نن په يوې پياوړې شاعرې اغلې حائقې خان پر يوښکلي او غمګين غزل بيت په بيت شعري، ادبي او مفاهيمي تحليل او تبصره وړاندې کوم:
دا غزل د پښتو غميزې (په ځانګړې توګه د افغان/پښتون ټولنې د ښځو د درد او ناخوالو)، برخليک ته د تسليمېدو او له تعجب ډکې عاجزۍ، ټولنيز ناورين، او د ناهيلۍ يو ډېر په زړه پورې انځور وړاندې کوي.
۱. لومړی بيت ( مطلع):
درته مې ونيوه زارۍ باندې لمنه خدايه
زما بې وسه اواز واوره يه شتمنه خدايه
شاعره خپله غوښتنه او عاجزي مستقيمآ د کایناتو مالك (الله ج) ته وړاندې کوي. دلته د «بې وسه» او «شتمن» وييونو (کلماتو) ترمنځ يو خوندور معنوي صنعت (تضاد) کارول شوی دی. انسان له ټولو ناخوالو سره بې وسه دی، خو خدای بې پروا او بې شمیره غني او توانمن دی. لمن په زاريو نيول د عاجزۍ او له خدای څخه د رحم او مهربانۍ د تمې تر ټولو لوړه نښه ده.
۲. دويم بيت:
ستا د تقدير پۀ فېصلو نيوکه نۀ کوم خو
يوه جينۍ وينم پۀ خپل وادۀ غمژنه خدايه
دا بيت د پښتني ټولنې د یوې لويې دردمندې موضوع (اجباري یا لږ عمر ودونه) عکس العمل دی. شاعره وایي چې د الله د رضا او تقدير احترام لرم او نيوکه پرې نه کوم، خو د طبيعت د دې خلاف وضعيت په ليدلو انسان بې واکه کېږي—چې د وادې په شپه، چې باید د خوښۍ انتها وي، یوه پېغله خپګان او اسوېلي باسي. دا د پښتنې ښځې بې وسه او جبري بدبختي په ډېر مهارت رسموي.
۳. درېيم بيت:
زۀ چې لۀ ځانه ګيله منه شومه ومې ليدل
چې زمانه ده لۀ خپل ځانه ګيله منه خدايه
په دې بيت کې فلسفي او اجتماعي لید لیدل کېږي. کله چې انسان يوازې خپل دردونه ګوري، فکر کوي چې یوازې دی مظلوم دی؛ خو کله چې شاوخوا د زمانې بدلونونو او د خپلو خلکو عذابونو ته ګوري، پوهېږي چې غم عمومي دی او ټوله ټولنه، حالات او وخت پخپله له خپلو ناخوالو تر پزې راغلي دي.
۴. څلورم بيت:
هسې مې دواړه لاسه ستا در ته اوچت نيولي
نۀ مې څۀ سوال درله راوړے نۀ غوښتنه خدايه
دا د تصوف او قلبي تسليمېدو او تحير یو بل لوړ حد دی. دلته شاعره له خدای څخه د څه شتمنۍ یا معجزې طمع نه کوي، بلکې لاسونه یې تش له بې چاره ګۍ، حسرت او سکوت څخه پورته کړي دي. کله کله درد دومره عمیق شي چې انسان ساه اخلي خو خوله یې د عجز له امله د سوال ژبه نه مومي.
۵. پينځم بيت:
زما دا ماتې ګوډې هيلې دغه سپينې مرغۍ
پۀ دې د امن زېري راؤړه لۀ وطنه خدايه
دا بيت د افغان ټولنې ګډې هیلي او د جګړې ځپلي وطن انځور دی. «سپينې مرغۍ» د سولې او امن نښه ده، خو دا هيلې په خپله «ماتې ګوډې» دي (د پرله پسې ناهيلو له امله ټپي دي). له وطنه د امن زېری غوښتل د هر پښتون ليکوال او افغان د سېنې تل پاتې فریاد دی.
۶. شپږم بيت:
نۀ ځي دا زړۀ خانه خراب یې راله خاورې کړلو
ما خو يې هر يو غم له ونيوله زنه خدايه
په دې بيت کې عاميانه او ملموس متلونه او اصطلاحات (لکه «زنه نيول» د سوال او عاجزۍ په مانا) کارول شوي دي. شاعره وایي ما د زړه د خوشحالولو او له ناهيلۍ څخه د ژغورلو لپاره ډېرې هڅې او ننواتې وکړې، خو دا زړه ونه مانه او بالآخره زما د زغم کټاره ډکه شوه او زړه خاورې او برباد شو.
۷. اووم بيت:
چې هره سخته د مېړۀ پۀ کور زغمي پښتنې
بيا خو پکار ده چې يې څوک وکړي ستاينه خدايه
دا بيت په سيده توګه د پښتنې ښځې سرښندنې، زغم او قربانۍ په نښه کوي. د پښتنې کلتور برخه ده چې ښځه د خاوند په کور کې د ژوند ټولې سختیانې، ظلمونه او تکليفونه بې غږه زغمي. شاعره دا پوښتنه یا غوښتنه مطرح کوي چې د داسې عظيم زغم او صبر برداشت بايد احترام او ستاينه وي، نه تحقير.
۸. اتم بيت (مقطع):
د حائقې ټول ارمانونه مايوسيو مړۀ کړل
د زړۀ پۀ کور کښې يې ښخېږي بې کفنه خدايه
د غزل اخري بيت د ناهيلۍ نهایی حد انځوروي. شاعرې خپل نوم (تخلص) حائقه په ډېر دردناک حالت کې کارولی دی. ارمانونه د انسان ژوندي احساسات دي، خو کله چې مایوسي غلبه وکړي، دا ارمانونه زړه ته ننوزي او د خپلو هیلو په هدیره کې «بې کفنه» ښخېږي. «بې کفنه ښخول» دلته د ناڅاپي، مظلومانه او بې درکه مړینې سټایل او استعاره ده.
که ددې غزل لنډه نتيجه نبدي وکړو نو ويلې شو چې:
وزن او بڼه: غزل په روانی بڼه او د غزل په هماغه کلاسیک وزن او رديف-قافیې («شتمنه»، «غمژنه»، «ګيله منه»… «خدايه») جوړ شوی دی.
شاعري پېغام: دا غزل یو خوا نرم، مینه ناک او معنوي لحن لري او بل خوا د پښتنې ټولنې، جنسيتي نابرابرۍ، د وطن د امن او د زړه د باطني شکست خورا درانه پیغامونه په غېږ کې نيسي. د ساده الفاظو ادبي چاڼ دا غزل اغېزمن او په زړه پورې کړی دی.
د کلام نمونه
درته مې ونيوه زارۍ باندې لمنه خدايه
زما بې وسه اواز واوره يه شتمنه خدايه
ستا د تقدير پۀ فېصلو نيوکه نۀ کوم خو
يوه جينۍ وينم پۀ خپل وادۀ غمژنه خدايه
زۀ چې لۀ ځانه ګيله منه شومه ومې ليدل
چې زمانه ده لۀ خپل ځانه ګيله منه خدايه
هسې مې دواړه لاسه ستا در ته اوچت نيولي
نۀ مې څۀ سوال درله راوړے نۀ غوښتنه خدايه
زما دا ماتې ګوډې هيلې دغه سپينې مرغۍ
پۀ دې د امن زېري راؤړه لۀ وطنه خدايه
نۀ ځي دا زړۀ خانه خراب یې راله خاورې کړلو
ما خو يې هر يو غم له ونيوله زنه خدايه
چې هره سخته د مېړۀ پۀ کور زغمي پښتنې
بيا خو پکار ده چې يې څوک وکړي ستاينه خدايه
د حائقې ټول ارمانونه مايوسيو مړۀ کړل
د زړۀ پۀ کور کښې يې ښخېږي بې کفنه خدايه
د دعوت رسنیز مرکز ملاتړ وکړئ
له موږ سره د مرستې همدا وخت دی. هره مرسته، که لږه وي یا ډیره، زموږ رسنیز کارونه او هڅې پیاوړی کوي، زموږ راتلونکی ساتي او زموږ د لا ښه خدمت زمینه برابروي. د دعوت رسنیز مرکز سره د لږ تر لږه $/10 ډالر یا په ډیرې مرستې کولو ملاتړ وکړئ. دا ستاسو یوازې یوه دقیقه وخت نیسي. او هم کولی شئ هره میاشت له موږ سره منظمه مرسته وکړئ. مننه
د دعوت بانکي پتهDNB Bank AC # 0530 2294668 :
له ناروې بهر د نړیوالو تادیاتو حساب: NO15 0530 2294 668
د ویپس شمېره Vipps: #557320 :
Support Dawat Media Center
If there were ever a time to join us, it is now. Every contribution, however big or small, powers our journalism and sustains our future. Support the Dawat Media Center from as little as $/€10 – it only takes a minute. If you can, please consider supporting us with a regular amount each month. Thank you
DNB Bank AC # 0530 2294668
Account for international payments: NO15 0530 2294 668
Vipps: #557320
