرفتن نام «ایران»، دولت پارس:

• عنوان تمدنی آریانا را غصب کرد؛
• مالکیت تاریخی بر حوزه‌ای را ادعا نمود که قرن‌ها مرکز آن در بلخ، هرات و خراسان بود؛
• و خود را به نادرستی وارث یگانهٔ تمدن ایرانی معرفی کرد.

این امر میراث‌گیری نبود، بلکه قدم ماهرانه و غاصبانه بازنام‌گذاری سیاسی بود.

از این‌رو، ایران امروز:
یک دولت پارسی است که نام تمدنی آریایی را بر خود نهاده است.

ایران امروزی همان «ایران» جغرافیای کلاسیک نیست؛ بلکه پارسِ قرن بیستم است که به نام ایران تغییر نام داده است.

۲. پاکستان: دولتی بدون عمق تاریخی

پاکستان نمونهٔ کاملاً متفاوتی است: نه امپراتوریِ تغییرنام‌یافته، بلکه دولتی مصنوعی ساخته‌شده است.

پیش از ۱۹۴۷:

• هیچ کشوری به نام پاکستان وجود نداشت؛
• هیچ امپراتوری‌ای با این نام حکومت نکرده بود؛
• هیچ سنت سیاسی مشترکی پنجاب، سند، بلوچستان و سرزمین‌های پشتون را به‌صورت یک دولت واحد پیوند نمی‌داد.

نقشه افغانستان و هند و ایران در قرن ۱۸ قبل از حذف مناطق افغانستان توسط برتانیا و قبل از اختراع دولت تصنعی پاکستان

پاکستان:

• به‌دست ادار‌ه‌کنندگان بریتانیایی در جریان تقسیم هند برای دوام مقاصد استعمار در منطقه ساخته شد؛
• مرزهای آن توسط سیرل ردکلیف در چند هفته ترسیم گردید؛
• بر پایهٔ ضرورت‌های استعماری و ایدیولوژیک شکل گرفت، نه بر پایهٔ تاریخ مشترک.

اصل وحدت آن:

• استفاده از دین (هویت اسلامی) برای مقاصد استعماری بود،
  نه:
• زبان،
• فرهنگ،
• حافظهٔ تاریخی،
• یا تمدن مشترک.

پنجابی‌ها، سندی‌ها، پشتون‌ها و بلوچ‌ها:

• تاریخ‌های جداگانه،
• ادبیات جداگانه،
• وفاداری‌های متفاوت،
• و گذشته‌های سیاسی مستقل داشتند.

بنابراین پاکستان:
محصول نقشه‌کشی استعماری است، نه تحول تمدنی.

نه نام باستانی دارد،
نه تبار امپراتوری،
و نه دولت‌داری کلاسیک.

۳. افغانستان: بازماندهٔ سیاسی آریانا

افغانستان نمونه سومی است:
دولتی که قلمروش توسط استعمارکاهش یافته، اما هویت سیاسی‌اش پیوسته باقی مانده است.

سرزمین‌های آن در تاریخ با نام‌های زیر شناخته می‌شد:

• آریانا (در جغرافیای کلاسیک)،
• باختر،
• خراسان،
• و بخش‌هایی از دولت‌های غوری وغزنوی و تیموری.

این مناطق:

• مراکز تمدن آریانا بودند؛
• خاستگاه ادبیات فارسی دری؛
• و پایگاه‌های اصلی دانش و دولت‌داری اسلامی.

نام سیاسی «افغانستان» با تأسیس دولت درانی در ۱۷۴۷ توسط احمدشاه درانی در این منطقه جفرافیائی شکل گرفت.

از آن زمان:

• افغانستان با وجود توطئه های استعماری و کوشش های متداوم که  حد اکثر به محدودیت روابط خارجی مجبور ساخته شد همیشه به‌عنوان یک قلمرو متمایز وجود داشت؛
• روابط دیپلوماتیک برقرار کرد؛
• تداوم دودمانی داشت؛
• و نام خود را حفظ نمود.

در قرن نوزدهم:

• بریتانیا بخش‌های بزرگی از قلمرو آن را جدا کرد (پنجاب، سند، بلوچستان، پیشاور)؛
• و افغانستان از نظر آنها به دولت حایل میان روسیه تزاری و هند بریتانوی نامیده شد که این صرف یک نامگذاری ستراتیژیک از نظر آنها بود و بر خلاف ادعای نویسندگان استعماری و امروز ادعای بی معنی دست نشانده های خارجی ، افغانستان همیشه موجود و متداوم بود نه ایجاد یک تشکل نو بنام دولت حایل.

با این همه:

• دولت آن هرگز منحل نشد؛
• نامش تغییر نکرد؛
• و هویت سیاسی‌اش از میان نرفت.

برخلاف پارس، خود را بازنام‌گذاری نکرد؛
و برخلاف پاکستان،  به‌دست استعمار ساخته نشد.

افغانستان باقی ماند به‌عنوان:
هستهٔ سیاسی بازمانده از آریانا.

جنگ آتشین و دائمی پاکستان با بلوچ ها وپشتون

زموږ انګلیسي ویبپاڼه: