ډیپریشن؛ یوازې خپګان نه دی

ډیپریشن یا ژور خپګان یوه رواني ناروغي ده چې د انسان پر احساساتو، فکر، خوب، اشتها، انرژۍ، تمرکز او ورځني ژوند اغېز کوي. دا یوازې عادي خپګان نه دی، بلکې داسې حالت دی چې د انسان د ژوند پر بېلابېلو برخو منفي اغېز کولی شي.

ډیپریشن د کمزورۍ، بې‌همتۍ یا د ارادې د نشتوالي نښه نه ده؛ دا یوه روغتیايي ستونزه ده چې تشخیص او درملنه یې ممکنه ده.

۱- د ډیپریشن مهمې نښې کومې دي؟

د ډیپریشن نښې په ټولو کسانو کې یو شان نه وي، خو مهمې نښې یې عبارت دي له:

دوامدار خپګان:
انسان د ډېرو ورځو لپاره خپه، ناهیلی یا تش احساس کوي.
له خوښیو څخه د خوند له لاسه ورکول: هغه فعالیتونه چې پخوا یې خوښول، نور ورته خوند نه ورکوي.

د انرژۍ کمښت:
انسان ژر ستړی کېږي او د عادي کارونو ترسره کول ورته ستونزمن وي.

د خوب ګډوډي:
ځینې کسان بې‌خوبي لري، خو ځینې نور تر معمول ډېر خوب کوي.

د اشتها بدلون:
اشتها کمېږي یا زیاتېږي او په پایله کې وزن بدلېدای شي.

د تمرکز ستونزې:
د فکر کولو، زده‌کړې، پرېکړې او د کارونو د ترسره کولو وړتیا کمېدای شي.

د بې‌ارزښتۍ احساس:
انسان ځان ملامتوي او فکر کوي چې هېڅ ارزښت نه لري.

ناامیدي:
د راتلونکي په اړه منفي فکرونه او د ښه کېدو د هیلو کمښت رامنځته کېږي.

له خلکو څخه لرېوالی:
انسان له کورنۍ، ملګرو او ټولنیزو فعالیتونو سره لږه علاقه ښيي.

د جنسي علاقې کمښت:
په ځینو کسانو کې جنسي میلان هم کمېدای شي.

فزیکي شکایتونه:
د سر درد، د بدن دردونو او د هاضمې ستونزې هم لیدل کېدای شي، که څه هم دا نښې نور لاملونه هم لرلای شي.
په شدیدو حالاتو کې د مرګ یا ځان وژنې فکرونه هم رامنځته کېدای شي؛ دا ډول نښې باید جدي ونیول شي.

۲- د ډیپریشن لاملونه څه دي؟
ډیپریشن عموماً د یوه لامل له امله نه رامنځته کېږي، بلکې څو عوامل پکې ونډه لرلای شي:

۱. ارثي عوامل: که په کورنۍ کې د ډیپریشن سابقه وي، د خطر کچه لوړېدای شي.

۲. رواني فشار:
اوږدمهاله اندېښنې، د کار ستونزې، اقتصادي مشکلات او د ژوند فشارونه.

۳. د ژوند دردونکې پېښې:
د یوه نږدې کس مړینه، د اړیکو خرابوالی، تاوتریخوالی یا نورې سختې تجربې.

۴. کورنۍ او ټولنیزې ستونزې:
یوازیتوب، د ملاتړ نشتوالی او دوامدارې کورنۍ شخړې.

۵. ځینې طبي ناروغۍ:
ځینې اوږدمهاله ناروغۍ او د تایرایډ غدې اختلالات د خپګان له نښو سره تړاو لرلای شي.

۶. ځینې درمل او مواد:
ځینې درمل یا نشه‌يي مواد پر مزاج اغېز کولی شي؛ خو درمل باید د ډاکټر له مشورې پرته بند نه شي.

۷. بیولوژیکي او رواني عوامل:
د بدن، مغز، رواني تجربو او چاپېریال ګډ اغېز د دې ناروغۍ په رامنځته کېدو کې رول لري.

یادونه: ډیپریشن د شخصي کمزورۍ یا د ایمان د نشتوالي له امله نه تعریفېږي؛ دا یوه پېچلې روغتیايي ناروغي ده.

۳- د ډیپریشن ډولونه
د ډیپریشن بېلابېل ډولونه شته، چې مهم یې دا دي:

د Major Depressive Disorder:
شدید خپګان چې د انسان پر ورځني ژوند، کار او اړیکو څرګند اغېز کوي.

د Persistent Depressive Disorder:
اوږدمهاله خپګان چې نښې یې د اوږدې مودې لپاره دوام کوي.

د Seasonal Depression:
هغه خپګان چې له ځانګړو موسمونو سره تړاو لري.

د Peripartum/Postpartum Depression:
د امیندوارۍ پر مهال یا له زېږون وروسته رامنځته کېدونکی خپګان.

د Bipolar Disorder کې د خپګان دوره:
په دې حالت کې د خپګان دورې د غیرعادي لوړ مزاج یا زیاتې انرژۍ له دورو سره بدلېدای شي. دا له عادي ډیپریشن څخه توپیر لري او ځانګړې ارزونه غواړي.

۴- ډیپریشن څنګه تشخیصېږي؟
د ډیپریشن تشخیص باید د ډاکټر یا مسلکي رواني روغتیا متخصص له خوا وشي.

متخصص معمولاً لاندې موارد ارزوي:
۰ د نښو ډول، شدت او موده.
۰ د خوب، اشتها، انرژۍ او تمرکز بدلونونه.
۰ پر کار، کورنۍ او ټولنیز ژوند د ناروغۍ اغېز.
۰ د نورو رواني یا فزیکي ناروغیو احتمال.
۰ د ناروغ د درملو او روغتیايي سابقې معلومات.

په ډېرو مواردو کې، که نښې د ورځې په ډېره برخه کې، نږدې هره ورځ، لږ تر لږه دوه اوونۍ دوام وکړي او د انسان پر ژوند اغېز وکړي، د ډیپریشن احتمال ارزول کېږي. خو تشخیص یوازې د مودې پر بنسټ نه کېږي.

۵- د ډیپریشن درملنه څنګه کېږي؟
ښه خبر دا دی چې ډیپریشن د درملنې وړ ناروغي ده. درملنه یې د نښو د شدت، د ناروغ د حالت او د نورو ناروغیو له مخې ټاکل کېږي.

الف: رواني درملنه (Psychotherapy)

د رواني درملنې مهمې لارې عبارت دي له:

له CBT یا Cognitive Behavioral Therapy: ناروغ سره مرسته کوي چې منفي فکرونه وپېژني او له هغو سره د چلند سالمې لارې زده کړي.

د Interpersonal Therapy:
د اړیکو، غم، شخړو او ټولنیزو ستونزو په مدیریت کې مرسته کوي.

نورې رواني درملنې:
د ناروغ د اړتیا له مخې متخصص نورې مناسبې لارې هم ټاکلی شي.

ب: د خپګان ضد درمل (Antidepressants)
په منځني یا شدید ډیپریشن کې، یا د متخصص د ارزونې له مخې، د خپګان ضد درمل کارول کېدای شي.

د دغو درملو ځینې ډلې عبارت دي له:

له SSRIs: لکه Sertraline، Fluoxetine او Escitalopram.

له SNRIs: لکه Venlafaxine او Duloxetine.

نور درمل: د ناروغ د ځانګړي حالت له مخې نور درمل هم ټاکل کېدای شي.

مهمې سپارښتنې:
۰ دا درمل باید د ډاکټر په مشوره وکارول شي.
۰ اغېز یې عموماً سمدستي نه څرګندېږي؛ د ښه کېدو لپاره څو اوونۍ وخت نیولی شي.
۰ د درملو انتخاب، اندازه او موده د هر ناروغ لپاره توپیر لري.
۰ درمل په خپله خوښه مه پیلوئ، مه یې بدلوئ او ناڅاپه یې مه بندوئ.
۰ ځینې درمل عوارض لري او له نورو درملو سره تعامل کولی شي.

ج: د ژوند د طرز اصلاح
د ورځني ژوند ځینې سالم عادتونه د درملنې ملاتړ کوي:

۰ هره شپه په منظم ډول کافي خوب کول.
۰ د خپل توان مطابق منظم فزیکي فعالیت.
۰ متوازن او مغذي خواړه خوړل.
۰ له کورنۍ او باوري ملګرو سره اړیکې ساتل.
۰ له الکولو او نشه‌يي موادو څخه ډډه کول.
۰د ورځې لپاره کوچني او عملي هدفونه ټاکل.

۶- د ډیپریشن ناروغ ته څنګه مرسته وکړو؟
که ستاسو د کورنۍ یا ملګرو له ډلې څوک په ډیپریشن اخته وي:

۰ په حوصله یې خبرې واورئ.
۰ د هغه احساسات جدي ونیسئ او مه یې رټئ.
۰ ورته مه وایئ چې «ته کمزوری یې» یا «یوازې خوشحاله اوسه».

د ډاکټر یا رواني روغتیا متخصص ته د تګ لپاره یې وهڅوئ.
د اړتیا پر مهال د درملنې او ورځنیو کارونو په ترسره کولو کې ورسره مرسته وکړئ.
د هغه شخصي معلومات او رازونه وساتئ.

۷- کله باید عاجله مرسته وغواړو؟
که یو کس د ځان وژنې یا ځان ته د زیان رسولو فکرونه ولري، د ځان وژنې پلان جوړ کړي، یا د ځان د خوندي ساتلو توان ونه لري، موضوع جدي ونیسئ.

* هغه کس یوازې مه پرېږدئ، که د ځان د زیان رسولو عاجل خطر موجود وي.
* خطرناک وسایل او درمل ترې په خوندي ډول لرې کړئ، که دا کار په خوندي توګه ممکن وي.
* له نږدې روغتون یا عاجل طبي خدمت سره سمدستي اړیکه ونیسئ.
* د رواني روغتیا له متخصص څخه عاجله مرسته وغواړئ.