پښتونولي؛ د وجدان، جرګې او علم تر منځ

سریزه: د ادب، علم او انصاف اړتیا

د پښتونولي په اړه بحث باید نه د قومي تعصب وسیله وي، نه د افراطي ستاینې شعار، او نه د سپکاوي او مطلق رد ژبه. د افغانستان په فکري تاریخ کې پښتونولي د یوې ژورې ټولنیزې حافظې، عرفي نظم او اخلاقي مفکورې په توګه ژوندی بحث پاتې شوی دی. له همدې امله، د ښاغلي احمد آریا د لیکنې په وړاندې مناسب دریځ دا نه دی چې ټول متن رد شي، بلکې دا دی چې هغه برخې چې علمي وزن لري ومنل شي، او هغه برخې چې نیمګړې، تعمیمي یا یو اړخیزې دي، په دلیل، ادب او مستند تحلیل اصلاح شي.

زموږ بنسټیز دریځ دا دی چې پښتونولي نه باید مطلقه مقدسه وګرځول شي او نه مطلقه بده وبلل شي. دا د افغانستان د تاریخي ژوند یوه عرفي، اخلاقي او ټولنیزه منظومه ده؛ د هر تاریخي میراث په څېر مثبت قوتونه، نیمګړتیاوې او د اصلاح اړتیاوې لري. د علمي بحث مسئولیت دا دی چې د حقیقت دواړه اړخونه وویني: هغه څه چې د ملت د عزت، ټولنیز نظم او اخلاقي حافظې برخه دي وساتل شي؛ او هغه څه چې د ظلم، محرومیت، جبري دود، ناحقه تاوتریخوالي یا د انسان د کرامت د زیان سبب کېږي، په اسلامي، انساني او قانوني معیارونو اصلاح شي.

۱. هغه علمي ټکي چې باید په انصاف ومنل شي

لومړی، دا خبره د منلو وړ ده چې پښتونولي باید د یوه نه بدلېدونکي قومي ذات په توګه ونه ګڼل شي. پښتونولي د  و خت ( زمان ) ، ځای، اقتصاد، امنیت، دولت، مهاجرت، جګړې او سیمه ییزو شرایطو له مخې بدله شوې ده. له همدې امله، د پښتونولي فهم باید تاریخي، ټولنیز، مقایسوي او میداني وي، نه جامد، مطلق او شعارمحور.

دوهم، قومي هویت یوازې پر ژبه ولاړ نه وي. هویت د ژبې، تاریخي حافظې، نسب، عرف، ګډ درد، ګډ ارزښت، اجتماعي شبکو، سیاسي تجربې او فرهنګي حافظې مجموعه ده. له همدې امله د پښتون هویت او پښتونولي اړیکه باید په څو اړخیز ډول وڅېړل شي.

درېیم، جرګه د ننني پارلماني دموکراسۍ بشپړ معادل نه ده، خو د قبایلي او کلیوالي ټولنو په تاریخ کې د منازعاتو د حل، منځګړیتوب، روغې جوړې، د وینې د بندولو او د ټولنیز توازن یوه مهمه اداره وه. جرګه باید نه بې له نقده وستایل شي او نه بې له انصافه رد شي؛ بلکې باید د عدالت، شفافیت، د ښځو د حضور، د کمزورو د حقونو او قانوني معیارونو په رڼا کې معاصره شي.

څلورم، پښتونولي او اسلام یو شی نه دي. اسلام وحی، شریعت، اخلاق، عدالت او د الهي هدایت نظام دی؛ پښتونولي عرفي او تاریخي منظومه ده. په پښتونولي کې داسې ارزښتونه شته چې له اسلامي اخلاقو سره نږدې دي، لکه مېلمه پالنه، پناه ورکول، وفا، مشوره، د مظلوم ملاتړ او روغه جوړه. خو که د عرف کومه برخه له عدالت، شریعت او انساني کرامت سره ټکر وکړي، هغه د اصلاح وړ ده.

۲. د نیمګړتیاوو بشپړول: پښتونولي یوازې د انتقام نوم نه دی

که پښتونولي یوازې د پدرسالارۍ، انتقام او د دولت د نشتون د بدیل په توګه وښودل شي، نو د دې میراث نیم تصویر وړاندې کېږي. پښتونولي یوازې د کمزوري دولت محصول نه و؛ په ډېرو تاریخي حالاتو کې یې د ټولنیز نظم، د پناه غوښتونکي د خوندیتوب، د مېلمه د احترام، د کمزوري د دفاع، د سولې د منځګړیتوب او د وینې د مخنیوي عملي نقش درلود.

په پښتونولي کې د «بدل» یادونه ډېره کېږي، خو د «ننواتې»، «روغې»، «جرګې»، «مېلمستیا»، «پناه»، «بخښنې»، «مشورې» او «د مېلمه، ماشوم او ښځې د حرمت» یادونه باید ورسره متوازنه وي. که یوازې د انتقام ژبه راواخیستل شي، پښتونولي د تاوتریخوالي په یو اړخیز تصویر کې بندیږي؛ حال دا چې په همدې عرف کې د جګړې د بندولو، د عزتمنې مصالحې، د مخ سپینولو او د ټولنیز توازن میکانېزمونه هم شته.

د ښځو د حقونو موضوع بېخي مهمه ده. په پښتني ټولنه کې ځینې ناسم دودونه، محدودیتونه او ناروا عرفونه شته چې باید د اسلام، علم، قانون او انسانیت په رڼا کې اصلاح شي. خو دا به هم علمي انصاف نه وي چې د ښځو ټولې ستونزې یوازې پښتونولي ته منسوبې شي. جګړه، فقر، بې سوادي، د دولت کمزوري، ناسم مذهبي تعبیرونه، سیمه ییز سیاست، اقتصادي فشار، اوږده بې ثباتي او د قانون کمزوری تطبیق هم ژور رول لري.

۳. پښتونولي، اسلام او د سالم عرف معیار

اسلام سالم عرف ته ځای ورکوي، خو عرف مطلق نه ګڼي. هر عرف چې له عدالت، احسان، صلحې، د انسان له کرامت، د مظلوم له ملاتړ او د ټولنیز خیر سره برابر وي، د منلو وړ دی. خو هر عرف چې د ظلم، جبري نکاح، د ښځې د محرومیت، د ماشوم د حق د ضایع کېدو، ناحقه انتقام، قومي کینې، د کمزوري د ځپلو یا د علم او تعلیم د بندېدو سبب شي، د اسلام له روح سره نه جوړېږي.

له همدې امله پښتونولي هغه وخت له اسلامي اخلاقو سره همغږي کېږي چې خپل مثبت ارزښتونه وساتي او زیانمنې برخې اصلاح کړي.

د اصلاح معنا د پښتونولي سپکاوی نه دی؛ بلکې د هغې د اخلاقي پاکوالي، د انسان د کرامت، د ښځو او ماشومانو د حقونو، تعلیم، قانون او ملي وحدت سره د برابرولو هڅه ده.

په اسلامي اخلاقو کې مشوره، عدل، احسان، د ظلم مخنیوی، د امانت ساتنه، د کمزوري لاسنیوی، د صلحې فضیلت او د انسان د کرامت احترام بنسټیز اصول دي. هغه پښتونولي چې د دې اصولو ملګرې شي، د افغان ټولنې اخلاقي پانګه ګرځي؛ او هغه عرف چې د دې اصولو پر ضد ودرېږي، د اصلاح، نقد او بدلون اړتیا لري.

۴. د مقابل نظر قوي ټکي او علمي ځواب

د مقالې یوه کمزورې برخه هغه وخت رامنځته کېږي چې مقابل نظر یوازې رد شي، خو د هغه د قوت ځایونه په علمي انصاف ونه پېژندل شي. د یوې قوي علمي دفاع لپاره باید لومړی دا ومنل شي چې د پښتونولي پر وړاندې ځینې نیوکې بې بنسټه نه دي: ځینې ځایونه کې د «بدل» ناسم تعبیر د تاوتریخوالي سبب شوی؛ ځینې جرګې د ښځو، ماشومانو او کمزورو غږ نه دی اورېدلی؛ ځینې دودونه د شریعت، قانون او انساني کرامت له معیارونو سره ټکر لري؛ او ځینې سیاسي قوتونو پښتونولي د خپل واک، تبلیغ یا قومي تحریک د وسیلې په توګه کارولې ده.

خو علمي ځواب دا دی چې د ناسم استعمال له امله اصل اخلاقي منظومه نه شي لغوه کېدای. لکه قانون چې د ظالم قاضي له امله باطل نه ګرځي، اسلام چې د افراطي تعبیر له امله له منځه نه ځي، او جرګه چې د یوه ناسم پرېکړه کوونکي له امله د ټولنیزې مصالحې له تاریخ څخه نه حذفېږي؛

همداسې پښتونولي هم د خپلو ناروا تعبیرونو له امله په ټوله کې د انتقام او ظلم نوم نه شي کېدای. سمه لار د مطلق رد یا مطلق تقدیس نه، بلکې د علمي تفکیک، اخلاقي اصلاح او قانوني معاصر کولو لار ده.

له همدې ځایه د دی مقالې مرکزي منطق دادی جی : موږ د پښتونولي هغه برخه منو چې د مېلمه پالنې، ننواتې، پناه، مشورې، وفا، روغه جوړه، د کمزوري ملاتړ او ټولنیز وجدان استازیتوب کوي؛

او هغه برخه په ښکاره رد کوو چې د جبري نکاح، بد، ناحقه انتقام، د ښځې د حق د ضایع کېدو، د ماشوم د محرومیت، د تعلیم د بندېدو یا د قومي کینې توجیه کوي.

دا تفکیک د لیکوال په اند دا لیکنه له احساساتي دفاع څخه علمي دفاع ته پورته کوي.

۵. د اعتراضونو  ځواب

الف: ایا پښتونولي د دولت د نشتون بدیل دی؟

ځواب دا دی چې پښتونولي په ځینو تاریخي حالاتو کې د کمزوري دولت تشه ډکه کړې، خو یوازې د دولت د نشتون محصول نه ده. دا د کلي، قبیلې، کورنۍ، عزت، مشورې او ټولنیز نظم اوږده اخلاقي حافظه هم ده. د معاصر دولت په شتون کې پښتونولي باید د رسمي قانون بدیل نه وي، بلکې د مصالحې، منځګړیتوب، ټولنیز اعتماد او اخلاقي مسئولیت مرستندویه سرچینه وي.

ب: ایا پښتونولي د ښځو پر ضد عرف دی؟

په پښتني ټولنه کې د ښځو پر ضد ځینې ناروا دودونه شته او باید په ښکاره رد شي؛ خو دا نیمګړتیاوې یوازې د پښتونولي له ذات سره تړل علمي نه دي.

فقر، جګړه، بې سوادي، سیاسي بې ثباتي، ناسم مذهبي تعبیر، د قانون کمزوري او اقتصادي محرومیت هم پکې رول لري.

د اسلام، قانون او انسانیت له مخې د ښځې عزت، تعلیم، میراث، رضایت او کرامت باید د هر عرف د اصلاح معیار وي.

ج: ایا پښتونولي د قومي برترۍ نظریه ده؟

نه. پښتونولي باید د نورو افغان قومونو د ارزښتونو د رد یا سپکاوي لپاره ونه کارول شي. افغانستان د ټولو قومونو ګډ کور دی. د پښتونولي علمي دفاع هغه وخت اخلاقي ارزښت لري چې د تاجک، هزاره، ازبک، ترکمن، نورستاني، بلوچ، پشه يي، ایماق، عرب، قزلباش او نورو قومونو له عزت، فرهنګ او تاریخي حق سره په احترام ودرېږي.

د: ایا جرګه د عدالت بشپړ بدیل دی؟

جرګه د رسمي عدالت بشپړ بدیل نه ده. خو د منازعاتو د حل، منځګړیتوب او ټولنیزې روغې جوړې یوه تاریخي تجربه ده. د جرګې معاصر کول باید د شفافیت، د ښځو د غږ، د ماشوم د حق، د کمزورو د ملاتړ، د لیکلي سند، د قانوني نظارت او د انسان د کرامت پر بنسټ وشي.

۶. د پښتونولي جرمني او نړیوال علمي بنسټونه

د پښتونولي په اړه د جرمني او اروپايي علمي ادبیاتو یادونه د دی مقالې علمي بنسټ دی.

د ډاکټر Willi Steul اثر Paschtunwali: ein Ehrenkodex und seine rechtliche Relevanz د پښتونولي په اړه له مهمو جرمني آثارو څخه دی.

دا اثر په ۱۹۸۱ کال کې په Wiesbaden کې د Franz Steiner له خوا خپور شوی، د هایدلبرګ پوهنتون د دوکتورا له رسالې څخه راوتلی، ۳۱۳ مخونه لري، انګلیسي لنډیز او کتابلړ لري، او د پښتونولي د عزت کوډ، عرفي عدالت، ټولنیز نظم او حقوقي اهمیت په اړه مهم بحث وړاندې کوي [1].

د Steul ارزښت په دې کې دی چې پښتونولي یوازې د فولکلور یا ساده دود په توګه نه ګوري، بلکې د عزت د کوډ، د ټولنیزو اړیکو د تنظیم، جرګې، ننواتې، پناه، مسئولیت او عرفي عدالت په چوکاټ کې یې تحلیلوي.

همدا کار موږ ته دا امکان برابروي چې پښتونولي د علم، قانون، ټولنپوهنې او تاریخ له نظره وڅېړو، نه یوازې د احساساتي شعارونو له مخې.

د Alfred Janata او Reihanodin Hassas څېړنه Ghairatman – Der gute Paschtune د «ښه پښتون»، غیرت، عزت او ټولنیز مسئولیت په اړه مهمه سرچینه ده [7].

د Lutz Rzehak اثر Doing Pashto، پښتونولي د باعزته چلند او قبایلي ژوند د ایډیال په توګه څېړي [8].

د Bernt Glatzer کارونه بیا د پښتون هویت، اسلام، جګړې، عزت او ټولنیز مسئولیت ترمنځ اړیکه په پیچلي او علمي چوکاټ کې تحلیلوي [9].

دا آثار ټول په ګډه ښيي چې پښتونولي د یوې ژورې تاریخي منظومې نوم دی، نه د یوه ساده سیاسي شعار.

۷. د افغان علمي بنسټونو او پښتونخوا فکري چاپېریال ارزښت

د پښتونولي علمي بحث یوازې د بهرنیو منابعو پر بنسټ نه شي بشپړ کېدای.

د افغانستان د علومو اکاډمي، د پښتو ټولنه، د افغانستان د تاریخ ټولنه، اریانا دایرةالمعارف، افغان ولسي ادبیات، متلونه، جرګې، تاریخي روایتونه او د مهاجرت د دورې فرهنګي مرکزونه باید په دې بحث کې شامل شي.

افغان علمي بنسټونه د پښتو ژبې، تاریخ، ادب، ټولنپوهنې او اسلامي فکر په برخه کې د افغانستان خپله داخلي حافظه او علمي میراث ساتي.

په پېښور کې د شوروي یرغل او افغان مهاجرت په کلونو کې یوازې سیاسي او نظامي فعالیت نه و؛

هلته د افغان فکر، ملي هویت، اسلامي اعتدال، ژورنالیزم، ادبي مقاومت او علمي اسنادو مهم مرکزونه هم جوړ شول.

Afghanistan Information Centre، Afghanistan Study Centre، د افغانستان د آزادو لیکوالو ټولنه، مجلې، سیمینارونه او فرهنګي غونډې د افغان فکر د ژوندي ساتلو مهمې وسیلې وې.

همدا چاپېریال د افغانستان د معاصر فکري تاریخ یوه مهمه برخه ده؛ ځکه په هغه کې لیکوالانو، استادانو، ژورنالیستانو، شاعرانو او څېړونکو د جګړې، مهاجرت او بې ثباتۍ په منځ کې د افغان هویت، ژبې، علم، اخلاقو او ملي وحدت د ساتلو هڅه کوله.

۸. شهید پوهاند ډاکټر سید بهاءالدین مجروح؛ د افغان وجدان او آزاد فکر غږ

شهید پوهاند ډاکټر سید بهاءالدین مجروح د افغان روښانفکرۍ، فلسفې، ادب، آزاد فکر او ملي وجدان له سترو نومونو څخه دی.

هغه یوازې شاعر او فیلسوف نه و؛ بلکې د افغان انسان د معنوي آزادۍ، د افراطیت پر ضد د فکري مقاومت، او د ملي وحدت د باوقاره فکر استازی و.

په پېښور کې د Afghanistan Information Centre له لارې یې د افغان قضیې د مستند، علمي او نسبتاً بې پرې انځور په وړاندې کولو کې مهم رول ولوباوه.

د هغه شهادت د افغان علمي او ادبي تاریخ لپاره یوازې شخصي ضایعه نه وه؛ بلکې د آزاد فکر، ملي اعتدال او مستند افغان غږ پر ضد یوه دردناکه پېښه وه [2].

د شهید پوهاند ډاکټر سید بهاءالدین مجروح فکري میراث موږ ته دا درس راکوي چې پښتونولي باید یوازې د قبایلي سختیو له زاویې ونه لیدل شي؛ بلکې د انسان، وجدان، آزادۍ، عدالت، ملي وحدت او اخلاقي مسئولیت له زاویې هم باید وکتل شي. د هغه فکر د پښتونولي د انساني کولو او د افغان هویت د فکري لوړوالي لپاره بنسټیز ارزښت لري.

۹. مرحوم پروفیسر عبدالرسول امین؛ د علمي اسنادو، تعلیم او ملي فکر خدمتګار

مرحوم پروفیسر عبدالرسول امین د افغانستان د تعلیم، سیاست، فرهنګ، ملي فکر او علمي اسنادو له مهمو شخصیتونو څخه و. د افغانستان د فکري بیا رغونې، د Afghanistan Study Centre، د Journal of Afghanistan Studies او د ملي حافظې د ساتنې په برخه کې د هغه هڅې د افغانستان د علمي تاریخ مهمه برخه ده [3][4].

د مرحوم پروفیسر عبدالرسول امین فکري میراث د پښتونولي د علمي بحث لپاره ځکه مهم دی چې هغه تعلیم، ملي وحدت، فرهنګي استقلال، علمي اسناد، د افراطیت پر ضد فکري اعتدال او د افغانستان د تاریخي حافظې ساتل د ملت د بقا لپاره ضروري ګڼل. د پښتونولي هره علمي دفاع باید د هغه د همدې معتدل، ملي او علمي روحیې په رڼا کې ولوستل شي.

ډاکټر Willi Steul  د خپل تحقیق څو میا شتی د کونړ ولا یت  د وټپور په  و لسوالۍ کی د پرو فیسر رسول ا مین سره تیره کړی وه .

۱۰. شهید استاد محمد حکیم تڼیوال؛ میداني پوهه او د شفاهي علمي حافظې ارزښت

استاد محمد حکیم تڼیوال د افغانستان د پوهنتوني، ټولنیز او اداري ژوند له هغو نومونو څخه دی چې د علم، میداني درک او ملي خدمت ترمنځ یې اړیکه ژوندۍ ساتلې وه. نړیوالو راپورونو هغه د کابل پوهنتون د انتروپولوژۍ استاد  یاد کړی و، او د هغه شهادت د افغانستان د علمي ، ادبی، فر هنګی او اداري ژوند لپاره ستره ضایعه وه [5][6].

د لیکوال د شخصي علمي حافظې او د افغان مهاجر فکري چاپېریال د شفاهي روایت له مخې، د پښتونولي په اړه د ډاکټر Willi Steul میداني کار یوازې د کتابتون او ثانوي منابعو پر بنسټ نه و؛ بلکې د پکتیا ، جنوب ختیځو سیمو او کونړ  د قبایلي او عرفي واقعیتونو له نږدې لیدلو سره پیاوړی شوی و.

د همدې شفاهي روایت له مخې، ډاکټر Willi Steul د خپل تحقیق په جریان کې  د پرو فیسررسول  امبن او د استاد محمد حکیم تڼیوال له سیمه ییزې، علمي او میداني پوهې څخه هم ګټه اخیستې وه. دا معلومات د لیکوال د شخصي شهادت او شفاهي علمي حافظې په توګه وړاندې کېږي . لیکوال ددی درنو ملی او علمی شخصیتونو سره  د څو لسیزه ډیر نژدی  دوستی  او پیژ ند ګلوی درلوده .

۱۱. استاد سعدالدین شپون؛ ادبي وجدان، مهاجر فکري چاپېریال او د افغان روایت ساتنه

په همدې فکري چاپېریال کې د استاسعدالدین شپون نومونه هم د ادب، احتیاط او درنښت په ژبه یادېږي.

دلته د «استاد» یادونه د رسمي پوهنتوني رتبې د ادعا لپاره نه ده؛ بلکې د افغان فکري ـ ادبي چاپېریال، د مهاجرت د دورې د فرهنګي حافظې، او د ملي بحثونو د درانه ګډون د احترام په معنا کارول کېږي.

استاد سعدالدین شپون د افغان ادبي نثر، فرهنګي فکر، ژورنالیستي بیان او د انسانمحوره روایت له مهمو نومونو څخه و. د هغه ادبي ژبه، انساني طنز، ټولنیز درک او د افغان ژوند د دردونو صادقانه انځور د افغانستان د معاصر ادب او فکري حافظې یوه مهمه برخه ده. د پښتونولي په بحث کې د داسې ادبي شخصیتونو یادونه ځکه ارزښت لري چې پښتونولي یوازې د حقوقي یا قبایلي کوډ موضوع نه ده؛ دا د انسان، کلي، وجدان، عزت، حافظې، خندا، درد او اخلاقو د ژوند تجربې موضوع هم ده.

د استاد سعدالدین شپون او د همدې نسل د نورو افغان لیکوالو او فرهنګي شخصیتونو یادونه د شخصي افتخار یا انحصار لپاره نه ده؛ بلکې د هغه نسل د زحمت د ثبت لپاره ده چې د جګړې، مهاجرت او فکري فشارونو په زمانه کې یې د افغان هویت، ادب، علم، ملي وحدت او انساني بیان د ساتلو هڅه وکړه.

۱۲. د لیکوال شخصي علمي حافظه؛ نږدې پېژندنه، ادب او علمي امانت

لیکوال دا  هم اړینه ګڼي چې د خپلو نږدې علمي او فرهنګي پېژندنو یادونه د شخصي ادعا په ژبه نه، بلکې د امانت، حافظې او افغاني درنښت په ژبه ثبت کړي

. شهید پوهاند ډاکټر سید بهاءالدین مجروح، مرحوم پروفیسر عبدالرسول امین، استاد محمد حکیم تڼیوال، استاد سعدالدین شپون د هغه نسل له نومونو څخه وو چې د افغانستان د فکري خپلواکۍ، ملي وحدت، اسلامي اعتدال، فرهنګي ژغورنې او علمي اسنادو د ساتنې لپاره یې نه هیر یدونکی هڅې کولې.

دا یادونه باید د ځان ستاینې، شخصي انحصار یا د تاریخ د مالکیت په ژبه ونه لوستل شي. دغه شخصیتونه د افغان ملت ګډ علمي، اخلاقي، ادبي او تاریخي میراث دي.

د هغوی نومونه باید په دقیق ، مناسب لقب، باادبه ژبه او مستند چوکاټ سره راوړل شي، ځکه د افغانستان د فکري تاریخ د عزت ساتل د ټولو افغانانو ګډ مسئولیت دی.

له همدې امله په دې مقاله کې شخصي حافظه له چاپي مراجعو سره ګډه نه ده وړاندې شوې. هغه څه چې رسمي سند لري، د مرجع په توګه راځي؛ او هغه څه چې د لیکوال د نږدې پېژندنې، شخصي شهادت او شفاهي علمي حافظې له مخې راغلي، د همدې عنوان لاندې په احتیاط ثبتېږي.

۱۳. د اوسني حاکم نظام او پښتونولي ترمنځ اړیکه

د اوسني حاکم نظام او پښتونولي اړیکه باید د تعمیم او احساساتي قضاوت له خطره وژغورل شي.

نه هر پښتون د اوسني حاکم نظام سیاسي استازی دی، نه اوسنی حاکم نظام د پښتونولي بشپړ استازیتوب کوي،

او نه پښتونولي د کوم سیاسي نظام شخصي ملکیت دی.

له همدې امله علمي تعبیر دا دی چې اوسنی حاکم نظام له ځینو قبایلي عرفونو او سیمه ییزو ټولنیزو جوړښتونو څخه اغېزمن شوی، خو د پښتونولي بشپړ او طبیعي استازیتوب نه کوي. د پښتونولي په کلاسیک جوړښت کې جرګه، مشوره، د قبیلو خپلواکي، د واک محدودول، ننواتې، روغه او منځګړیتوب مهم ځای لري. که کوم سیاسي نظام یوازې د اطاعت، نارینه واک، محدودیت او مرکزیت اړخونه واخلي، خو د جرګې، مشورې، مصالحې او ولسي ګډون اړخونه کمزوري کړي، دا د پښتونولي انتخابي سیاسي تعبیر دی، نه بشپړه پښتونولي.

۱۴. پښتونولي د قومي برترۍ نظریه نه ده

پښتونولي باید هېڅکله د نورو افغان قومونو د ارزښتونو د رد، سپکاوي یا کم رنګه کولو لپاره ونه کارول شي.

افغانستان د ټولو قومونو ګډ کور دی. تاجک، هزاره، ازبک، ترکمن، نورستاني، بلوچ، پشه يي، ایماق، عرب، قزلباش او نور ټول د دې وطن د تاریخي او فرهنګي وجود برخه دي. مېلمه پالنه، وفا، د مشر احترام، د کورني عزت، د مظلوم ملاتړ، سوله، مشوره او ټولنیز ملا تړ  یوازې د پښتنو ارزښتونه نه دي؛ په بېلابېلو بڼو د افغانستان د ټولو قومونو په فرهنګ کې شته.

له همدې امله د پښتونولي علمي دفاع باید د افغان ملي وحدت برخه وي، نه د قومي سیالۍ وسیله.

پښتونولي هغه وخت خپل لوړ اخلاقي مقام ساتلی شي چې د عدالت، ورورولۍ، د ټولو قومونو د احترام، اسلامي اخلاقو او انساني کرامت سره یوځای ودرېږي.

۱۵. انتقادي چوکاټ: منل، بشپړول او اصلاح

الف: هغه څه چې منو

• پښتونولي جامد او نه بدلېدونکی ذات نه دی؛ تاریخي او ټولنیز بدلونونه ورباندې اغېز لري.

• جرګه د معاصر دولت او رسمي عدالت بشپړ بدیل نه ده، خو د منازعاتو د حل تاریخي تجربه ده.

• پښتونولي او اسلام یو شی نه دي؛ سالم عرف د شریعت له عدالت او اخلاقو سره همغږي کېدای شي، خو ناروا عرف اصلاح ته اړتیا لري.

ب: هغه څه چې باید بشپړ شي

• پښتونولي یوازې د بدل او سختۍ نوم نه دی؛ ننواتې، پناه، مېلمستیا، جرګه، روغه، وفا او د کمزوري ملاتړ هم پکې بنسټیز ځای لري.

• د ښځو، ماشومانو او کمزورو حقونه باید د اسلام، قانون، علم او انساني کرامت له مخې د هر عرف تر ټولو مهم معیار وګرځي.

• د پښتونولي بحث باید له افغان ملي وحدت سره وتړل شي، نه له قومي برترۍ یا د نورو قومونو له تحقیر سره.

ج: هغه څه چې باید اصلاح شي

• هر عرف چې جبري نکاح، بد، ناحقه انتقام، د تعلیم بندېدل، د ښځې محرومیت یا د ماشوم د حق ضایع کېدل توجیه کوي، باید په ښکاره علمي او اسلامي ژبه رد شي.

• د جرګې معاصر کول باید د شفافیت، د ښځو د غږ، د کمزورو د حق، د قانون د حاکمیت او د انسان د کرامت پر بنسټ وشي.

• پښتونولي باید د سیاسي وسیلې، استخباراتي روایت، قومي تعصب یا د دولت ضد/دولت بدیل شعار په توګه ونه کارول شي.

۱۶. د مقالې د اصلي پیغام

• پښتونولي د افغانستان د تاریخي او عرفي ژوند یوه مهمه منظومه ده، خو مطلقه مقدسه نه ده.

• پښتونولي یوازې د بدل او سختۍ نوم نه دی؛ پناه، ننواتې، جرګه، روغه، مېلمه پالنه او وفا هم د هغې بنسټیز عناصر دي.

• اسلام د سالم عرف ملاتړ کوي، خو د ظلم، جبري دود، ناحقه انتقام او د انسان د کرامت د ماتولو عرف نه مني.

• د پښتونولي علمي دفاع باید د ټولو افغان قومونو د احترام، ملي وحدت، عدالت او قانون سره یوځای وي.

• د ښځو او ماشومانو حقونه د هر عرف د اصلاح تر ټولو مهم معیار دی.

• د ښاغلي احمد آریا د لیکنې علمي ټکي باید ومنل شي، خو نیمګړی تصویر یې باید په مستند، ادبي او انساني ژبه بشپړ شي.

• د افغان علمي شخصیتونو، نړیوالو څېړونکو، او د لیکوال د شخصي علمي حافظې ترمنځ توپیر باید د علمي امانت لپاره روښانه وساتل شي.

پایله

پښتونولي نه باید په مطلق ډول تقدیس شي او نه باید په مطلق ډول رد شي. دا د افغانستان د تاریخي، ټولنیز او اخلاقي میراث یوه مهمه برخه ده، خو د هر میراث په څېر د نقد، اصلاح، علمي مطالعې او نوي کولو اړتیا لري. د منصفانه دریځ غوښتنه دا ده چې د پښتونولي مثبت ارزښتونه ـ مېلمه پالنه، پناه ورکول، جرګه، وفا، ننواتې، روغه، مشوره، د مظلوم ملاتړ او د عزت ساتنه ـ وساتل شي؛ او هغه برخې چې له اسلامي عدالت، انساني کرامت، د ښځو او ماشومانو له حقونو، د قانون له حاکمیت او ملي وحدت سره ټکر لري، په ادب او علمي جرئت اصلاح شي.

د ښاغلي احمد آریا لیکنه د بحث یو مهم پیل دی، خو د بشپړ علمي انځور لپاره باید د ډاکټر Willi Steul جرمني څېړنه، Janata، Hassas، Rzehak او Glatzer، د افغان علمي بنسټونو آثار، د پېښور د مهاجرت علمي چاپېریال، د شهید پوهاند ډاکټر سید بهاءالدین مجروح، مرحوم پروفیسر عبدالرسول امین، استاد محمد حکیم تڼیوال، استاد سعدالدین شپون او د لیکوال شخصي علمي حافظه هم ورسره په علمي احتیاط یوځای شي.

په همدې توګه مقاله د منلو، اصلاح او مستند نقد پر درېیو ستنو تمرکز کوی:

علمي انصاف، افغاني درنښت او اسلامي ـ انساني اخلاق.

اصلي پیغام دا دی:

پښتونولي هغه وخت د افغان ټولنې اخلاقي پانګه ګرځي چې د وجدان، جرګې، علم، عدالت، اسلام، قانون او انساني کرامت تر منځ خپل توازن وساتي.

کارېدلې سر چینی او لنډې یادونې

[1] Willi Steul, Paschtunwali: ein Ehrenkodex und seine rechtliche Relevanz, Wiesbaden: Franz Steiner, 1981. د هایدلبرګ د دوکتورا رساله؛ ۳۱۳ مخونه؛ د پښتونولي د عرفي عدالت، عزت کوډ او حقوقي اهمیت په اړه مهم اثر.

[2] Amnesty International, Afghanistan: Human Rights Defenders under Threat, 1999. په راپور کې د Afghanistan Information Centre او Professor Sayed Bahauddin Majrooh، او د ۱۹۸۸ کال د وژنې یادونه شوې ده.

[3] Afghanistan Analysts Network, “Prof. Rasul Amin passed away.” راپور د Afghanistan Study Centre او Journal of Afghanistan Studies او د پروفیسر امین د فکري خدمت یادونه کوي.

[4] SBS Pashto, “Who was Professor Rasul Amin?”, 2016. په دې مرکه/راپور کې د پروفیسر امین علمي، ټولنیز او سیاسي خدمت ته اشاره شوې ده.

[5] The New Humanitarian/IRIN, “Interview with the governor of Khowst,” 2002. راپور حکیم تڼیوال د کابل پوهنتون د anthropology استاد او د خوست والي په توګه معرفي کوي.

[6] RFE/RL, “Taliban Assassinate Afghan Governor,” 10 September 2006. راپور وايي چې د پکتیا والي Hakim Taniwal په ګردېز کې ووژل شو.

[7] Alfred Janata & Reihanodin Hassas, “Ghairatman – Der gute Paschtune: Exkurs über die Grundlagen des Pashtunwali,” Afghanistan Journal, 1975.

[8] Lutz Rzehak, Doing Pashto: Pashtunwali as the Ideal of Honourable Behaviour and Tribal Life among the Pashtuns, Afghanistan Analysts Network, 2011.

[9] Bernt Glatzer, “Being Pashtun – Being Muslim” او د پښتون هویت، اسلام او جګړې په اړه نورې څېړنې.

[10] ښاغلی احمد آریا، «پشتونولی چیست؟ میان واقعیت تاریخی و بازنمایی ایدیولوژیک»، Ariana Afghanistan، 2026. دا مقاله د بحث د لومړني متن په توګه کارول شوې ده.

[11] یادونه د شفاهي علمي حافظې په اړه: هغه معلومات چې د ډاکټر Willi Steul د میداني اړیکو، د استاد محمد حکیم تڼیوال له سیمه ییزې او علمي پوهې څخه د استفادې، د استاد سعدالدین شپون د فکري ـ ادبي حضور، او د مرحوم پروفیسر عبدالرسول امین  او پو ها ند ډ کټر لها الدین مجروح سره د علمي تماسونو په اړه راغلي، د لیکوال د شخصي علمي حافظې او د افغان مهاجر فکري چاپېریال د شفاهي روایت په توګه ثبت شوي دي. دا معلومات د رسمي کتابي مراجعو له جلا کتګورۍ سره تړاو لري او د لا ژور آرشیفي تحقیق اړتیا لري.

محمد همایون همت

MD,PhD

جون ۰۲۶ ۲

د افغانستان ملي هویت، ملي وحدت او خپلواکي