د ۱۹۷۸–۱۹۹۲م کلونو ترمنځ د پښتونستان د سیاست جیوپولیتیکي بدلون/۲

دویمه برخه

د ۱۹۷۸–۱۹۹۲م کلونو ترمنځ د پښتونستان د سیاست جیوپولیتیکي بدلون

د نورمحمد تره‌کي، حفیظ الله امین، ببرک کارمل او ډاکټر نجیب‌الله د واکمنیو تحلیلي څېړنه

مقدمه

د افغانستان او پاکستان ترمنځ د «پښتونستان» مسئله د شلمې پېړۍ له مهمو جیوپولیتیکي او تاریخي شخړو څخه ګڼل کېږي، چې د دواړو هېوادونو پر سیاسي، امنیتي او دیپلوماتیکو اړیکو یې ژور اغېز کړی دی . دغه مسئله تر ډېره د ۱۸۹۳م کال د ډیورند تړون، د برتانوي هند د وېش، او په ۱۹۴۷م کال کې د پاکستان د جوړېدو له تحولاتو سره تړاو لري. افغانستان د پاکستان له جوړېدو وروسته د ډیورند کرښه د دایمي نړیوال سرحد په توګه په رسمي ډول ونه منله او د قبایلي پښتنو او بلوڅو د سیاسي برخلیک موضوع یې د خپل بهرني سیاست یوه مهمه برخه وګرځوله.

د وخت په تېرېدو سره د پښتونستان سیاست د بېلابېلو افغان حکومتونو له خوا په متفاوت شدت او بڼه تعقیب شو. د ظاهر شاه او محمد داوود خان په دورو کې دغه سیاست نسبتاً فعال، ملتپال او تهاجمي بڼه لرله، خو د ۱۹۷۸م کال د ثور کودتا وروسته د افغانستان سیاسي وضعیت په بنسټیز ډول بدل شو. د خلق دیموکراتیک ګوند واک ته ورسېد، شوروي اتحاد د افغانستان په کورنیو او بهرنیو چارو کې پراخ نفوذ ترلاسه کړ، او افغانستان د سړې جګړې د نړیوال تقابل په مرکز بدل شو .

په همدې شرایطو کې د پښتونستان سیاست هم له ژور تحول سره مخ شو. د نورمحمد تره‌کي او حفیظ الله امین د واکمنۍ پر مهال دغه مسئله لا هم د افغانستان د دودیز دریځ برخه وه، خو د داخلي بحرانونو، د شوروي فشارونو، او له پاکستان سره د مستقیمې مقابلې د خطر له امله یې شدت کم شو. وروسته، د ببرک کارمل او ډاکټر نجیب‌الله په دورو کې د پښتونستان سیاست له قومي ملتپالنې څخه ورو ورو امنیتي، ایډیالوژیک او دفاعي ماهیت ته واوښت.

دغه څېړنه هڅه کوي چې د ۱۹۷۸–۱۹۹۲م کلونو ترمنځ د پښتونستان د سیاست تحول په تاریخي، جیوپولیتیکي او تحلیلي چوکاټ کې وڅېړي، او وښيي چې څنګه سیمه‌ییز رقابتونه، د شوروي اتحاد ستراتیژیک اهداف، د پاکستان امنیتي اندېښنې، او د افغانستان داخلي جګړو د دې سیاست ماهیت بدل کړ .

لومړی فصل

د نورمحمد تره‌کي او حفیظ الله امین په دوره کې د پښتونستان مسئله (۱۹۷۸–۱۹۷۹م)

د ثور کودتا وروسته سیمه‌ییز وضعیت

د ۱۹۷۸م کال د ثور کودتا وروسته افغانستان په چټک ډول د شوروي اتحاد د نفوذ تر ساحې لاندې داخل شو. د خلق دیموکراتیک ګوند حکومت پراخ سیاسي، اقتصادي او ټولنیز بدلونونه پیل کړل، خو دغه اصلاحات د افغانستان په سنتي، قومي او دیني جوړښتونو کې له سخت غبرګون سره مخ شول. په کلیوالو سیمو کې پاڅونونه پیل شول، دیني عالمانو مخالفت وکړ، او حکومت د مشروعیت له ژور بحران سره مخ شو .

په همدې وخت کې پاکستان، چې د جنرال محمد ضیاءالحق تر مشرۍ لاندې و، د افغانستان د نوي کمونیستي رژیم په اړه جدي اندېښنې لرلې. اسلام‌آباد وېره لرله چې شوروي‌پلوه کابل به د پاکستان په قبایلي سیمو او بلوچستان کې ملتپال او بېلتون‌پال حرکتونه پیاوړي کړي. له بلې خوا، کابل پر پاکستان تور پورې کاوه چې د اسلامي مخالفینو ملاتړ کوي او د حکومت ضد فعالیتونه تنظیموي. دغه متقابل بې‌باوري د دواړو هېوادونو اړیکې ترینګلې کړې .

د تره‌کي حکومت او د پښتونستان سیاست

نورمحمد تره‌کی که څه هم د پښتونستان له تاریخي دریځه په بشپړه توګه تېر نه شو، خو د هغه حکومت د پخوانیو افغان حکومتونو په پرتله د دې موضوع شدت کم کړ. د دې بدلون تر شا څو عوامل موجود وو.

لومړی ، د خلق حکومت له پراخو داخلي بحرانونو سره مخ و. د ځمکو اصلاحات، جبري سیاسي بدلونونه، او د قومي او دیني مشرانو ځپل د پراخو پاڅونونو سبب شول. حکومت اړ و چې خپل زیات تمرکز د داخلي امنیت او بقا پر ساتلو وکړي، نو ځکه د پښتونستان مسئله د بهرني سیاست لومړیتوب پاتې نه شوه .

دوهم ، شوروي اتحاد نه غوښتل چې افغانستان له پاکستان سره مستقیم ټکر ته ولاړ شي. مسکو وېره لرله چې سیمه‌ییز بحران به پراخ شي او پاکستان به د امریکا او چین ملاتړ نور هم ترلاسه کړي. له همدې امله شوروي مشرتابه هڅه کوله چې کابل د پښتونستان په اړه له سختو دریځونو راوګرځوي .

درېیم ، د افغانستان او پاکستان ترمنځ محدود دیپلوماتیک تماسونه روان وو. د پاکستان د بهرنیو چارو وزیر آغا شاهي څو ځله کابل ته سفر وکړ او هڅه یې وکړه چې د دواړو هېوادونو اړیکې عادي کړي. که څه هم کابل د پښتنو د «حقونو» له تاریخي شعار څخه تېر نه شو، خو د محمد داوود خان د دورې په پرتله یې عملي سیاست نرم شوی و .

د حفیظ الله امین دریځ

حفیظ الله امین د خلق ګوند له رادیکالو څېرو څخه و. هغه که څه هم مارکسیستي ادبیات کارول، خو د افغانستان د ملي حاکمیت او تاریخي دریځونو په اړه نسبتاً ملتپال لیدلوری درلود. امین نه غوښتل چې افغانستان په رسمي ډول د ډیورند کرښه ومني، ځکه دا کار به د افغانستان د دودیز سیاست خلاف ګڼل کېده .

سره له دې ، امین هڅه کوله چې له پاکستان سره اړیکې تر یوه بریده عادي کړي. هغه درک کړې وه چې افغانستان په یوه وخت کې د داخلي بغاوتونو، نړیوال فشارونو او له پاکستان سره د پراخې مقابلې توان نه لري . خو پاکستان پر هغه باور نه درلود او د خلق حکومت یې د شوروي اتحاد یوه وسیله بلله .

د آغا شاهي سفرونه او د باور بحران

د ۱۹۷۸–۱۹۷۹م کلونو ترمنځ د آغا شاهي سفرونه د افغانستان او پاکستان د اړیکو د عادي کولو یوه مهمه هڅه وه. په دغو ناستو کې د ډیورند کرښې، د پښتونستان د مسئلې، د اسلامي مخالفینو د ملاتړ، او د شوروي اتحاد د نفوذ په اړه بحثونه وشول .

پاکستان غوښتل چې افغانستان په رسمي ډول د ډیورند کرښه ومني او د پښتونستان له شعار څخه لاس واخلي، خو کابل ټینګار کاوه چې د پښتنو د سیاسي او فرهنګي حقونو موضوع تاریخي اړخ لري. سره له دې، د خلق حکومت د داخلي ستونزو، د ګوند دننه اختلافاتو، او د شوروي فشارونو له امله ونه توانېد چې د پښتونستان لپاره فعاله ستراتیژي تعقیب کړي .

د ادولف ډابز وژل کېدل او نړیوال اغېز

په ۱۹۷۹م کال کې د امریکا سفیر ادولف ډابز په کابل کې د یرغمل‌نیونې یوې پېښې پر مهال ووژل شو. دغه پېښه د افغانستان او امریکا اړیکو ته سخت زیان ورساوه او د کابل نړیوال انزوا یې نوره هم زیاته کړه.

د ډابز وژل کېدل د افغانستان د داخلي امنیتي بحران، د حکومت د ناسم مدیریت، او د سړې جګړې د رقابتونو یوه مهمه نښه وه. له دې وروسته امریکا خپل دیپلوماتیک حضور محدود کړ، پاکستان او لوېدیځ هېوادونه د کابل پر ضد لا متحد شول، او افغانستان د نړیوال تقابل لا ژور ډګر وګرځېد .

د شوروي یرغل او د مسئلې بدلون

د ۱۹۷۹م کال په وروستیو کې د شوروي اتحاد یرغل او د حفیظ الله امین وژل کېدل د افغانستان او پاکستان اړیکې نوې مرحلې ته داخلې کړې. پاکستان د افغان مجاهدینو د ملاتړ اصلي مرکز شو، او د پښتونستان مسئله د جهاد، کډوالو، او ستراتیژیک رقابت تر سیوري لاندې لاړه.

له همدې امله، د تره‌کي او امین دوره د پښتونستان د سیاست په تاریخ کې د انتقالي پړاو په توګه ګڼل کېږي؛ داسې مرحله چې پکې افغانستان د دودیز ملتپال سیاست او نوي انقلابي ـ سوسیالیستي سیاست ترمنځ سرګردانه و.

دوهم فصل

د ببرک کارمل او ډاکټر نجیب‌الله په دوره کې د پښتونستان د سیاست میتامورفیزم (۱۹۷۹–۱۹۹۲م)

د ببرک کارمل د واکمنۍ پیل

ببرک کارمل د شوروي اتحاد د مستقیمې پوځي مداخلې وروسته واک ته ورسېد. له همدې وخت څخه افغانستان د سړې جګړې د مستقیم تقابل په مهم ډګر بدل شو. شوروي اتحاد د کابل حکومت نظامي، استخباراتي او اقتصادي ملاتړ کاوه، په داسې حال کې چې پاکستان د افغان مجاهدینو د ملاتړ اصلي مرکز ګرځېدلی و.

دغه وضعیت د افغانستان او پاکستان اړیکې لا پسې خرابې کړې. کابل پر پاکستان د لاسوهنې تور پورې کاوه، او اسلام‌آباد بیا د کابل حکومت «شوروي‌پلوه» او «متکي رژیم» باله .

د پښتونستان د سیاست استحاله

د ببرک کارمل او وروسته د ډاکټر نجیب‌الله د واکمنیو پر مهال د پښتونستان سیاست یوازې تاکتیکي بدلون تجربه نه کړ، بلکې د خپل ماهیت له نظره یې ژور تحول تجربه کړ .

تر دې وړاندې د پښتونستان سیاست تر ډېره د قومي ملتپالنې، تاریخي دعوو، او د ډیورند کرښې د نه منلو پر محور راڅرخېده، خو د شوروي یرغل وروسته افغانستان د نړیوالې سړې جګړې د تقابل په مرکز بدل شو. په همدې شرایطو کې د دولت لومړیتوبونه د بقا، جګړې، او امنیت پر لور واوښتل .

له همدې امله ، د پښتونستان سیاست هم له ملتپال شعار څخه امنیتي او ستراتیژیک مفهوم ته واوښت .

د شوروي اتحاد ستراتیژیک اغېز

شوروي اتحاد نه غوښتل چې افغانستان له پاکستان سره مستقیمه جګړه پیل کړي، ځکه پاکستان د امریکا ، چین او عربي هېوادونو مهم متحد و. له همدې امله مسکو هڅه کوله چې د پښتونستان موضوع تر یوه حده کنټرول کړي .

سره له دې ، کابل او مسکو دواړو هڅه کوله چې د پاکستان په قبایلي سیمو او بلوچستان کې احتمالي بې‌ثباتي د فشار د یوې ستراتیژیکې وسیلې په توګه وساتي. په دې توګه د پښتونستان مسئله نور یوازې قومي اړخ نه درلود ، بلکې امنیتي او جیوپولیتیکي ابعاد یې هم خپل کړل .

ایډیالوژیک او تبلیغاتي بدلون

د ببرک کارمل حکومت د دولتي رسنیو له لارې د پښتنو او بلوڅو د «حقونو» موضوع مطرح کوله، خو دغه سیاست تر ډېره تبلیغاتي او ایډیالوژیک ماهیت درلود. حکومت نور د دې توان نه درلود چې د پښتونستان لپاره پراخ سیمه‌ییز تحرکات رامنځته کړي .

په همدې مرحله کې د پښتونستان سیاست د «فعاله ملتپال سیاست» څخه «تبلیغاتي جیوپولیتیک» ته واوښت .

د نجیب‌الله د ملي پخلاینې سیاست

کله چې ډاکټر نجیب‌الله په ۱۹۸۶م کال کې واک ته ورسېد، جګړه اوږده شوې وه او شوروي اتحاد هم د زوال پر لور روان و. نجیب‌الله د «ملي پخلاینې» سیاست اعلان کړ او هڅه یې وکړه چې له پاکستان سره اړیکې نرمې کړي.

په همدې دوره کې د پښتونستان مسئله ورو ورو د بهرني سیاست له فعالې اجنډا څخه ووتله. که څه هم حکومت لا هم د ډیورند کرښه په رسمي ډول نه منله، خو نور یې دغه موضوع د پخوانیو لسیزو په څېر د فعال فشار وسیله نه کاروله .

د جنیوا تړونونه او د سیاست بدلون

د جنیوا تړونونه د نجیب‌الله د دورې یوه مهمه دیپلوماتیکه پېښه وه. دغو تړونونو د شوروي ځواکونو د وتلو زمینه برابره کړه او د افغانستان او پاکستان اړیکې یې نوې مرحلې ته داخلې کړې.

په دې مذاکراتي بهیر کې د پښتونستان مسئله نور د رسمي مذاکراتو اصلي محور نه وه. د کابل حکومت لومړیتوب د نظام بقا، د جګړې مدیریت، او د شوروي ځواکونو منظم وتل وو .

د پښتونستان د سیاست جیوپولیتیکي میتامورفیزم

د ۱۹۷۹–۱۹۹۲م کلونو ترمنځ د پښتونستان سیاست څو مرحلې تجربه کړې :

کلاسیک ملتپال پړاو ؛

ایډیالوژیک بدلون ؛

امنیتي ـ ستراتیژیک تحول ؛

پراګماتیک او دفاعي سیاست ؛

او په پای کې ستراتیژیک غیر فعال کېدل.

دغه تحول ښيي چې تاریخي او ملي مفاهیم د نړیوالو قدرتي رقابتونو، جګړو، او د دولت د بقا د اړتیاوو تر اغېز لاندې خپل ماهیت بدلوي.

پایله

د نورمحمد تره‌کي ، حفیظ الله امین، ببرک کارمل او ډاکټر نجیب‌الله د واکمنیو پر مهال د پښتونستان سیاست له ژور جیوپولیتیکي تحول سره مخ شو. د خلق حکومتونو که څه هم د افغانستان دودیز دریځ په رسمي ډول وساته، خو د داخلي بحرانونو، د شوروي فشارونو، او د پاکستان له امنیتي حساسیتونو له امله یې دغه سیاست په محدود او محتاط ډول تعقیب کړ .

وروسته، د شوروي یرغل او د سړې جګړې د رقابتونو له امله د پښتونستان مسئله له قومي ملتپالنې څخه امنیتي او ستراتیژیک ماهیت ته واوښته. د ببرک کارمل او ډاکټر نجیب‌الله په دورو کې دغه سیاست نور د پخوانۍ فعالې اجنډا بڼه ونه لرله، بلکې د دولت د بقا، جګړې، او سیمه‌ییزو فشارونو تابع شو .

په پای کې ویل کېدای شي چې د ۱۹۷۸–۱۹۹۲م کلونو ترمنځ د پښتونستان سیاست د افغانستان د داخلي بحرانونو، د شوروي اتحاد د ستراتیژیکو محاسبو، د پاکستان د امنیتي اندېښنو، او د سړې جګړې د نړیوالو رقابتونو تر اغېز لاندې خپل پخوانی فعال ملتپال ماهیت له لاسه ورکړ او ورو ورو یوې دفاعي، سمبولیکې او غیر فعالې جیوپولیتیکي موضوع ته واوښت .

مأخذونه

• Afghanistan: A Modern History
• The Bear Trap: Afghanistan’s Untold Story
• Ghost Wars
• The Soviet Invasion of Afghanistan
• Afghanistan: The Soviet Invasion and the Afghan Response
• Pakistan Between Mosque and Military
• The Fragmentation of Afghanistan
• A Political and Diplomatic History of Afghanistan
• Crossed Swords: Pakistan, Its Army, and the Wars Within
• United Nations — د جنیوا تړونونو اسناد او اړوند راپورونه.

    په درناوی

سایه خط دیورند بر سیاست خارجی افغانستان پس از ۱۹۱۹ –  ۲۰۲۵ /۱

زموږ انګلیسي ویبپاڼه: