چې دستار تړی هزار دی

د پښتو ادب ځلانده اسمان بې‌بدیله لمر، د ولسونو بابا، عالم، فاضل، فيلسوف، سياست دان،جنګيالی، ننګيالی،سيلاني، حکيم،اواديب خوشحال خان خټک په خپل شهکاره اثر «دستارنامه» کې د مشرۍ، سیاست او انسان‌جوړونې داسې بې‌ساري اصول وړاندې کړي، چې نه یوازې په هغې زمانه کې، بلکې نن ورځ هم د ژوند په هر ډګر کې د رهبرۍ کامل مشعل دی.
​د دستار (شملې یا تاج) د دروند بار د پورته کولو لپاره، هغه د مشر په وجود کې د دوو مهمو وزرونو شتون لازمي ګڼي: ۲۰ هنرونه (عملي کمالونه) او ۲۰ خصلتونه (اخلاقي او باطني صفتونه). که یو انسان دغه څلوېښت ملغلرې په ځان کې راټولې کړي، نو هغه په رښتینې مانا د دستار حقدار ګرځي.
​راځئ چې د دې مبارکو اصولو په مانا او فلسفه باندې په رنګینه، ادبي او ژوره ژبه رڼا واچوو:
چې دستار تړی هزار دی
                      د دستار سړی په شمار دی
​لومړۍ برخه: شل هنرونه (د عمل او کمال ډګر)
​د خوشحال بابا په نظر، هنر د انسان بهرنی کمال او د ژوند د سنګر وسله ده. مشر باید په لاندې کمالونو سمبال وي:
​۱. د ځان پېژندګلو (خودشناسي):
تر هر څه وړاندې د خپل باطن په هنداره کې ځان لیدل دي. څوک چې خپل استعدادونه، کمزورۍ او د روح حقیقت ونه پېژني، هغه کله هم د نړۍ د رهبرۍ دعوه نه شي کولای. دا د معرفت لومړی ګام دی.
​۲. علم (کسبِ کمال):
علم د عقل رڼا او د تروږمیو ضد وسله ده. مشر باید یوازې په سطحي پوهه بسنه ونکړي، بلکې د کمال تر بریدونو پورې د علم په سمندر کې غوټې ووهي ترڅو د ټولنې د هدایت جوګه شي.
​۳. هنر د خط (خوشنویسي او لیکنه):
لیک او خط د فکر ژبه ده. د ښکلي خط درلودل او د قلم په ژبه پوهېدل د یو مشر د ذوق د لطافت او د دفتري چارو د دسیپلین (منظموالي)نښه ده. قلم د تورې په څېر برخلیک ټاکي.
​۴. هنر د شعر (ادبي ذوق):
شعر د احساساتو معراج دی. خوشحال بابا وایي چې شعر د علم پېرو دی. یو رهبر باید په ادبي رنګ رنګین وي، ځکه شعر په وینا کې جادو او په زړونو کې د نفوذ پیاوړې لاره ده.
​۵. تېراندازي (نښه ویشتنه):
دا د تمرکز، هدفمندۍ او د دفاعي چمتووالي هنر دی. په نښه برابر تېر د دې ښکارندویي کوي چې مشر په خپلو پرېکړو کې څومره دقیق او د دښمن د دفع کولو لپاره څومره چمتو دی.
​۶. لامبو یا آب‌بازي:
د اوبو په څپو کې ځان ساتل او د طوفانونو مقابله کول دي. دا هنر انسان ته د سختو بحرانونو څخه د وتلو او په نامساعدو شرایطو کې د ژوندي پاتې کېدو چل ښایي.
​۷. اسپ‌بازي (آس ځغلونه):
آس د مېړانې او سرعت سمبول دی. د اس ځغلونې کمال د دښمن په وړاندې د تکتیکي مهارت، د ځواک د مهارولو او په میدان کې د شجاعت نښه ده.
​۸. هنر د ښکار:
ښکار یوازې ساعت‌تېري نه ده، بلکې د صبر، کمین، زغم او د فرصتونو د پېژندلو عالي درس دی. د ښکار په هنر کې د طبیعت او محیطي ځیرکتیا رازونه نغښتي دي.
​۹. هنر د مېړنتوب (شجاعت او عیاري):
دا د زړه د پیاوړتیا او د مېړانې هنر دی. د ظلم په وړاندې ودرېدل، له حق څخه دفاع کول او د خطر په وخت کې مخکښ پاتې کېدل د مېړنتوب بنسټیز اصل دی.
​۱۰. هنر د سخاوت:
سخاوت د زړه د پراخوالي نښه ده. د شتمنۍ او امکاناتو وېشل او د مظلومانو لاسنیوی، د زړونو د تسخیرولو تر ټولو رنګین هنر دی. خپلو خلکو ته د سر او مال بښل د مشر صفت دی.
​۱۱.  ازواج د معاشرت (د کورني ژوند چلند):
له همژوندې (مېرمنې) سره د مینې، احترام او د عدل په بنیاد ژوند کول. څوک چې د خپل کور چاپیریال د سولې او خوشحالۍ په جنت بدل نه شي کړای، د لویې ټولنې نظام نه شي سمبالولای.
​۱۲. د اولاد د تربیت هنر:
د راتلونکي نسل روزنه د یوې ټولنې بقا تضمینوي. اولاد ته د اخلاقو، پوهې او د مېړانې درس ورکول د هر هوښیار مشر تر ټولو ستر مسؤلیت دی.
​۱۳. د تادیبِ خدم و حشم (د همکارانو روزنه او دسیپلین):
د تر لاس لاندې خلکو، د کارکونکو او خادمانو په سمه توګه اداره کول، هغوی ته سزا او جزا ورکول او په یو ځانګړي نظم کې د هغوی ساتل د مدیریت عالي هنر دی.
​۱۴. د اسباب د معیشت (اقتصادي تدبیر):
د ژوند د تېرولو د وسایلو او سرچینو برابرول دي. مشر باید اقتصادي شعور ولري ترڅو خپل کور او ټولنه د احتیاج او بې‌وزلۍ له منګولو وژغوري.
​۱۵. د زراعت او دهقانیت هنر:
د ځمکې پالل او د غلو دانو کرل د هیواد د خودکفایۍ اساس دی. خوشحال بابا د کرنې په ارزښت پوهېده، ځکه د ځمکې په خړوبولو کې د یو ملت د ژوند د رګونو د ژوندي ساتلو راز دی.
​۱۶. د تجارت هنر (سوداګري):
د مالونو تبادله، بازار موندنه او د ثروت د تولید په لارو چارو پوهېدل. تجارت د یوې ټولنې په رګونو کې د وینې د جریان په څېر دی چې هوساینې ته لاره هواروي.
​۱۷. د تحقیق د نسب هنر (د کهول او نژاد پېژندنه):
د خپلو اسلافو، تاریخ، رېښو او د خلکو د شجرو پېژندل. دا هنر د قومونو په منځ کې د اړیکو د سمولو او د خپل هویت د ساتلو لپاره خورا حیاتي دی.
​۱۸. د علمِ موسیقۍ هنر:
موسیقي تر يو حده د احساساتو او جذباتو د توازن هنر دی. د غږونو په همغږۍ، د مقامونو په پېژندلو او د ذوق په لطافت پوهېدل د انسان په خيالي نړۍ کې لويو فکرونو،طرحو او پرمختګونو رامنځته کولو سبب ګرځي او په حقيقي ژوند کې تر يو حده پورې عمل جامه وراغوندي.
​۱۹. د شطرنج هنر:
شطرنج د ذهن، تکتیک او د دښمن د ماتولو فکري لوبه ده. په دې هنر کې انسان زده کوي چې څنګه د خپلو مهرو (انسانانو) څخه د مقابل لوري د ماتولو لپاره په هوښیارۍ کار واخلي.
​۲۰. د تصویر او نقاشۍ هنر:
د کائناتو د ښکلاګانو انځورول او په رنګونو کې د خپل تخیل څرګندول دي. دا هنر انسان ته د لید لوری ورکوي او د ذهن بندې دروازې پرانیزي.
​دویمه برخه: شل خصلتونه (د باطن او اخلاقو هنداره)
​که هنرونه د انسان بهرنۍ وسله ده، نو خصلتونه د هغه د روح او باطن جوهر دی چې انسان ته معنوي رڼا بښي:
​۱. خصلت د مشورې:
د مستبد کبر ماتول او د نورو په عقلونو ځان پیاوړی کول دي. د مشورې خصلت د بریا لومړی راز دی، ځکه د ډېرو عقلونو یوځای کېدل لاره روښانه کوي.
​۲. خصلت د عزم (هوډ او اراده):
کله چې پرېکړه وشي، بیا نو د غره په څېر کلک ودرېدل د عزیمت مانا ده. له شک او تزلزل څخه پاکه اراده د کارونو د سرته رسولو ضامنه ده.
​۳. خصلت د خاموشۍ (کم‌ګویان):
خاموشي د حکمت خزانه ده. په خپل وخت چپ پاتې کېدل د دې ښکارندویي کوي چې انسان تر ویلو ډېر اورېدلو او فکر کولو ته لومړیتوب ورکوي.
​۴. خصلت د راستۍ (رښتینولي):
رښتیا ویل د حق لاره ده. د ژبې او زړه همغږي انسان ته وقار او اعتبار بښي. راستی د هر اخلاقي نظام بنیاد دی.
​۵. خصلت د شرم و حیا:
حیا د ایمان او انسانیت جامه ده. هغه څوک چې په سترګو او زړه کې یې حیا وي، هغه کله هم له خپل حد څخه نه اوړي او د خلکو د پخو عقیدو احترام کوي.
​۶. خصلت د خوش‌اخلاقۍ:
په تندي کې خندا او په ژبه کې خوږوالی د خلکو د زړونو د تسخیرولو مقناطیس دی. خوش‌اخلاقي د انسان په شخصیت کې تر ټولو رنګین شربت دی.
​۷. خصلت د مروت (سرلوړي او ځوانمردي):
د خلکو د تېروتنو په وړاندې د سخاوت او سترګې پټولو رویه لرل. په مروت کې د انسان د زړه غنا او د بې‌غرضه خدمت جذبې نغښتې وي.
​۸. خصلت د بخښنې او کرم (عفو):
سره له دې چې د غچ اخیستلو قدرت ولرې، خو بیا هم د بښنې لاره غوره کړې. دا د خورا لویو او ملکوتي روحونو خصلت دی چې ټولنه له کرکې پاکوي.
​۹. خصلت د تمیز (د ښه او بد توپیر):
هغه بصیرت چې انسان ته د دوست او دښمن، د حق او باطل او د اصل او فرع ترمنځ د ډېر دقیق توپیر کولو وړتیا ورکوي.
​۱۰. خصلت د عدل و انصاف:
د نظام د پایښت ستنه ده. د خپل او پردي ترمنځ پرته له تفاوت څخه انصاف کول، د مظلوم حق اخیستل او په ترازو کې توازن ساتل د دستار د خاوند تر ټولو دروند خصلت دی.
​۱۱. خصلت د توکل:
په مادي اسبابو د تکیه کولو وروسته، خپل برخلیک او پایله په بشپړ ډول لوی خدای (ج) ته سپارل دي. توکل زړه ته سکون او د ماتې په وړاندې بې‌سارې انرژي ورکوي.
​۱۲. خصلت د نوازش او شرم (پېرزوینه):
د خپلو خلکو سره د مصلحت، پېرزوینې او د هغوی د عزتِ نفس د ساتلو خصلت دی. مشر باید د خلکو په وړاندې عاجز او مهربان وي.
​۱۳. خصلت د خوف و رجا (وېره او هیله):
همېشه د خپل عاقبت او د مسؤلیت له دروندوالي څخه وېره لرل او په عین حال کې د الله د رحمت او یوې روښانه راتلونکې ته بشپړ هیله‌من پاتې کېدل.
​۱۴. خصلت د ملک د انتظام (سیاسي تدبیر):
د واکمنۍ د چارو سمبالښت، د قانون پلي کول او د خپلو پولو او خلکو د امنیت ساتلو خصلت دی چې د یو بې‌ساري مدیریت غوښتنه کوي.
​۱۵. خصلت د همت (لوړ پرواز):
د ټیټو اهدافو څخه تېرېدل او د ستورو په لور د پرواز هڅه کول. لوړ همت انسان ته د ستونزو په وړاندې د زغم او د لویو بریاوو د لاسته راوړلو وزرونه ورکوي.
​۱۶. خصلت د حلم (زغم او بردباري):
د غصې په وخت کې د ځان کابو کول او د جاهلانو په وړاندې د هوښیارۍ او تحمل تګلاره غوره کول د حلم خصلت دی چې د ټولنې د تودوخې درجه راټیټوي.
​۱۷. خصلت د غیرت (ناموس او ننګ):
د خپل هیواد، ولس، کلتور، عقیدې او ناموس څخه په سر او مال د دفاع کولو جذبه ده. بې‌غیرته انسان هیڅکله د دستار د تړلو وړتیا نلري.
​۱۸. خصلت د حزم و احتیاط (هوښیاري):
په هر کار کې له بیړې څخه ډډه کول او په خورا احتیاط، ځیرکتیا او د پایلو په سنجولو سره ګام پورته کول دي، ترڅو په پټو لومو کې پښه بند نه شي.
​۱۹. خصلت د طاعت (د اصولو پابندي):
د الهي احکامو او د ټولنیزو مشروعو قوانینو اطاعت کول دي. مشر پخپله باید د قانون په پلي کولو کې تر ټولو لومړی او پابند وي.
​۲۰. خصلت د استغفار (توبه او پښېماني):
د خپل د بنده توب د احساس ژوندي ساتل دي. په خپلو تېروتنو اعتراف کول او له لوی خداے څخه بښنه غوښتل د باطني غرور د ماتولو او د روح د پاکوالي وروستی پړاو دی.
​نو که په ټوله کې ووايو، چې پښتو ​د رزم او بزم د ميدان اتل او ژوند په مختلفو اسرارو خبردار خوشحال بابا په «دستارنامه» کې یو داسې «کامل انسان» او «مشر» تصویر انځور کړی، چې هم یې لاس په توره او کار پوهېږي (هنر) او هم یې زړه په تقوا، انصاف او مینه رڼا وي (خصلت). دا څلوېښت اصول د هرې هغې ټولنې لپاره د نجات لار ده چې غواړي د سرلوړۍ شمله (دستار) په سر کړي.
ماخذ: دستار نامه
    پای
1405/4/20 ھ ش

​د پښتو داستاني ادب له مداره غورځېدلی ستوری ارواښاد نصیر احمد احمدي پنځم تلين

زموږ انګلیسي ویبپاڼه: