هغه یو سل او اووه شمعې چې باد مړې نه شوې کړای
«راځئ خپلواکي درک کړو، څو خپلواکي ومومو»
له امانالله څخه تر سبا پورې، هغه درزا چې نه درېږي.
هغه وینه چې د بیرغ په رګونو کې بهېږي.
افغانستان، هغه مینه چې له خپلواکۍ سره پیل شوه.
له تاریخ څخه، د سبا د زړه لپاره.
هغه درزا چې له یو سل او اووه کلونو راهیسې په رګونو کې ټوپ وهي.
هغه څراغ چې په وینه بل شو او په مینه ژوندی پاتې کېږي.
یو سیند د خپلواکۍ په نوم، یو سمندر د سبا په نوم.
د هغه ملت کیسه چې هېڅکله یې زنګون پر ځمکه کېنښود.
د غرونو او آزادۍغوښتنې تلپاتې سرود.
هغه بیرغ چې د افغانستان په باد کې ژوند لري.
د خپلواکۍ یو سل او اووه پسرلي، د هیلې زر پسرلي.
له وینې څخه یو امانت، د سبا لپاره یوه ډالۍ.
خپلواکي، هغه حماسه چې لا تر اوسه نالیکلې پاتې ده.
د اماني دورې زامن، د څراغ وارثان.
«راځئ خپلواکي درک کړو، څو خپلواکي ومومو»
خپلواکي د نقشې پر جغرافیه باندې یوه ټینګه ډبره نه ده، بلکې د یوه ملت د شعور په ژورو کې تلپاتې رڼا ده.
تر هغې چې موږ د آزادۍ حقیقت په خپل فکر، خپل کلتور او پر خپل ځان د باور په بنسټ کې ځای پر ځای نه کړو، د هېڅ ماڼۍ پر سر به هېڅ بیرغ د ریښتینې آزادۍ زېری راوړونکی نه وي.
«راځئ خپلواکي درک کړو، څو خپلواکي ومومو»
دا یوازې یو شعار نه دی، بلکې زموږ د تاریخي بیا راپاڅون رمز دی. د خپلواکۍ درک کول، د وابستګۍ د پټو زنځیرونو ماتول دي، له هغه محتاجانه نظر څخه ځان خلاصول دي چې پردي ته ګوري، او د ملي وجدان راویښول دي.
هغه مهال چې پوهه، خرد او یووالی د ټولنې په روح کې ریښې وغځوي، آزادي د ظلمونو د توپانونو پر وړاندې نه ماتېدونکی ډال جوړوي.
خپلواکي د فکر له ژورو پیلېږي او د تاریخ پر څوکو مېوه نیسي، راځئ د خرد څراغ بل کړو، څو د خپل برخلیک واکمنان شو.
د خپلواکۍ د یو سل او اوومې کلیزې پر درشل کې، هغه څراغ چې باید مړ نه شي
خپلواکي، هغه کلمه چې باید بیا ژوندۍ شي
سږ کال، د نړۍ په ګوټ ګوټ کې افغانان د خپل هېواد د خپلواکۍ د یو سل او اوومې کلیزې پر درشل ولاړ دي، داسې یوه شېبه چې باید یوازې په شعار نه، بلکې په ژور تأمل او شعور سره ژوندۍ شي.
له هغې ورځې یو سل او اووه کاله تېرېږي چې امانالله خان په نوم یوه ځوان، د داسې زړورتیا په مټ چې د دې خاورې په تاریخ کې کمسارې ده، د ملت له پښو څخه د سیاسي وابستګۍ زنځیرونه پرانیستل.
خو نن، د هغه بیرغ پر وړاندې چې لا هم د افغانستان په باد کې رپېږي، یوه بنسټیزه پوښتنه زموږ پر وړاندې ولاړه ده،
ایا موږ په رښتیا خپلواکي درک کړې ده، که یوازې یې یادوو؟
خپلواکي هغه کاغذي سند نه دی چې په یوه ورځ لاسلیک شي او د تاریخ په ارشیف کې ویده پاتې شي.
خپلواکي د ټولیزې ویښتابه یو حالت دی، هغه باور دی چې د یوه ملت په رګونو کې بهېږي او ورته وایي، «موږ خپل برخلیک په خپلو لاسونو لیکو».
خپلواکي هغه وخت بشپړېږي چې کله بهرنی دښمن د وطن له دروازو وشړل شي، نو د وابستګۍ، تفرقې او ځانبايلنې دننی دښمن هم د ملت له سینې څخه کډه وکړي.
شلمه پېړۍ او ټوټه ټوټه حافظه
شلمه پېړۍ د افغانستان لپاره د پرلهپسې توپانونو پېړۍ وه.
کودتاوو، یرغلونو، نیابتي جګړو او دیکتاتوریو، هر یوه زموږ د ملي حافظې یوه ټوټه له ځانه سره یووړه.
موږ څو څو ځله د پردي د ټوپک پر وړاندې له خپلواکۍ دفاع وکړه، خو د خپل ورور د ټوپک، د خپلې جوړې کړې تفرقې پر وړاندې مو سترګې پټې کړې.
موږ بهرنی دښمن پېژانده او پر وړاندې یې جنګېدو، خو هغه دښمن چې د پردي په وړاندې د محتاجانه نظر، د بهرنیو مرستو پر لور د اوږدې شوې لاس، او په هغې ژبه کې پټ و چې خپل هویت یې د نورو له خولې غوښت، ناپېژندل شوی پاتې شو.
هغه خپلواکي چې امانالله خان په وینو، اوښکو او ارادې ترلاسه کړه، یوه تلپاتې ډالۍ نه وه، بلکې یو امانت و چې باید له یوه نسل څخه بل نسل ته وساتل شي، خوندي شي او بیا بیا تعریف شي.
خو زموږ تاریخ وښودله چې یوازې یو ځل د خپلواکۍ ترلاسه کول بسنه نه کوي، باید هغه په بنسټونو، کلتور، اقتصاد او ملي فکر کې جوړه شي.
امانالله خان، د یوه نیمګړي غورځنګ مشعلدار
امانالله خان تر دې چې یو دودیز پاچا وي، یو نوښتګر او راتلونکیپال سمونپال و.
هغه داسې غورځنګ بنسټ کېښود چې پر درېیو ستنو ولاړ و، خپلواکي، مشروطه او علم.
دا درې واړه یوازې خور وور شعارونه نه وو، بلکې له تاریخي وروستهپاتېوالي څخه د راوتلو لپاره د لارې نقشه وه.
هغه درک کړې وه چې رښتینې خپلواکي یوازې د استعمار له قید څخه خلاصون نه دی، بلکې د قانون د واکمنۍ بنسټ اېښودل او د خلکو ترمنځ د پوهې خپرول هم دي.
اماني غورځنګ د هغه ملت لپاره یوه ستره ازموینه وه چې له نیمې پېړۍ جګړو او انزوا وروسته د خپل هویت او نوې لارې په لټه کې و.
دغه غورځنګ هم د مشروطهغوښتونکو روڼاندو د روښانه آرمانونو انعکاس و او هم د خلکو د یوې سترې برخې د خاموشو غوښتنو انګازې.
خو دا غوښتنې په یوه پېچلي او ناهمغږي چاپېریال کې وده کوله، داسې یوه ټولنه چې د مدرنیزم او دود، د هیلې او وېرې ترمنځ په دوهګونتوب کې ایساره وه.
درې تاریخي جګړې، مشروطه د مشروعې پر وړاندې
د نړۍ د تاریخ په پراخ ډګر کې تل درې سترې جګړې روانې پاتې شوې دي،
مشروطه د مشروعې پر وړاندې،
خپلواکي د دودیزې کورنۍواکمنۍ پر وړاندې،
او علم د ناپوهۍ پر وړاندې.
په ډېرو ټولنو کې په پای کې مشروطه، رښتینې خپلواکي او د علم رڼا بریالۍ شوه.
خو افغانستان بله لار ونیوله، داسې لار چې په هغې کې مشروعې پر مشروطې برلاسی وموند، فیودالي سلطه د رښتینې خپلواکۍ ځای ونیو او خرافاتو پر خرد سیوری وغوړاوه.
دا تاریخي سرچپهوالی تصادف نه و.
اماني غورځنګ د دودیزو بنسټونو، محافظهکارو نخبهګانو او هغو خلکو له ستر مقاومت سره مخامخ شو چې د نیمې پېړۍ له جګړو ستړي او ټپیان شوي وو، داسې خلک چې د وېرې په تیاره کې یې د بدلون د رڼا د منلو توان له لاسه ورکړی و.
د یوې سترې ماتې کورنۍ ریښې
د پیاوړو او پایدارو بنسټونو نشتوالی د اماني د پرمختګپال غورځنګ د ماتې له اساسي عواملو څخه یو و.
یو نوی او بېتجربې حکومت د پراخ ټولنیز او سیاسي مقاومت د څپو پر وړاندې د درېدو توان نه درلود.
یوه نیمهدودیزه او نیمهمدرنه ټولنه، چې د پرلهپسې او ویجاړوونکو جګړو په اور کې سوځېدلې وه، په ډېرې سختۍ یې د بنسټیزو بدلونونو چټکتیا زغملای شوه.
مقاومت یوازې د ملايانو له منبرونو نه راپورته کېده، د واک خاوندانو، سوداګرو، سیمهییزو قوماندانانو او آن ځینو نخبهګانو هم د خپل مقام د له لاسه ورکولو له وېرې د رڼا پر وړاندې ودرېدل.
قومي او مذهبي درزونو، چې پنځوسو کلونو جګړو لا ژور کړي وو، د اماني دورې نازک اتفاق له منځه یووړ او د نفاق هغه تخم یې وشینده چې تر نن ورځې یې ترخې مېوې رېبو.
د برخلیک په لوبه کې بهرني لاسونه
افغانستان د خپل جیوپولیټیک موقعیت له امله تل د سترو قدرتونو د سیالۍ ډګر پاتې شوی دی.
د اماني غورځنګ په زمانه کې، بریتانیا او روسیې د استعماري لوبو او د مخالفو ځواکونو د پټو ملاتړونو له لارې د دې خاورې د رښتینې خپلواکۍ د مخنیوي لپاره له هېڅ هڅې ډډه ونه کړه.
هغوی د قومي او مذهبي اختلافونو په پارولو سره د ناامنۍ تخمونه وشیندل او د غورځنګ د سقوط لاره یې هواره کړه.
دغو مداخلو یوازې د یوه غورځنګ په سقوط پای ونه موند، بلکې د هغو بحرانونو لپاره یې زمینه برابره کړه چې لسیزې وروسته یې افغانستان د سترو قدرتونو په «لوبغالي» بدل کړ.
له ملي یووالي څخه تر قومي نفاقه
اماني دوره د هیلې او یووالي دوره وه.
د لومړي ځل لپاره د بېلابېلو قومونو یو ملت د خپلواکۍ او پرمختګ لپاره ګډه ملا تړ او ګډ بنسټ رامنځته کاوه.
خو د دغه غورځنګ سقوط هغه نازک یووالی مات کړ او پر ځای یې قومي او مذهبي نفاق کښېناوه، هغه نفاق چې د کورنیو جګړو او بېثباتۍ یوې پېړۍ ته یې لار هواره کړه.
دغه شلېدنه یوازې سیاسي جوړښت زیانمن نه کړ، بلکې د ملي کلتور روح او پر سبا هیلې یې هم ټکنۍ کړې.
هغه زخم چې په راتلونکو لسیزو کې ژور شو
له اماني غورځنګ څخه پاتې شوی میراث یوازې یوه تاریخي خاطره نه وه، بلکې یو خبرداری ورکوونکی الګو و.
لسیزې وروسته، هماغه د نفاق او وابستګۍ تخمونه یو ځل بیا د نویو رژیمونو په بڼه راشنه شول.
د خاد او اکسا په څېر ځپونکو دستګاوو په بل پېر کې هماغه دننی دښمن، چې ریښه یې د پردي په وړاندې په محتاجانه نظر کې وه، تر خپلې وروستۍ کچې ورساوه او د دې خاورې زرګونه آزادۍغوښتونکي زامن، له زدهکوونکو څخه تر مبارزینو پورې، زندانونو، شکنجو او مرګ ته وسپارل.
دا زخمونه د خپلواکۍ د هېرېدو د هماغې اوږدې ځنځیرۍ یوه برخه ده، هغه ځنځیرۍ چې هر ځل یې ملت له خپل اصلي ځان څخه لا لرې کړی دی.
هغه درس چې تاریخ یې موږ ته راکوي
د تاریخ تر ټولو ستر درس دا دی چې بنسټیز بدلونونه، په ځانګړي ډول په هغو دودیزو ټولنو کې چې د جګړو له امله ټپیانې شوې وي، وخت، دوامداره زدهکړې او تلپاتې ثبات ته اړتیا لري.
اماني غورځنګ په صادقانه خو نازکه چټکتیا سره د ژور بنسټیز بدلون په لټه کې و، داسې چټکتیا چې د کورنیو او بهرنیو فشارونو ترڅنګ یې مقاومتونه لا پسې سخت کړل.
دا د یوه آرمان ماتې نه، بلکې راتلونکو نسلونو ته یو خبرداری دی،
آزادي او خپلواکي په یوه شپه نه شي جوړېدای، باید ډبره پر ډبره او نسل پر نسل یې بنسټ کېښودل شي.
خپلواکي په فکر کې، نه یوازې په جغرافیه کې
که نن، د خپلواکۍ د یو سل او اوومې کلیزې پر درشل کې، وغواړو د دې کلمې حقیقي مانا ته بېرته ور وګرځو، باید ومنو چې خپلواکي یوازې په جغرافیایي نقشه کې نه ده، بلکې په ښوونیز نظام، ملي اقتصاد، خپلواک کلتور، ژبه، ادب او هغه رسنۍ کې ده چې د خلکو له زړه خبرې کوي، نه د واکمنو له خولې.
خپلواکي یوازې په یوه ورځ نه لمانځل کېږي، بلکې په هغو ټولو ورځو کې ساه اخلي او ژوندی کېږي چې موږ د جوړولو، درک کولو او ګډ ژوند لپاره هڅه کوو.
د یوه نوي غورځنګ لپاره درې ستنې
د افغانستان د نننیو واقعیتونو له مخې د یوې نوې مشروطې د بیا رغونې لپاره باید درې بنسټیزې ستنې بېرته راژوندۍ شي،
لومړی، رښتینې خپلواکي، نه یوازې له بهرنۍ سلطې څخه خلاصون، بلکې سیاسي، اقتصادي او کلتوري پر ځان بسیا کېدل.
دویم، علم او خرد، ښوونه او روزنه د پرمختګ د بنسټ په توګه، له کورنۍ او نړیوالې پوهې سره په ګډه.
درېیم، ملي یووالی، له قومي او مذهبي پولو پورته یو داسې یووالی چې د ګډ انساني او ملي هویت په چوکاټ کې رامنځته شي.
دغه درې محورونه یوازې نظري حللارې نه دي، بلکې هغه څراغونه دي چې ملت د تکرارېدونکي تاریخ له گرداب څخه راایستلای شي.
د راتلونکي په بیا رغونه کې د بنسټونو او زدهکړې ونډه
له پیاوړو مدني او قانوني بنسټونو پرته هېڅ بدلون پایدار نه شي پاتې کېدای.
داسې بنسټونه چې د وګړو حقوق تضمین کړي او د خلکو د ریښتینې ونډې لپاره زمینه برابره کړي، د هر ډول بیا رغونې لومړنی شرط دی.
ورسره جوخت، په عامه زدهکړه او د پوهاوي په لوړولو کې پانګونه د ناپوهۍ د زنځیر د ماتولو کلي ده، ځکه هغه ټولنه چې زدهکړه نه کوي، نه وده کولای شي او نه د استبداد پر وړاندې درېدای شي.
ملي یووالی، د زخمونو ترمنځ پُل
د یوه پراخ ملي هویت په چوکاټ کې د قومي، ژبني او مذهبي تنوع منل، د عدالت او پرمختګ پر لور د بېرته ستنېدو شرط دی.
د یوه پېړۍ د نفاق ترخه تجربې موږ ته دا را زده کړې چې تفرقه یوازې ملت بایلي، او هغه دښمنان چې له دې تفرقې ګټه اخلي، تل د هېواد له پولو بهر نه ولاړ وي.
هغه څراغ چې د تیارې په زړه کې بل پاتې شو
اماني غورځنګ، که څه هم مړاوی شو، خو لمبه یې هېڅکله په بشپړه توګه مړه نه شوه.
هغه لمبه د هر هغه افغان په زړه کې لا هم ژوندۍ ده چې پر انساني کرامت او د خپل برخلیک د ټاکلو پر حق باور لري.
تاریخ د ډېرو سقوطونو او ماتو شاهد پاتې شوی، خو هېڅکله یې د لارې پای نه دی اعلان کړی.
هر نسل چې تېر وخت ته په شعور او ویښتابه ګوري، د هغه څراغ د بیا بلولو لپاره یوه نوې موقع پیدا کوي.
اماني غورځنګ، د سبا لپاره یو امانت
د خپلواکۍ د یو سل او اوومې کلیزې پر درشل کې، دا لیکنه یوازې د یوه تېرېدونکي مقالې په توګه نه، بلکې د سبا د بېګناه نسلونو لپاره د یوه امانت په توګه لیکم، د هغو ماشومانو لپاره چې لا د خپلواکۍ په رښتینې مانا نه پوهېږي، خو د هغې اصلي وارثان دي.
هېله ده چې دا نسل، د تېرو نسلونو پر خلاف، خپلواکي نه په شعار، بلکې په خپل ژوند او چلند کې ژوندۍ کړي، نه د ښوونځیو په دېوالونو کې، بلکې په خپل ویښ وجدان کې.
خپلواکي پر خپل برخلیک د مالکیت احساس دی، او تر هغې چې دا احساس د ملت په زړه کې ژوندی نه شي، هر هغه بیرغ چې د ماڼیو پر سر پورته کېږي، د باد په لمن کې به بېمانا رپېږي.
خو که دا احساس یو ځل بیا د ملت په رګونو کې روان شي، نو د خپلواکۍ یو سل او اوومه کلیزه به د یوه تاریخي ماتې یاد نه وي، بلکې د یوه نوي غورځنګ پیل به وي، داسې غورځنګ چې دا ځل به د تېر وخت له درسونو په زدهکړه، پر لا ټینګو بنسټونو ودانېږي.
د امانالله خان پر اروا او د ټولو هغو کسانو پر اروا دې سلام وي چې د دې خاورې د آزادۍ لپاره یې خپل ژوند قربان کړ.
د دې خاورې پر ټولو هغو زامنو او لوڼو دې سلام وي چې د یوې پېړۍ په اوږدو کې یې د خپلواکۍ، عدالت او انساني کرامت لپاره مبارزه کړې او لا یې کوي.
هیله ده چې د خپلواکۍ څراغ دا ځل د تل لپاره بل پاتې شي.
هو، زموږ ملي وجیبه دا ده چې خپلواکي درک کړو، څو خپلواکي ومومو.
د خپلواکۍ د یو سل او اوومې کلیزې پر درشل کې، هغه څراغ چې باید مړ نه شي
خپلواکي، هغه کلمه چې باید بیا ژوندۍ شي.
سږ کال، د نړۍ په ګوټ ګوټ کې افغانان د خپل هېواد د خپلواکۍ د یو سل او اوومې کلیزې پر درشل ولاړ دي، داسې یوه شېبه چې باید یوازې په شعار نه، بلکې په ژور تأمل او شعور سره ژوندۍ شي.
له هغې ورځې یو سل او اووه کاله تېرېږي چې امانالله خان په نوم یوه ځوان، د داسې زړورتیا په مټ چې د دې خاورې په تاریخ کې کمسارې ده، د ملت له پښو څخه د سیاسي وابستګۍ زنځیرونه پرانیستل.
خو نن، د هغه بیرغ پر وړاندې چې لا هم د افغانستان په باد کې رپېږي، یوه بنسټیزه پوښتنه زموږ پر وړاندې ولاړه ده،
ایا موږ په رښتیا خپلواکي درک کړې ده، که یوازې یې یادوو؟
خپلواکي هغه کاغذي سند نه دی چې په یوه ورځ لاسلیک شي او د تاریخ په ارشیف کې ویده پاتې شي.
خپلواکي د ټولیزې ویښتابه یو حالت دی، هغه باور دی چې د یوه ملت په رګونو کې بهېږي او ورته وایي، «موږ خپل برخلیک په خپلو لاسونو لیکو.»
خپلواکي هغه وخت بشپړېږي چې کله بهرنی دښمن د وطن له دروازو وشړل شي، نو د وابستګۍ، تفرقې او ځانبايلنې دننی دښمن هم د ملت له سینې څخه کډه وکړي.
وروستۍ وینا
د اماني غورځنګ سقوط د دوو پرېکوونکو څنډو د قیچي پایله وه،
د کورنۍ څنډه، د بنسټیزو زېربناوو نشتوالی، د اصلاحاتو چټکتیا او د دودپالنې مقاومت،
او د بهرنۍ څنډه، د بریتانیا فعال تخریبي فعالیتونه او د شوروي اتحاد بېثباته کوونکې او مداخلهکوونکې پالیسۍ.
بریتانیا د خلکو له مذهبي باورونو څخه په ناوړه ګټې اخیستنې سره د افغانانو د مشروطهغوښتنې پر لومړۍ تجربې د پای کرښه راکاږله، څو په سیمه کې د استعمار ضد غورځنګ د یوه بریالي الګو د رامنځته کېدو مخه ونیول شي.
۱۲ اګست ۲۰۲۶ ۲۱ اسد ۱۴۰۵زموږ انګلیسي ویبپاڼه:
د دعوت رسنیز مرکز ملاتړ وکړئ
له موږ سره د مرستې همدا وخت دی. هره مرسته، که لږه وي یا ډیره، زموږ رسنیز کارونه او هڅې پیاوړی کوي، زموږ راتلونکی ساتي او زموږ د لا ښه خدمت زمینه برابروي. د دعوت رسنیز مرکز سره د لږ تر لږه $/10 ډالر یا په ډیرې مرستې کولو ملاتړ وکړئ. دا ستاسو یوازې یوه دقیقه وخت نیسي. او هم کولی شئ هره میاشت له موږ سره منظمه مرسته وکړئ. مننه
د دعوت بانکي پتهDNB Bank AC # 0530 2294668 :
له ناروې بهر د نړیوالو تادیاتو حساب: NO15 0530 2294 668
د ویپس شمېره Vipps: #557320 :
Support Dawat Media Center
If there were ever a time to join us, it is now. Every contribution, however big or small, powers our journalism and sustains our future. Support the Dawat Media Center from as little as $/€10 – it only takes a minute. If you can, please consider supporting us with a regular amount each month. Thank you
DNB Bank AC # 0530 2294668
Account for international payments: NO15 0530 2294 668
Vipps: #557320
Comments are closed.