د افغانستان د جیوپولیتیک، امنیت او اقتصاد په جوړښت کې د هندوکش د غرونو د لړۍ رول

د افغانستان د جیوپولیتیک، امنیت او اقتصاد په جوړښت کې د هندوکش د غرونو د لړۍ رول

( د جغرافیایي ـ سیاسي څو اړخیزه شننه )

لنډیز :

د هندوکش د غرونو لړۍ (Hindu Kush Mountain Range) د افغانستان د طبیعي جغرافیې له مهمو عناصرو څخه ده او د دغه هېواد د جیوپولیتیکي (Geopolitical) ، امنیتي ، اقتصادي او ټولنیزو جوړښتونو په رامنځته کېدو کې له اغېزناکو عواملو څخه ګڼل کېږي . دغه غرنیز کمربند نه یوازې د افغانستان د طبیعي منظرې یوه ستره برخه جوړوي، بلکې د اقلیم، اوبو د شبکو، د وګړو د مېشتېدنې د بڼې، ارتباطي لارو ، اقتصادي فعالیتونو او د هېواد د ځمکنۍ لاسرسي له لارې د واک د اړیکو او د هېواد د فضایي سازمان په جوړښت کې هم مهم رول لري. د هندوکش اهمیت هغه مهال لا څرګندېږي چې یوازې د یوه طبیعي خنډ په توګه ورته ونه کتل شي، بلکې د یوه څوپوړیز جغرافیایي نظام (Multi-layered Geographical System) په توګه وپېژندل شي ؛ داسې نظام چې پکې ځمکپوهنیز (Geological) ، اقلیمي (Climatic) ، هایدرولوژیکي (Hydrological) ، ټولنیز ، اقتصادي او سیاسي بهیرونه له یو بل سره متقابل تعامل لري .

دغه مقاله د تحلیلي او میان‌رشتوي چلند (Interdisciplinary Approach) له مخې د هندوکش رول په څلورو عمده برخو کې څېړي: جیوپولیتیک او د واک فضایي سازمان، امنیت او د ځمکنۍ دفاع وړتیا، د اوبو سرچینې او کریوسفیر (Cryosphere)، او اقتصادي ظرفیتونه او محدودیتونه. د بحث موندنې ښيي چې هندوکش له یوې خوا د لاسرسي، لېږد، ځمکنۍ نښلونې او د حاکمیت د اعمالو لګښت لوړوي، خو له بلې خوا د طبیعي او جیوپولیتیکي پانګې په توګه هم عمل کولی شي. د دې سیمې د واورو زېرمې او یخچالونه د یو شمېر اوبوخیزو حوزو (Drainage Basins) د اوبو د جریان په تنظیم کې مهم رول لري، او د کریوسفیر چټک بدلونونه په افغانستان او لاندې پرتو سیمو کې د اوبو، خوړو او انرژۍ پر امنیت اغېز کوي.

مقاله استدلال کوي چې د افغانستان پر سیاسي او اقتصادي برخلیک د هندوکش اغېز یوازې د جغرافیایي جبر (Geographical Determinism) له مخې نه شي تشریح کېدای. جغرافیه فرصتونه او محدودیتونه رامنځته کوي؛ خو دا چې دغه فرصتونه څنګه په ځواک، ثبات او پراختیا بدلېږي، د دولت پر ظرفیت (State Capacity)، د بنسټونو پر کیفیت، زیربناوو، ټکنالوژۍ، د سرچینو پر مدیریت او سیمه‌ییزو اړیکو پورې تړاو لري. له همدې امله، هندوکش د افغانستان لپاره په یوه وخت کې هم «جغرافیایي ننګونه» او هم «ستراتیژیکه پانګه» ده، او علمي مدیریت یې په راتلونکي کې د اوبو، انرژۍ او اقتصاد د امنیت او د هېواد د جیوپولیتیکي موقعیت په پیاوړتیا کې مرسته کولی شي.

سریزه

جغرافیه د دولتونو د سیاسي چلند، د ټولنو د فضایي سازمان او د اقتصادي پراختیا د لارو له بنسټیزو ټاکونکو څخه ده؛ خو د جغرافیې او سیاست ترمنځ اړیکه ساده او یو اړخیزه نه ده. خاوره دولتونو ته یو لړ فرصتونه او محدودیتونه رامنځته کوي، خو له فرصتونو څخه د ګټې اخیستنې او د محدودیتونو د مدیریت څرنګوالی د سیاسي جوړښتونو، اقتصادي ظرفیتونو، ټکنالوژۍ او ټولنیزو بنسټونو له وضعیت سره هم تړاو لري. له همدې لیدلوري، د افغانستان مطالعه پرته له دې چې د دغه هېواد جغرافیایي جوړښت، په ځانګړي ډول د هندوکش د غرونو لړۍ، په پام کې ونیول شي، د دغه هېواد د ډېرو تاریخي، سیاسي، امنیتي او اقتصادي تحولاتو بشپړ انځور نه شي وړاندې کولی.

افغانستان یو غرنی هېواد دی او هندوکش د هغه د طبیعي جوړښت په یوه لویه برخه کې محوري رول لري. لوړې سیمې، درې، غرنۍ لارې او د دغې غرنیزې لړۍ اړوندې اوبوخیزې حوزې د تاریخ په اوږدو کې د وګړو د مېشتېدنې پر بڼه، د واک د مرکزونو پر رامنځته کېدو، ارتباطي لارو او د حکومتونو پر دې وړتیا اغېز کړی چې د هېواد بېلابېلو سیمو ته لاسرسی ومومي. خو د هندوکش اهمیت یوازې د یوه طبیعي خنډ په توګه نه خلاصه کېږي. همدغه غرونه چې تګ راتګ او ارتباط ستونزمنوي، د واورو او یخونو د زېرمه کولو ځای، د ډېرو اوبو لارو سرچینه، د ژوندي تنوع (Biodiversity) استوګنځای او د انرژۍ او ځینو معدني سرچینو بالقوه زیرمه هم ده. له همدې امله، هندوکش باید د یوه څوکارکردي طبیعي جوړښت په توګه وپېژندل شي چې اغېزې یې له چاپېریال څخه تر سیاست او اقتصاد پورې غځېږي.

د اقلیمي بدلون (Climate Change) او د کریوسفیر د چټک تحول له امله د دې موضوع اهمیت په اوسنیو شرایطو کې لا زیات شوی دی. هندوکش د پراخې هندوکش ـ همالیا سیمې (Hindu Kush Himalaya) په چوکاټ کې د یوه لوی غرني نظام برخه ده چې د واورو او یخونو سرچینې یې د اسیا د ډېرو اوبوخیزو حوزو د اوبو په برابرولو او تنظیم کې مهم اهمیت لري. د غرنیو سیمو د یوځای شوي پرمختګ نړیوال مرکز (International Centre for Integrated Mountain Development – ICIMOD) د معلوماتو له مخې، هندوکش ـ همالیا سیمه له افغانستان څخه تر میانمار پورې غځېدلې او د اسیا د لسو لویو سیندیزو نظامونو سرچینه جوړوي .

( ICIMOD

د غرنیو سیمو د یوځای شوي پرمختګ نړیوال مرکز (International Centre for Integrated Mountain Development – ICIMOD) یو مهم بین‌الدولتي علمي او څېړنیز مرکز دی چې مرکزي دفتر یې د نیپال په کتماندو کې دی . دغه مرکز د هندوکش ـ همالیا (Hindu Kush Himalaya – HKH) د سیمې په اړه څېړنې او علمي فعالیتونه ترسره کوي .

افغانستان ICIMOD اهمیت ؛

ICIMOD د څېړنو لپاره چې د هندوکش غرونو ، یخچالونو ، د افغانستان د اوبو سرچینو ، اقلیمي بدلونونو ، Remote Sensing او GIS په اړه دي ، یو مهم او باوري سیمه‌ییز علمي مرجع ګڼل کېږي .

د دې اهمیت یو مهم دلیل دا دی چې افغانستان د ICIMOD له اتو غړو هېوادونو څخه یو دی او دغه مرکز د افغانستان د غرنیو سیمو ، اوبو حوزو ، یخچالونو ، واورې ، اقلیمي بدلونونو او طبیعي سرچینو په اړه بېلابېلې څېړنې او معلومات وړاندې کوي .

له همدې امله ، که د افغانستان د یخچالونو د مساحت ، د واورې د پوښښ بدلونونو ، د هندوکش د اقلیمي وضعیت او د اوبو د سرچینو په اړه معلومات په علمي مقاله کې کارول کېږي او سرچینه یې ICIMOD وي . ) .

په افغانستان کې هم د لوړو سیمو یخچالونه او دایمي واورې د هایدرولوژیکي دورې (Hydrological Cycle) یوه برخه جوړوي . علمي څېړنې ښيي چې د افغانستان هندوکش په ختیځ کې له ۷۰۰۰ مترو څخه د لوړو ارتفاعاتو څخه تر لوېدیځو ټیټو سیمو پورې غځېدلی او په دې سیمه کې زرګونه کوچني یخچالونه د روانو اوبو مهمه طبیعي زېرمه جوړوي . له همدې امله ، د واورې د اورښت ، د یخچالونو د ویلې کېدو ، د لوړو سیمو د تودوخې او د موسمي وخت‌بندي بدلونونه یوازې پر طبیعي چاپېریال اغېز نه کوي ، بلکې له کرنې ، د اوبو له برابرولو، د اوبو برېښنا له تولید او د خوړو له امنیت سره هم مستقیمه اړیکه لري .

د دې مسئلې اهمیت هغه وخت لا زیاتېږي چې پوه شو د هندوکش ـ همالیا د کریوسفیر بدلونونو په وروستیو لسیزو کې چټکتیا موندلې ده . د ICIMOD وروستي علمي راپورونه ښيي چې د ۱۹۹۰ او ۲۰۲۰ کلونو ترمنځ د سیمې د یخچالونو په ساحه کې د پام وړ کمښت راغلی او له ۲۰۰۰ کال وروسته د یخ د له منځه تلو سرعت زیات شوی دی . د ۲۰۲۶ کال د راپور له مخې ، د ۱۹۹۰ او ۲۰۲۰ کلونو ترمنځ د هندوکش ـ همالیا د یخچالونو مساحت شاوخوا ۱۲ سلنه کم شوی دی . دا بهیر د هندوکش مطالعه له یوې یوازې جغرافیایي موضوع څخه د اوبو ، خوړو ، انرژۍ او ټولنیز ثبات له امنیت سره تړلې ستراتیژیکې مسئلې ته اړوي .

له جیوپولیتیکي (Geopolitical) لیدلوري، د افغانستان په مرکز کې د هندوکش موقعیت ځانګړی اهمیت لري . دغه غرنیز کمربند د دروو ( خوړ ) او غرنيو لارو له لارې د هېواد بېلابېلې برخې سره نښلوي او په عین وخت کې ځینې سیمې له طبیعي پلوه له یو بل څخه جلا کوي . له همدې امله ، د افغانستان غرنیز جوړښت په یوه وخت کې دوه ظاهراً متضادې ځانګړنې لري : د خنډ او د نښلوونکي عامل ځانګړنه . هندوکش د پوځي او اداري تګ راتګ بهیر ستونزمنولی شي، خو درې او غرنۍ لارې یې د بېلابېلو جغرافیایي سیمو ترمنځ طبیعي ارتباطي لارې هم رامنځته کوي . له همدې امله ، د هندوکش جیوپولیتیکي ارزښت باید د «لوړو سیمو» ، « درې یا خوړ » ، « غرنیو لارو »، «اوبوخیزو حوزو» او « د وګړو د مرکزونو » ترمنځ د اړیکې په چوکاټ کې وڅېړل شي .

له امنیتي لیدلوري هم غرنیز چاپېریال یو ثابت او مطلق عامل نه دی . دا تصور چې د هندوکش لوړې سیمې یوازې په خپله افغانستان د بهرنیو مداخلو یا کورنیو جګړو پر وړاندې خوندي ساتلی شي ، له تاریخي واقعیت سره سمون نه لري . پوځي ځواک ، تخنیکي وړتیا ، ارتباطي شبکې ، استخباراتي معلومات ، سیاسي سازمان او ټولنیز ملاتړ ، ټول د خاورې د کنټرول په وړتیا کې رول لري . خو غرنیز توپوګرافی (Topography) د عملیاتو ، څارنې ، د ځواکونو د لېږد او د حاکمیت د اعمالو لګښت لوړولی شي او په دې توګه د دولت او غیردولتي لوبغاړو ترمنځ د سیالۍ پر بڼه اغېزمن کولی شي . له همدې امله ، هندوکش د جغرافیایي دفاعي تقویتي عامل (Geographical Defensive Multiplier) په توګه تعریفېدای شي ، نه د یوه مطلق او ټاکونکي عامل په توګه .

همدغه منطق د اقتصاد په برخه کې هم صدق کوي . غرنیز چاپېریال له یوې خوا د سړکونو ، تونلونو ، پلونو ، برېښنا شبکو او ارتباطي تأسیساتو د جوړولو لګښت زیاتوي او د ډېرو کلیوالي ټولنو لپاره بازارونو ته لاسرسی ستونزمنوي ؛ خو له بلې خوا د اوبو برېښنا (Hydropower)، غرني ګرځندوی، مالدارۍ، دره‌ییزې کرنې، اوبو او ځینو معدني سرچینو په څېر ظرفیتونه هم برابروي . له همدې لیدلوري، هندوکش دوه‌ګونی اقتصادي ماهیت لري: د پراختیا جغرافیایي لګښت او د پراختیا طبیعي پانګه .

پر همدې بنسټ ، د دې مقالې اساسي پوښتنه دا ده چې د هندوکش د غرونو لړۍ په څه ډول او د کومو لارو د افغانستان د جیوپولیتیک ، امنیت او اقتصاد په جوړښت کې رول لوبولی او څنګه کېدای شي دغه طبیعي جوړښت له یوه جغرافیایي محدودیت څخه په ستراتیژیک ظرفیت بدل شي؟ د دې پوښتنې ځواب له یوه یو اړخیز لیدلوري څخه د تېرېدو او د هندوکش د طبیعي ، سیاسي ، امنیتي ، اقتصادي او چاپېریالي اړخونو د هم‌مهاله څېړنې غوښتنه کوي .

۱. هندوکش د افغانستان د جغرافیې د بنسټیز جوړښت په توګه :

هندوکش یوازې د لوړو څوکو مجموعه نه ده ؛ بلکې یو پېچلی جیومورفولوژیک نظام (Geomorphological System) دی چې د افغانستان د طبیعي منظرې په جوړولو کې اساسي رول لري . د ارتفاع ، شیب ( ځمکې شیب (Slope) ) ، د غرونو د لمنو د لوري ، ژورو درو او د غرونو حوزو ترمنځ شدید توپیرونه په هېواد کې د بېلابېلو جغرافیایي واحدونو د رامنځته کېدو سبب شوي دي . دغه طبیعي تنوع په خپل وار سره پر سیمه‌ییز اقلیم ، نباتي پوښښ ، اوبو سرچینو ، د معیشت پر ډولونو او د انسانانو د مېشتېدنې پر بڼه اغېز کړی دی .

د دغه جوړښت له مهمو پایلو څخه یوه دا ده چې د اقلیمي شرایطو په برخه کې شدید مکاني توپیرونه رامنځته شوي دي. لوړې سیمې معمولاً ټیټه تودوخه، اوږده ژمی او د واورو زیاته زېرمه لري؛ په داسې حال کې چې درې او ټیټې سیمې له بېلابېلو اقلیمي شرایطو سره مخ دي. له همدې امله، هندوکش د افغانستان د اقلیمي او چاپېریالي تنوع له مهمو عواملو څخه ګڼل کېدای شي. دغه تنوع له یوې خوا فرصت رامنځته کړی، ځکه د بېلابېلو کرنیزو او معیشتي نظامونو د رامنځته کېدو امکان یې برابر کړی؛ خو له بلې خوا یې د هېواد د بېلابېلو سیمو ترمنځ اقتصادي او ارتباطي یوځایوالی ستونزمن کړی دی.

د سیاسي جغرافیې (Political Geography) له نظره دغه ناهمواري لا زیات اهمیت پیدا کوي؛ ځکه د یوه هېواد د سیاسي او اقتصادي ځواک وېش تر یوه بریده بېلابېلو جغرافیایي فضاوو ته د دولت او ټولنې د لاس رسي له کچې سره تړاو لري . په غرنیو سیمو کې جغرافیایي واټن یوازې په کیلومترونو نه سنجول کېږي ، بلکې وخت ، لګښت او د تګ راتګ ستونزې هم اهمیت لري . کېدای شي دوه نقطې په مستقیمه کرښه کې ډېرې لرې نه وي ، خو د یوې غرنۍ لړۍ، ژورې درې یا لوړې غرنۍ لارې شتون د هغوی ترمنځ د ارتباط لګښت څو برابره زیات کړي. له همدې امله، د هندوکش جغرافیې د وخت په تېرېدو سره د ارتباطي شبکو پر جوړښت او د افغانستان د فضایي یوځایوالي (Spatial Integration) پر کچې اغېز کړی دی .

له دې لیدلوري ، د هندوکش یوه مهمه ځانګړنه د جغرافیایي انتخابي نفوذ‌پذیرۍ (Selective Geographical Permeability) ده . یعنې غرنیز چاپېریال په بشپړه توګه د تګ راتګ پر وړاندې تړلی نه دی ، بلکې حرکت او ارتباط د ځانګړو مسیرونو لکه درو ، لوړو څوکو او غرنیو لارو له لارې امکان لري . همدغه غرنۍ لارې په بېلابېلو تاریخي دورو کې اقتصادي ، سیاسي او پوځي اهمیت پیدا کړی دی . له همدې امله، د یوې غرنیزې سیمې جغرافیایي ارزښت یوازې د هغې د څوکو له لوړوالي سره نه سنجول کېږي ، بلکې د غرنيو لارو موقعیت ، له نفوسو د مرکزونو سره د هغوی ارتباط او په ارتباطي شبکو کې د هغوی رول هم مهم دی .

دغه ځانګړنه د هندوکش جیوپولیتیکي درک لا پېچلی کوي . غرونه له یوې خوا د فضایي خپرېدو او د خاورې د کنټرول د لګښت د زیاتېدو سبب کېږي، خو له بلې خوا ځانګړي نقاط په ستراتیژیکو مرکزونو بدلوي. له همدې امله، په هندوکش کې جغرافیایي ځواک په ټولو سیمو کې په مساوي ډول نه دی وېشل شوی، بلکې د جغرافیایي غوټو ، درو، غرنيو لارو او اوبوخیزو حوزو په بڼه تنظیم شوی دی .

۲. د هندوکش ځمکپوهنیز او جیومورفولوژیک جوړښت :

د هندوکش اهمیت د هغه د ځمکپوهنیز جوړښت له درک پرته بشپړ نه شي کېدای. دغه غرنیز کمربند د اسیا په یوه له تر ټولو پېچلو ټکتونیکي سیمو (Tectonic Region) کې موقعیت لري او جوړېدل او تحول یې له اوږدمهاله ځمک‌جوړونکو بهیرونو سره تړاو لري. ټکتونیکي فعالیتونه، فرسایش ، اقلیمي بدلونونه او یخچالي بهیرونه په ګډه د دې سیمې اوسنۍ جغرافیایي بڼه رامنځته کړې ده.

دغه ځمکپوهنیزه پېچلتیا د افغانستان لپاره له دوو اړخونو مهمه ده . لومړی ، د توپوګرافۍ او د اوبو د لارو د شبکې په جوړولو کې رول لري ؛ دویم ، د ځینو معدني موادو د رامنځته کېدو او تمرکز لپاره زمینه برابروي . خو په علمي تحلیل کې باید د طبیعي سرچینو د ځمکپوهنیز ظرفیت او د اقتصادي استخراج وړ زیرمې ترمنځ توپیر وشي . په ځمکپوهنیز جوړښت کې د یوه معدني موادو شتون په دې معنا نه دی چې استخراج یې له اقتصادي ، چاپېریالي، امنیتي او زیربنایي پلوه حتمي عملي او ګټور دی .

دغه توپیر د افغانستان لپاره ځانګړی اهمیت لري ؛ ځکه د طبیعي سرچینو د لوړ ظرفیت لرونکې ډېری سیمې په غرنیو چاپېریالونو او د اساسي زیربناوو له شبکو څخه لرې موقعیت لري . له همدې امله، د هندوکش د طبیعي سرچینو اقتصادي استخراج په سړکونو ، انرژۍ ، ارتباطاتو ، امنیت، بشري ځواک او د چاپېریال په مدیریت کې پانګونې ته اړتیا لري . که دا شرایط برابر نه شي، طبیعي ظرفیتونه په واقعي اقتصادي ارزښت نه شي بدلېدای .

له همدې لیدلوري، هندوکش د جغرافیې او جیو–اقتصاد (Geo-economics) ترمنځ د اړیکې روښانه بېلګه ده: طبیعي سرچینې پرته له لاسرسي، زیربناوو، بازار او نهادي ظرفیت څخه په حتمي ډول د پراختیا سبب نه کېږي. په حقیقت کې، د «د سرچینې له شتون» څخه تر «د سرچینې اقتصادي ارزښت» پورې واټن د افغانستان په غرنیو سیمو کې د پراختیا له مهمو ننګونو څخه ګڼل کېدای شي.

۳. هندوکش ، کریوسفیر او د افغانستان د اوبو امنیت :

د هندوکش له مهمو ستراتیژیکو اړخونو څخه یو د اوبو په دوران کې د هغه رول دی. د لوړو سیمو واورې او یخچالونه د اوبو د طبیعي زېرمو په توګه عمل کوي او د هغوی موسمي ویلې کېدل د ځینو سیندونو د اوبو د جریان په تنظیم کې مهم رول لري . دا مسئله د افغانستان په څېر هېواد کې ، چې د اقتصاد یوه لویه برخه یې پر کرنې ولاړه ده، بنسټیز اهمیت لري .

کریوسفیر (Cryosphere) په طبیعي چاپېریال کې واوره ، یخچالونه او د کنګل شوې اوبو نور ډولونه رانغاړي . په دغو عناصرو کې بدلون یوازې چاپېریالي تحول نه دی ، بلکې د اوبو د جریان وخت ، اندازه او ثبات هم بدلولی شي . د ICIMOD علمي راپورونه ټینګار کوي چې په یخچالونو ، واورو او دایمي کنګل شوې ځمکې (Permafrost) کې چټک بدلونونه د اوبو سرچینو، کرنې، انرژۍ ، ایکوسیستمونو او لاندې پرتو ټولنو لپاره پایلې لري .

په افغانستان کې د دې مسئلې اهمیت د دې له امله لا زیات دی چې کلیوالي ټولنې تر ډېره پر سطحي اوبو پورې تړلې دي . د افغانستان یخچالونه د هندوکش په لوړو سیمو کې موقعیت لري او د ځینو اوبوخیزو حوزو د اوبو په برابرولو کې ونډه لري . ICIMOD د افغانستان د اوبو سرچینو د مدیریت په پروګرام کې د هېواد د یخچالونو مساحت شاوخوا ۲۷۰۰ مربع کیلومتره او شمېر یې له ۳۰۰۰ څخه زیات اټکل کړی دی .

خو د یخچالونو د کمېدو او د سیندونو د اوبو د جریان ترمنځ اړیکه خطي او ساده نه ده . د یخچالونو د شاتګ په لومړنیو پړاوونو کې د ویلې کېدو زیاتوالی ښايي د یوې مودې لپاره د روانو اوبو اندازه زیاته کړي ؛ خو د یخ د زېرمو له کمېدو سره په راتلونکې کې د وچ موسم پر مهال د اوبو د برابرولو وړتیا کمېدای شي . له همدې امله ، د کریوسفیر بدلونونه باید په اوږدمهاله مهال‌وېش کې او د باران ، تودوخې ، واورې ، تبخیر او انساني اړتیاوو په تړاو تحلیل شي .

دغه تحول د اوبو امنیت (Water Security) مفهوم په افغانستان کې له یوې یوازې پراختیايي موضوع څخه په یوه ستراتیژیکه مسئله بدلوي . د اوبو امنیت یوازې د موجودو اوبو له مقدار سره تړاو نه لري ، بلکې دوامدار لاسرسی ، د اوبو کیفیت ، د سرچینو مدیریت ، د زېرمه کولو وړتیا ، عادلانه وېش او د اقلیمي خطرونو پر وړاندې د مقابلې ظرفیت هم رانغاړي .

له همدې لیدلوري ، هندوکش باید د افغانستان د طبیعي امنیتي زیربنا یوه برخه وګڼل شي . که بندونه ، کانالونه ، د اوبو رسولو شبکې او د برېښنا سیستمونه «جوړې شوې زیربنا» وبلل شي، نو واوره، یخچالونه، اوبوخیزې حوزې او د اوبو طبیعي زېرمې د طبیعي زیربنا (Natural Infrastructure) په توګه تعریفېدای شي. د دغې طبیعي زیربنا ساتنه د افغانستان د راتلونکي اقتصادي او ټولنیز وضعیت لپاره بنسټیز اهمیت لري .

۴. اقلیمي بدلون او د هندوکش د رول تحول :

اقلیمي بدلون د هندوکش او د افغانستان د ټولنې ترمنځ اړیکه نوي پړاو ته داخله کړې ده . په تېرو وختونو کې د غرونو ډېری کړنی په نسبتاً اوږده مهال کې بدلېدل ؛ خو نړیواله تودوخه د دې سبب شوې چې د تودوخې بدلون ، د یخچالونو ویلې کېدل ، د واورو د پوښ کمېدل او د باران د الګو بدلونونه په چټکۍ سره رامنځته شي .

نوي سیمه‌ییز راپورونه ښيي چې د هندوکش ـ همالیا یخچالونه په زیاتېدونکي سرعت خپل یخي حجم له لاسه ورکوي. د ۲۰۲۶ کال ارزونه ښيي چې د ۱۹۹۰ او ۲۰۲۰ کلونو ترمنځ د دغې سیمې یخچالونو شاوخوا ۱۲ سلنه خپله ساحه له لاسه ورکړې او له ۲۰۰۰ کال وروسته د یخ د کمېدو بهیر چټک شوی دی .

د دې بهیر پایلې د افغانستان لپاره یوازې د «اوبو کمښت» په اصطلاح نه شي تشریح کېدای. د روانو اوبو د وخت‌بندۍ بدلون، د ناڅاپي سېلابونو د احتمال زیاتوالی ، د غرنیو خطرونو بدلون، د لمنو بې‌ثباتي او په لوړو سیمو کې د زیربناوو تهدید ، ټول د کریوسفیر د بدلونونو د پایلو د ځنځیر برخې دي . ICIMOD په ۲۰۲۶ کال کې ټینګار کړی چې د کریوسفیر چټک بدلونونه د یخچالي جهیلونو د ماتېدو له امله د سېلابونو، واورینو ښویېدنو، ځمکښویېدنو او ویجاړوونکو خټو او ډبرو د بهېدنې په څېر خطرونه زیاتوي .

له همدې امله ، په افغانستان کې د پالیسۍ جوړونې بهیر باید هندوکش د اقلیمي امنیت (Climate Security) په چوکاټ کې هم په پام کې ونیسي. کله چې د اوبو د سرچینو کمښت یا بې‌ثباتي پر کرنې ، معیشت، کډوالۍ، بېوزلۍ او د سرچینو پر سر سیالۍ اغېز وکړي، چاپېریالي مسئله کولای شي په ټولنیزه او په پای کې په امنیتي مسئله بدله شي .

له همدې امله ، اقلیمي بدلون د هندوکش جیوپولیتیکي ارزښت هم بدلوي . په تېر کې د دې غرنیزې لړۍ اهمیت تر ډېره د هغې په جغرافیایي موقعیت ، لوړو سیمو او غرنيو لارو کې لټول کېده ؛ خو په راتلونکي کې د اوبو سرچینو او غرنیو ایکوسیستمونو کنټرول ، مدیریت او ساتنه کولای شي د سیمه‌ییز ځواک او امنیت له مهمو مؤلفو څخه وګرځي .

۵. هندوکش او د افغانستان د جیوپولیتیک جوړښت :

جیوپولیتیک (Geopolitics) په ملي او نړیواله کچه د جغرافیې او سیاسي ځواک ترمنځ متقابلې اړیکې څېړي . له دې لیدلوري ، هندوکش یوازې یوه طبیعي عارضه نه ده ، بلکې د افغانستان د سیاسي جغرافیې له جوړښتي متغیرونو څخه یو دی . د دې غرونو موقعیت ، لوړوالی ، د غځېدو لوری ، درې ، خوړونه او غرنۍ لارې د هېواد پر خاوره د لاسرسي او د بېلابېلو سیمو ترمنځ پر ارتباط اغېز کړی دی .

افغانستان د منځنۍ اسیا، سویلي اسیا او لوېدیځې اسیا ترمنځ د خپل موقعیت له امله ځانګړی جیوپولیتیکي اهمیت لري؛ خو دغه موقعیت په جغرافیایي تشه کې معنا نه پیدا کوي . د هندوکش غرنیز جوړښت یو له هغو عواملو څخه دی چې د دغه موقعیت د کارونې څرنګوالی ټاکي . په حقیقت کې ، د افغانستان جیوپولیتیک د جغرافیایی موقعیت ، توپوګرافۍ ، طبیعي سرچینو ، نفوس ، دولت ، اقتصاد او سیمه‌ییز چاپېریال ترمنځ د متقابل تعامل پایله ده .

له دې لیدلوري ، هندوکش د منځنۍ اسیا د یوه «دېوال» په توګه نه شي تصور کېدای. دغه غرنیز کمربند هم خنډ دی او هم د تګ راتګ لاره ؛ هم د ارتباط لګښت لوړوي او هم ځانګړي مسیرونه په ستراتیژیکو لارو بدلوي . له همدې امله ، د هندوکش جیوپولیتیکي اهمیت یوازې د «فضا پر کنټرول» نه خلاصه کېږي ، بلکې د « د نښلونکو نقاطو پر کنټرول » هم اړه لري .

دغه موضوع د غرنیو لارو په اړه ځانګړی اهمیت پیدا کوي . هره غرنۍ لاره په ځانګړو شرایطو کې په یوه جغرافیایي غوټه بدلېدای شي چې اهمیت یې له فزیکي اندازې څخه ډېر زیات وي . دغه ډول غوټې د وګړو ، مالونو ، ځواکونو ، معلوماتو او حتی سیاسي نفوذ په لېږد کې رول لرلی شي .

له همدې امله ، ویلی شو چې هندوکش د افغانستان په جیوپولیتیک کې درې اساسي کارکردونه لري : لومړی ، د خنډ کارکرد چې د تګ راتګ او کنټرول لګښت زیاتوي ؛ دویم ، د نښلونې کارکرد چې د درو او غرنيو لارو له لارې رامنځته کېږي ؛ او درېیم ، د سرچینې کارکرد چې د اوبو ، انرژۍ ، ژوندي تنوع او نورو طبیعي سرچینو له لارې څرګندېږي . د دغو درېیو کارکردونو ترکیب د افغانستان په جیوپولیتیکي جوړښت کې د هندوکش واقعي ارزښت رامنځته کوي .

۶. هندوکش او ځمکنی امنیت :

د هندوکش غرنیز جوړښت د ځمکني امنیت (Territorial Security) پر مفهوم هم ژوره اغېزه لري . د ځمکې ناهمواري ، لوړ ارتفاع ، محدودې درې , خوړونه او ستونزمن لاسرسی کولای شي پوځي او اداري عملیات له لوړو لګښتونو سره مخ کړي . په داسې چاپېریال کې ، پر یوه سیمه رسمي حاکمیت په لازمي ډول د هغې د ټولې جغرافیایي فضا د اغېزمن کنټرول معنا نه لري .

دا موضوع په افغانستان کې د دولت د ظرفیت (State Capacity) د اهمیت له مهمو لاملونو څخه ده . دولت په غرني چاپېریال کې د اغېزمن حاکمیت لپاره یوازې پوځي ځواک ته اړتیا نه لري ؛ بلکې باید وکولای شي عامه خدمتونه، زیربناوې، ارتباطات ، زده‌کړه ، روغتیا او اقتصادي فرصتونه هم لرې پرتو سیمو ته ورسوي . که دا کار ترسره نه شي ، د مرکز او څنډو ترمنځ واټن په سیاسي او ټولنیزې تشې بدلېدای شي .

له دې لیدلوري ، د هندوکش جغرافیه باید د دولت د کمزورۍ مستقیم عامل ونه ګڼل شي . دقیق تعبیر دا دی چې غرنیز چاپېریال د حاکمیت د اعمالو لګښت زیاتوي . که دولت پیاوړي بنسټونه ، مناسبه ارتباطي شبکه او کافي اقتصادي ظرفیت ولري ، کولای شي د دغو لګښتونو یوه لویه برخه راکمه کړي ؛ خو د نهادي کمزورۍ په شرایطو کې همدغه جغرافیایي ستونزې لا ژورې کېدای شي .

دغه برداشت موږ له جغرافیایي جبر څخه لرې کوي او د جغرافیې او بنسټونو د تعامل (Geography–Institution Interaction) مفکورې ته مو نږدې کوي . د دې لیدلوري له مخې ، وروستۍ پایله یوازې جغرافیه نه ټاکي ، بلکې د طبیعي چاپېریال او انساني ظرفیتونو ترمنځ تعامل یې ټاکي .

۷. هندوکش او د افغانستان اقتصاد :

د هندوکش اقتصادي رول هم دوه‌ګونی دی . له یوې خوا ، غرونه د زیربناوو د جوړولو لګښت زیاتوي ، د کرنې وړ ځمکې محدودوي او بازارونو ته لاسرسی ستونزمنوي ؛ له بلې خوا ، دغه طبیعي چاپېریال داسې سرچینې برابروي چې د مناسب مدیریت په صورت کې د پراختیا پر بنسټونو بدلېدای شي .

د اوبو سرچینې د دغه ظرفیت تر ټولو مهمه بېلګه ده . د باران ، واورې او یخچالونو له ویلې کېدو څخه ترلاسه کېدونکې اوبه د کرنې ، مالدارۍ ، ښاري مصرف او انرژۍ د تولید لپاره اهمیت لري . له همدې امله ، د هندوکش د اوبو سرچینو ساتنه یوازې چاپېریالي دنده نه ده ، بلکې د افغانستان د اقتصادي پراختیا د پالیسۍ یوه برخه هم ده .

د اوبو برېښنا (Hydropower) هم د غرنیو سیمو له مهمو ظرفیتونو څخه ده . د لوړو سرچینو او ټیټو درو ترمنځ د ارتفاع توپیر د هیدرولیکي ارتفاع (Hydraulic Head) د رامنځته کېدو زمینه برابروي ، چې د اوبو برېښنا د تولید له مهمو عناصرو څخه ده . خو د دې ظرفیت کارونه پانګونې ، دقیقو هایدرولوژیکي مطالعاتو ، د چاپېریالي اغېزو ارزونې (Environmental Impact Assessment) او د زیربناوو د امنیت تأمین ته اړتیا لري .

په کرنه کې هم غرونه ، سره له دې چې د ځمکې محدودیت رامنځته کوي ، د حاصل‌خیزو درو او سیمه‌ییزو کرنیزو نظامونو په جوړولو کې مهم رول لري . د افغانستان ډېرو غرنیو ټولنو د نسلونو په اوږدو کې له خپل چاپېریال سره د توافق وړ لارې چارې رامنځته کړې دي . دغه بومي پوهه (Indigenous Knowledge) د اوبو په مدیریت ، د خاورې په ساتنه او د اقلیمي بدلونونو سره په توافق کې کارول کېدای شي .

سربېره پر دې ، د غرني ګرځندوی ، طبیعت‌ګرځندوی ، ژمنیو ورزشونو او علمي څېړنو ظرفیت هم د مناسبو امنیتي او زیربنایي شرایطو په رامنځته کېدو سره د راتلونکي اقتصاد په یوه مهمه برخه بدلېدای شي . خو د دغو ظرفیتونو تحقق هغه مهال ممکن دی چې هندوکش یوازې د یوې لرې او له لوړ لګښت سره تړلې سیمې په توګه ونه کتل شي، بلکې د یوې اوږدمهاله طبیعي او اقتصادي پانګې په توګه ورته وکتل شي .

۸. د هندوکش جغرافیه او د پراختیا مسئله

د افغانستان له مهمو جغرافیایي تناقضونو څخه یو دا دی چې هغه سیمې چې له طبیعي سرچینو څخه د لوړ ظرفیت لرونکې دي ، په ډېرو مواردو کې د لاسرسي ، زیربناوو او عامه خدمتونو له پلوه له ډېرو ستونزو سره مخ دي . دغه وضعیت د « جغرافیایي پراختیا پارادوکس » (Geographical Development Paradox) په نوم یادېدای شي .

په غرنیو سیمو کې د سړکونو او برېښنا شبکو جوړول ، د مالونو لېږد ، د روغتیايي او ښوونیزو خدمتونو وړاندې کول او د منظم بازارونو رامنځته کول ډېر لګښت لري. له همدې امله ، که د پراختیا سیاستونه یوازې پر لنډمهاله اقتصادي منطق ولاړ وي ، پانګونه ښايي هغو سیمو ته متمرکزه شي چې لاسرسی ورته اسانه وي او غرني سیمې لا زیاتې حاشیې ته ولاړې شي .

خو دغه ډول چلند په اوږدمهال کې کولای شي فضایي نابرابري (Spatial Inequality) زیاته کړي . د افغانستان لپاره د دې نابرابرۍ کمول اقتصادي او سیاسي اهمیت لري ؛ ځکه د غرنیو سیمو متوازن پرمختګ کولای شي د ځمکنۍ یووالي ، اقتصادي فرصتونو او ټولنیز ثبات په پیاوړتیا کې مرسته وکړي .

له همدې امله ، د هندوکش پراختیا باید د یوه یوځای شوي لیدلوري پر بنسټ ترسره شي؛ داسې لیدلوری چې پکې زیربناوې ، د اوبو سرچینې، انرژي، چاپېریال، سیمه‌ییز معیشت او سیمه‌ییز اتصال په هم‌مهاله توګه په پام کې ونیول شي . دغه ډول لیدلوری د غرنیو سیمو یوځای شوی پرمختګ (Integrated Mountain Development) بلل کېدای شي .

۹. هندوکش ؛ له جغرافیایي جبر څخه تر جغرافیایي امکان پورې :

د هندوکش د رول په تحلیل کې یوه بنسټیزه پوښتنه دا ده چې ایا جغرافیې د افغانستان سیاسي او اقتصادي برخلیک ټاکلی دی او که نه . د جغرافیایي جبر (Geographical Determinism) لیدلوری پر طبیعي چاپېریال د ټاکونکي رول ټینګار کوي ، په داسې حال کې چې جغرافیایي امکان‌پالنه (Possibilism) د طبیعي فرصتونو له کارونې او د طبیعي محدودیتونو د راکمولو په برخه کې د انسان او بنسټونو پر وړتیا ټینګار کوي .

د افغانستان په مورد کې هېڅ یو له دغو دوو لیدلورو څخه په یوازې ځان بسنه نه کوي. که جغرافیه هر څه ټاکلی ، نو د نړۍ بېلابېلو غرنیو هېوادونو باید ورته لارې تعقیب کړې وای ؛ خو د سویس ، اتریش ، نیپال او نورو هېوادونو تجربه ښيي چې د غرنیو چاپېریالونو سیاسي او اقتصادي پایلې کولای شي له یو بل سره ډېرې متفاوتې وي .

له همدې امله، د افغانستان اساسي مسئله یوازې «غرنی هېواد» اوسېدل نه دي ، بلکې دا ده چې غرنی چاپېریال له دولت ، اقتصاد ، ټکنالوژۍ ، بنسټونو او سیمه‌ییز چاپېریال سره په څه ډول تعامل کوي . هندوکش په خپله د پراختیا خنډ نه شي کېدای ؛ خو که له کمزورو زیربناوو، نهادي کمزورۍ، ناامنۍ او اقتصادي انزوا سره یوځای شي ، د پراختیا لګښت په جدي توګه لوړوي .

برعکس ، که ټکنالوژي ، زیربناوې ، د سرچینو مدیریت، پانګونه او سیمه‌ییزه همکاري پیاوړې شي ، همدغه جغرافیه په رقابتي امتیاز بدلېدای شي . په دې حالت کې ، هندوکش «جغرافیایي برخلیک» نه ، بلکې د مدیریت وړ فرصتونو او محدودیتونو مجموعه ده .

پایله :

د هندوکش د غرونو لړۍ د افغانستان د جغرافیایي جوړښت له تر ټولو بنسټیزو عناصرو څخه ده چې اغېزې یې له طبیعي چاپېریال څخه تر سیاست ، امنیت او اقتصاد پورې غځېږي . ترسره شوې شننه ښيي چې د هندوکش رول د یوه منفرد عامل یا د علت او معلول د یوې ساده اړیکې له مخې نه شي تشریح کېدای . دغه غرنیز کمربند یو څوپوړیز جغرافیایي نظام دی چې پکې توپوګرافي ، اقلیم ، اوبه ، کریوسفیر ، نفوس ، اقتصاد ، دولت او سیمه‌ییزې اړیکې له یو بل سره متقابل ارتباط لري .

له جیوپولیتیکي پلوه ، هندوکش په یوه وخت کې هم خنډ او هم د نښلونې عامل دی . د هغه لوړې سیمې او ناهموارې ځمکې د حاکمیت د اعمالو او ځمکني لاسرسي لګښت زیاتوي ؛ خو درې او غرنۍ لارې یې طبیعي ارتباطي مسیرونه او ستراتیژیک نقاط هم رامنځته کوي . له همدې امله ، د هندوکش جیوپولیتیکي اهمیت په «نه تېرېدونکي والي» کې نه ، بلکې د هغه د ځانګړي نفوذ‌پذیرۍ او فضایي سازمان په بڼه کې نغښتی دی .

له امنیتي پلوه ، هندوکش کولای شي د جغرافیایي دفاعي تقویتي عامل په توګه عمل وکړي، خو دا رول مطلق نه دی . د افغانستان تاریخي تجربه ښيي چې غرونه په یوازې ځان امنیت نه شي تضمینولی . د دولت ظرفیت ، ټولنیز یووالی ، ټکنالوژي ، زیربناوې ، معلومات او سیمه‌ییز شرایط له جغرافیې سره یوځای ټاکي چې غرنی چاپېریال پر ملي امنیت څه ډول اغېز وکړي .

د اوبو د سرچینو له پلوه ، د هندوکش اهمیت لا بنسټیز دی . د لوړو سیمو واورې او یخچالونه د افغانستان د اوبو د طبیعي زېرمو یوه برخه جوړوي او د کریوسفیر بدلونونه کولای شي د اوبو د جریان پر وخت او اندازه اغېز وکړي. سیمه‌ییز علمي شواهد ښيي چې د هندوکش ـ همالیا یخچالونه په زیاتېدونکي سرعت کمېږي او دغه بهیر د اوبو، خوړو، انرژۍ او لاندې پرتو ایکوسیستمونو لپاره مهمې پایلې لري. له همدې امله ، د هندوکش ساتنه باید د افغانستان د ملي اوبو د امنیت او د اقلیمي بدلونونو سره د توافق د پالیسۍ یوه برخه وګرځي .

له اقتصادي پلوه هم هندوکش دوه‌ګونی ماهیت لري. له یوې خوا ، د زیربناوو ، ترانسپورټ او خدماتو د وړاندې کولو لګښت لوړوي، او له بلې خوا د اوبو ، اوبو برېښنا، دره‌ییزې کرنې ، مالدارۍ ، ګرځندوی او طبیعي سرچینو په څېر ظرفیتونه برابروي . له همدې امله، اساسي مسئله دا نه ده چې هندوکش د افغانستان اقتصاد لپاره «ښه» دی او که «بد» ؛ بلکې مهمه پوښتنه دا ده چې افغانستان څنګه کولای شي د هغه جغرافیایي لګښتونه راکم او طبیعي ظرفیتونه یې په دوامدار اقتصادي ارزښت بدل کړي .

په پای کې ، ویلی شو چې هندوکش نه د «پراختیا خنډ» دی او نه د «ځواک تضمینوونکی»؛ بلکې یو جوړښتي متغیر (Structural Variable) دی چې اغېز یې د بنسټونو پر کیفیت، د دولت پر ظرفیت، د ټکنالوژۍ پر کچې، زیربناوو، د طبیعي سرچینو پر مدیریت او سیمه‌ییزو اړیکو پورې تړلی دی. که افغانستان وکولای شي د اوبو او کریوسفیر علمي مدیریت، د غرنیو زیربناوو پراختیا، د انرژۍ تولید ، د چاپېریال ساتنه او د لوړو سیمو اقتصادي اتصال د یوې یوځای شوې پالیسۍ په چوکاټ کې تعقیب کړي، هندوکش کولای شي له یوه جغرافیایي لګښت څخه په ستراتیژیکه پانګه بدل شي .

له دې لیدلوري ، د افغانستان جیوپولیتیکي او اقتصادي راتلونکی تر یوه بریده له دې سره تړاو لري چې دولت له جغرافیې سره خپله اړیکه څنګه له سره تعریفوي. هغه لیدلوری چې هندوکش یوازې د یوه طبیعي خنډ په توګه ویني، د هېواد د ظرفیتونو یوه لویه برخه له پامه غورځوي؛ په داسې حال کې چې که هندوکش د طبیعي ، اوبیزې، چاپېریالي، اقتصادي او جیوپولیتیکي پانګې په توګه وپېژندل شي، نو د واقع‌بینانه سیاست‌جوړونې او دوامدارې پراختیا لپاره زمینه برابرولی شي. په داسې چوکاټ کې، هندوکش یوازې د افغانستان د جغرافیې یوه برخه نه ده، بلکې د دغه هېواد د تېر تاریخ د درک، د اوسني وضعیت د تحلیل او د راتلونکي د ترسیم له بنسټیزو عناصرو څخه دی .

سرچینی :

1. International Centre for Integrated Mountain Development (ICIMOD). The Hindu Kush Himalaya. Kathmandu: ICIMOD.

2. International Centre for Integrated Mountain Development (ICIMOD). Water, Ice, Society, and Ecosystems in the Hindu Kush Himalaya: An Outlook. Kathmandu: ICIMOD, 2023.

3. Maharjan, Sudan Bikash, and Tenzing Chogyal Sherpa. Changing Dynamics of Glaciers in the Hindu Kush Himalaya Region from 1990 to 2020. Kathmandu: ICIMOD, 2026.

4. Wester, Philippus, Sunita Chaudhary, Nakul Chettri, Miriam Jackson, Santosh Nepal, and Jakob F. Steiner. Water, Ice, Society, and Ecosystems in the Hindu Kush Himalaya: An Outlook. Kathmandu: ICIMOD.

5. International Centre for Integrated Mountain Development. Hindu Kush Himalaya Assessment: Mountains, Climate Change, Sustainability and People . Kathmandu: ICIMOD .

په دره نښت

سیف قاضی زاده

د اقلیمي بدلونونو او د هندوکش ـ همالیا د یخچالونو د شاتګ اغېزې