د امریکا، اسرائیل او ایران د جګړې په اړه د اېرېک ګوجر ۵ بنسټیزې پوښتنې

د امریکا، اسرائیل او ایران د جګړې په اړه د

اېرېک ګوجر (Eric Gujer) پنځه بنسټیزې پوښتنې

یادونه:

 دا مقاله د اېرېک ګوجر (Eric Gujer)، د نوې زورشر څایتونګ (Neue Zürcher Zeitung – NZZ) د مشر مدیر، د یوې تحلیلي تبصرې له فکري محورونو څخه الهام اخلي. NZZ د اروپا له بااعتباره، اغېزناکو او درنو ورځپاڼو څخه ده او د سیاست، اقتصاد، کلتور او نړیوالو چارو په باب یې لیکنې په نړیوالو او سیمه ییزو بحثونو کې وزن لري. دلته اصلي مقاله نه ژباړل کېږي او نه یې لفظي نقل وړاندې کېږي؛ بلکې د هغې  مقالی پنځه بنسټیزې پوښتنې په امانت دار او مسؤولانه ډول رااخیستل شوې او ورباندې تحلیلي شننه وړاندې شوې ده.

 

لنډیز

دا مقاله د امریکا، اسرائیل او ایران ترمنځ د روان تقابل د پنځو بنسټیزو پوښتنو له لارې تحلیلي لوست وړاندې کوي. د متن اساسي پیغام دا دی چې نړیوال بحرانونه باید د احساساتي، شعاري او مخکې له مخکې تیار قضاوتونو پر ځای د شواهدو، جوړښتونو، قدرتي توازن، اقتصادي اغېزو او سیمه ییزو محاسبو له مخې ولوستل شي.

مقاله ټینګار کوي چې افغان لوستونکی باید داسې بحرانونه د خپل عقل، تاریخي تجربې، او د هېواد د ستراتیژیکو او مشروع ګټو له زاویې وارزوي.

د مقالې پایله دا ده چې علمي توازن، فکري استقلال، او مسؤول ژورنالیزم له افراط، تفریط او تبلیغاتي تعبیرونو څخه لوړ ارزښت لري.

سریزه

د جګړې په باب تر ټولو خطرناک شی تل د وسلو شور نه وي؛ ډېر ځله د قضاوتونو شور تر وسلو هم مخکې راځي.

سرلیکونه ژر تودېږي، تعبیرونه ژر افراطي کېږي، او ډېر کسان له دې مخکې چې د واقعیت ټول اړخونه وویني، پایله اعلانوي.

په داسې فضا کې د یوه مسؤول ژورنال او د یوه باوجدانه لیکوال دنده دا ده چې:

د شعار له تودوخې نه د تحلیل روښانتیا راوباسي، د احساساتو له غبار نه واقعیت جلا کړي، او لوستونکی د سطحي غبرګون له نړۍ نه د فکر ژورې ساحې ته راوبولي.

د امریکا، اسرائیل او ایران ترمنځ روان تقابل هم له همدې ډول پېچلو او څوپوړیزو موضوعاتو څخه دی. دا یوازې د ورځنیو بریدونو، متقابلو ګواښونو او سرلیکونو مسئله نه ده؛

بلکې د امنیت، ځواک، نفوذ، اقتصادي فشار، سیمه ییز توازن او نړیوالو محاسبو یوه ګډه معادله ده.

د اېرېک ګوجر د تبصرې ارزښت په همدې کې دی چې هغه دغه شخړه د پنځو هغو بنسټیزو پوښتنو له لارې لولي چې د عامو کلیشو تر شا پټ حقیقت ته لاره پرانیزي.

د افغان لوستونکي لپاره د دې بحث اهمیت لا زیات دی.

افغانستان له اوږدې تاریخي تجربې، سیمه ییزو فشارونو او نړیوالو رقابتونو سره مخامخ پاتې شوی دی. له همدې امله، هر تحلیل باید یوازې د نورو د روایتونو له مخې ونه لوستل شي، بلکې د هېواد د واقعیتونو، ملي لیدلوري او مسؤولانه سنجش له مخې هم وارزول شي.

همدا اصل په دې تحلیلي شننه کې یو مهم معیار ګڼل شوی دی.

د اېرېک ګوجر (Eric Gujer) لومړۍ پوښتنه

ایا هر امریکایي اقدام باید سمدستي د تاریخي ناکامۍ په سترګه وکتل شي؟

اېرېک ګوجر دلته دې ټکي ته اشاره کوي چې هر نوی امریکایي اقدام باید په اوتومات ډول د عراق او افغانستان د تجربو له قالب سره ونه تړل شي. د ده د پوښتنې اصلي مانا دا ده چې هر بحران خپل ځانګړي شرایط، خپل هدفونه او خپل قدرتي توازن لري، او د هرې نوې شخړې پایله د زړو جګړو له هندارې نه شي ټاکل کېدای.

د لیکوال شننه

د دې پوښتنې تر شا اصلي اندېښنه دا ده چې ولې هر نوی امریکایي اقدام له پیل څخه د یوې زړې ناکامۍ په هنداره کې کتل کېږي. په نړیوالو بحثونو کې ډېر وخت د عراق او افغانستان تجربې داسې کارول کېږي لکه ګواکې هر نوی بحران هماغه پخوانی داستان دی، یوازې نومونه یې بدل شوي دي. خو سیاسي او ستراتیژیک واقعیت دومره ساده نه وي.

هر بحران خپل جلا شرایط لري، خپل اهداف لري، خپل لوبغاړي لري، او د قدرت خپل ځانګړی توازن لري.

د دې پوښتنې ارزښت په دې کې دی چې لوستونکی له ذهني اسانتیا راوباسي.

تاریخ بې شکه د عبرت خزانه ده، خو تاریخ باید د فکر ملګری وي، نه د فکر بدیل.

که د هرې نوې پېښې پر وړاندې یوازې د تېرو ماتو سیوری واچول شي، نو د اوسني بحران خپلواک ابعاد به پټ پاتې شي.

همدا هغه ځای دی چې ژور ژورنالیستیک تحلیل له ساده سیاسي غبرګون څخه جلا کېږي.

د افغان لوستونکي لپاره هم دا پوښتنه یوه ژوره مانا لري.

زموږ ټولنه خپله د جګړو، بهرنیو مداخلو او تاریخي تجربو له درانه میراث سره ژوند کوي.

له همدې امله، موږ باید تر بل هر چا ښه پوه شو چې تجربه مهمه ده، خو تجربه باید د قضاوت یوازینۍ سرچینه نه شي.

سمه لیکنه هغه ده چې د تاریخ درناوی وکړي، خو اوسنی واقعیت د خپلو شرایطو له مخې هم وارزوي.

د اېرېک ګوجر (Eric Gujer) دوهمه پوښتنه

ایا د ایران شخړه یوازې د یوه سیاستوال د مزاج، ژبې او شخصي سبک نتیجه ده؟

په دې پوښتنه کې اېرېک ګوجر دا ساده او نیمګړی فکر تر پوښتنې لاندې راولي چې لویې نړیوالې شخړې یوازې د یوه رهبر د شخصیت، توندې ژبې یا فردي مزاج له مخې تشریح شي.

د هغه د بحث مانا دا ده چې د ایران مسئله تر اشخاصو لویه ده؛

تر شا یې امنیتي اندېښنې، ستراتیژیکې محاسبې، سیمه ییز نفوذ، او د قدرت د توازن اوږدې معادلې پرتې دي.

د لیکوال شننه

په نړیوالو رسنیو کې ډېر ځله لوی بحرانونه د اشخاصو تر نوم لاندې راکمېږي. یو رهبر توند وښودل شي، بل بې پروا، او ټوله شخړه د هماغه یوه فرد له مزاج، لهجې او ورځني چلند سره وتړل شي.

خو سترې شخړې یوازې د شخصیتونو له خوځښتونو نه نه جوړېږي. تر شا یې امنیتي اندېښنې، سیمه ییز نفوذ، د ځواک توازن، تاریخي رقابتونه، او ستراتیژیکې محاسبې ولاړې وي.

د دې پوښتنې اهمیت په دې کې دی چې تحلیل د اشخاصو له سیوري نه وباسي او د جوړښتونو تر رڼا لاندې یې راولي.

شخصیت مهم دی، خو جوړښت تر شخصیت لوی دی.

ورځنی سیاست غږ کوي، خو ژور سیاست خاموشه ریښې لري.

همدا پوښتنه لوستونکي ته یادونه کوي چې که یوازې پر څېرو تمرکز وشي، نو د قدرت تر شا پراته نظامونه، ګټې، وېرې او محاسبې به له نظره ولوېږي.

د افغان فکري چاپېریال لپاره هم دا ټکی ډېر مهم دی. زموږ په سیمه کې هم ډېر ځله پېښې د اشخاصو له نومونو سره تړل شوې او د بحران ژورې ریښې ترې پټې پاتې شوې دي.

له همدې امله، یو باوقاره ژورنالي متن باید لوستونکي ته د اشخاصو تر شا د سیاست ژوره هندسه هم ور وښيي.

همدا کار لیکنه له تودو سرلیکونو نه علمي او اکاډمیک نثر ته رسوي.

د اېرېک ګوجر (Eric Gujer) درېیمه پوښتنه

ایا ایران باید یا ډېر کمزوری او یا مطلق ځواکمن وبلل شي؟

په دې پوښتنه کې اېرېک ګوجر له دوو افراطي تصویرونو سره مقابله کوي: یو هغه چې ایران نږدې مات او ډېر کمزوری انځوروي، او بل هغه چې ایران مطلق قوي او له هر فشار څخه خوندي ښيي.

د هغه د استدلال بنسټ دا دی چې د دولتونو او شخړو په اړه افراط او تفریط د حقیقت د لیدلو ستر خنډونه دي.

د لیکوال شننه

دا پوښتنه د توازن پوښتنه ده. په جګړه ییزو او سیاسي حالاتو کې افراط او تفریط ډېر ژر ذهن نیسي. کله یو لوری دومره کمزوری انځورېږي چې ګواکې هره شېبه به ونړېږي، او کله دومره ځواکمن وښودل شي چې ګواکې هېڅ فشار ورباندې اغېز نه شي کولای.

دواړه تصویرونه د حقیقت له منځنۍ کرښې لرې کېږي.

سیاسي واقعیت معمولاً تر تبلیغاتي تصویرونو ډېر پېچلی وي.

یو دولت کېدای شي په یوه برخه کې د نفوذ وس ولري او په بله برخه کې له محدودیتونو سره مخ وي. کېدای شي په پوځي ډګر کې ځینې امکانات ولري، خو په اقتصادي ډګر کې فشار احساس کړي. کېدای شي سیمه ییز نفوذ ولري، خو له نړیوالو محدودیتونو سره مخامخ وي.

نو هغه تحلیل چې یو ځواک یوازې په مطلقو کلیمو انځوروي، د واقعیت لویه برخه له لاسه ورکوي.

همدلته یو مهم اصل باید په ښکاره توګه یاد شي:

هر لیکوال، هر تحلیل او هر قضاوت باید د هېواد د اساسي مصلحتونو، سیمه ییز موقعیت او نړیوالو مناسباتو د سنجول شوې  بنسټ له مخې وشي.

ددی پا یله داده چې موږ باید  نه د نورو د مبالغې ژبه پور  کړو، او نه د نورو د تحقیر ژبه.

زموږ د قضاوت معیار باید خپله ملي هوښیاري، سیمه ییز واقعیت، او د نړیوالو مشروع مناسباتو سنجول شوې تله وي.

د دې پوښتنې واقعي ارزښت همدلته دی.

د افغان ژورنال لپاره د منلو وړ لیکنه هغه ده چې له افراط او تفریط نه تېرېږي، منځ لارې واقعیت ته ګوري، او خپل تحلیل د افغان ولس د مشروع ګټو له نظره هم سنجوي.

همدا وقار، همدا توازن، او همدا مسؤولیت د بالغ فکر نښه ده.

د اېرېک ګوجر (Eric Gujer) څلورمه پوښتنه

ایا دا شخړه یوازې پوځي ده، که اقتصادي، سیمه ییز او جیوپولیتیک ابعاد هم لري؟

په دې پوښتنه کې اېرېک ګوجر جګړه یوازې د بمبار، راکټ او جبهې تر مفهومه نه محدودوي. هغه اشاره کوي چې دا تقابل د بازار، انرژۍ، سمندري لارو، سیمه ییز نفوذ او نړیوال توازن له معادلو سره هم ژور تړاو لري.

د لیکوال شننه

دا پوښتنه جګړه یوازې د بمبار، راکټ او جبهې تر مفهومه نه محدودوي. معاصره جګړه یوازې په میدان کې نه روانېږي؛ ډېر وخت د هغې ژور اثر د بازارونو پر روان، د انرژۍ پر بیو، د بندرونو پر امنیت، د سمندري لارو پر ثبات، او د سیمه ییزو دهلېزونو پر توازن پرېوځي.

که یو تحلیل دا ټول ابعاد له پامه وغورځوي او یواځې پوځي صحنه وویني، نو د حقیقت لویه برخه به نیمګړې پاتې شي.

د دې پوښتنې ژوره مانا دا ده چې نړیوال بحرانونه څوپوړیز دي.

پوځي، اقتصادي، سیمه ییز او جیوپولیتیک اړخونه سره نښتي وي.

په ډېرو حالاتو کې د جګړې له ډزو نه ډېر اغېز د هغې له سیوري پیدا کېږي.

د بیو بدلون، د لارو بندېدل، د بازارونو وېره، د سیمو بې ثباتي، او د نفوذ د کړیو بدلېدل، ټول د جګړې د پراخ مفهوم برخه جوړوي.

د افغان لوستونکي لپاره دا ټکی ځکه هم مهم دی چې افغانستان خپله د سیمه ییزو لارو، نفوذونو او ستراتیژیکو رقابتونو په څلورلارې کې پروت دی.

نو هره شخړه چې سیمه او نړۍ لړزوي، باید له دې زاویې هم ولوستل شي چې پر افغانستان، د سیمې پر ثبات، او پر پراخو مناسباتو به یې اغېز څه وي.

همدا پراخ لید یوه مقاله له عادي تبصرې نه ژور تحلیلي متن ته رسوي.

د اېرېک ګوجر (Eric Gujer) پنځمه پوښتنه

ایا احساساتي، مطلق او مخکې له مخکې تیار قضاوتونه د ژور تحلیل ځای نیولی شي؟

په دې پوښتنه کې اېرېک ګوجر د جګړې په باب له هغو قضاوتونو سره مخامخ کېږي چې له وړاندې جوړ شوي وي او وروسته یوازې ورته دلیلونه راټولېږي.

د هغه د فکر اساسي پیغام دا دی چې هر بحران باید د شواهدو، شرایطو، ظرفیتونو او محدودیتونو له مخې ولوستل شي، نه د احساساتي تمایلاتو او قطعي شعارونو له مخې.

د لیکوال شننه

دا د ټول بحث اخلاقي او علمي مرکز دی.

په جګړه ییزو حالاتو کې احساسات طبیعي دي؛

قهر، تعصب، خواخوږي او ویره ژر راپارېږي.

خو علمي او ژورنالیستیک تحلیل هغه وخت رامنځته کېږي چې جمله له غبرګونه نه، بلکې له تأمله راووځي.

که قضاوت له مخکې جوړ شوی وي او وروسته یوازې ورته دلیلونه راټولېږي، نو تحلیل له حقیقت نه لرې او د تبلیغ پر لور نږدې کېږي.

د دې پوښتنې اساسي درس دا دی چې شواهد، شرایط، ظرفیتونه او محدودیتونه باید د هر تحلیل بنسټ جوړ کړي. دا نه یوازې فکري احتیاط دی، بلکې وجداني مسؤولیت هم دی.

لیکنه هغه وخت د باور وړ ګرځي چې لوستونکی پکې ویني:

نه مبالغه شته، نه تود شعار، نه له مخکې صادر شوی حکم؛ بلکې منظم فکر، متوازن ژبه او مسؤولانه ارزونه موجوده ده.

د افغان لوستونکي لپاره همدا ډول نثر د منلو وړ دی.

زموږ ټولنه له احساساتي روایتونو او شعاري تعبیرونو ډېر زیان لیدلی دی.

له همدې امله، هر تحلیل باید یو ځل بیا د شواهدو، ملي مصلحت، او مسؤولانه فکري سنجش له مخې وکتل شي.

همدا اصل قلم له بې مسؤولیته تودوخې ژغوري او متن ته علمي وقار وربخښي.

ټولیز برداشت

د اېرېک ګوجر د دغو پنځو بنسټیزو پوښتنو ګډ پیغام دا دی چې د امریکا، اسرائیل او ایران جګړه د ساده شعارونو، چټکو قضاوتونو او تبلیغاتي تعبیرونو موضوع نه ده. دا د قدرت، امنیت، نفوذ، وېرې، اقتصاد، سیمه ییز توازن او نړیوالو محاسبو یوه ګډه او پېچلې معادله ده. د دغو پوښتنو ارزښت په دې کې دی چې لوستونکی له سطحي غبرګون نه ژور تأمل ته رابولي.

د افغان لوستونکي لپاره د دې مقالې تر ټولو مهم درس دا دی چې نړیوال بحرانونه باید د نورو د تودو روایتونو پر بنسټ نه، بلکې د خپل عقل، خپلې تاریخي تجربې، او د هېواد د مشروع او سنجول شوو ګټو په معیار سره ولوستل شي.

همدا د فکري استقلال، علمي توازن او مسؤول ژورنالیزم نښه ده.

د افغان ولس لپاره پایلې، زده کړې او عبرتونه

د دې ټول بحث له مجموعې څخه د افغان ولس لپاره څو مهمې پایلې او زده کړې راوتلای شي.

لومړی: نړیوال بحرانونه باید هېڅکله یوازې د نورو د تبلیغاتي ژبې له لارې ونه لوستل شي.

افغان ولس ته پکار ده چې هره نړیواله شخړه د خپل ملي شعور، تاریخي حافظې او مشروعو ګټو له تله وارزوي.

دوهم: له افراط او تفریط څخه ځان ساتل د ژوندي ملت نښه ده. نه باید یو ځواک تر واقعیت لوی وښودل شي او نه تر واقعیت کم. متوازن قضاوت د سیاسي بلوغ نښه ده.

درېیم: اشخاص مهم دي، خو جوړښتونه تر اشخاصو ژور وي.

د افغانانو لپاره دا یو مهم عبرت دی چې نړیوال سیاست باید یوازې د څېرو له سرلیکونو نه، بلکې د ځواک، نفوذ او محاسبې له جوړښتونو سره ولوستل شي.

څلورم: جګړه یوازې هغه نه ده چې په میدان کې ښکاري. ډېر وخت یې ژور اثر پر اقتصاد، سوداګرۍ، کډوالۍ، سیمه ییز ثبات او ټولنیز ژوند راځي.

افغان ولس ته پکار ده چې هر بحران د خپلو احتمالي مستقیمو او غیر مستقیمو اغېزو له مخې هم ولولي.

پنځم: احساساتي سیاست تل پر ملتونو درانه لګښتونه اچوي.

د افغانانو لپاره د دې مقالې یو مهم درس دا دی چې د احساس، تعصب او ناپایه تمایل پر ځای باید له شواهدو، منطق او مسؤولانه تفکر څخه کار واخیستل شي.

شپږم: د افغان ولس د ملي، منطقوي او نړیوالو مشروع ګټو په نظر کې نیول باید د هر فکري، سیاسي او ژورنالیستیک قضاوت بنسټ وي.

دا یوازې یوه جمله نه ده؛ دا د فکري استقلال، د ملي وقار او د سالم ژورنالیزم اصل دی.

د لیکوالانو او علمي-مسلکي متخصصینو لپاره پرانیستي سوالونه

۱. څنګه کولای شو نړیوال بحرانونه د افغاني ملي ګټو له زاویې ولولو، بې له دې چې تحلیلي استقلال مو زیانمن شي؟

۲. د افغانستان علمي او ژورنالیستیک چاپېریال څنګه کولای شي د نړیوالو روایتونو پر ځای خپل مستقل تحلیلي چوکاټ پیاوړی کړي؟

۳. د سیاسي او امنیتي بحرانونو په لوستلو کې د افراط او تفریط د مخنیوي لپاره کوم علمي معیارونه تر ټولو ډېر ګټور دي؟

۴. څنګه د اشخاصو، جوړښتونو او سیمه ییزو قدرتي توازنونو ترمنځ رابطه په داسې ژبه تشریح کړو چې هم علمي وي او هم عام لوستونکی پرې وپوهېږي؟

۵. د افغان متخصصینو لپاره کومه فکري طریقه اړینه ده چې نړیوالې شخړې هم د ملي ګټو، هم د سیمې د ثبات، او هم د نړیوالو مشروع مناسباتو له نظره وارزوي؟

۶. ژورنالیستان څنګه کولای شي د چټکو خبرونو او ژورو تحلیلونو ترمنځ توازن وساتي، څو متن نه سطحي شي او نه دروند او ستړی کوونکی؟

۷. په پښتو ژبه کې د سیاسي-تحلیلي لیکنو د معیاري کولو لپاره کومو ژبنیو، مسلکي او اکاډمیکو هڅو ته اړتیا شته؟

۸. څنګه د جګړې، نفوذ او نړیوالو رقابتونو په اړه داسې ادبي-علمي نثر ولیکو چې هم د ژورنال له چاپي معیار سره برابر وي او هم د افغان لوستونکي له ذوق، احساس او فهم سره نږدې وي؟

پایله

د اریک ګوجر د دغو پنځو پوښتنو له ټولیزې مطالعې وروسته دا څرګندېږي چې د جګړې په باب تر ټولو ستر خطر ناپوهي او ساده سازي ده. کله چې یوه پېچلې موضوع په څو قطعي او تودو جملو راټوله شي، حقیقت زیان ویني. خو کله چې یوه منسوبه تبصره په امانت یاده شي، بنسټیزې پوښتنې یې په روښانه ډول جلا راوړل شي، او ورباندې تحلیلي شننه وشي، نو هم فکري امانت خوندي پاتې کېږي او هم لوستونکي ته د مسؤولانه فکر کولو فضا برابریږي.

د افغان ژورنال لپاره ښه مقاله هغه ده چې روښانه وي، منسوبه وي، ادبي وقار ولري، علمي توازن وساتي، او د افغان ولس د ملي، منطقوي او نړیوالو مشروع ګټو په نظر کې نیولو سره ولیکل شي. په داسې لیکنه کې نه د منبع حق ضایع کېږي، نه د قلم وجدان، او نه د لوستونکي باور.

وروستۍ علمي یادونه

دا لیکنه مې د یوې وروستۍ او بشپړې دعوې په توګه نه، بلکې د فکري تأمل، علمي بحث او مسؤولانه فکري مشارکت په نیت وړاندې کړې ده. که په دې مقاله کې کومه نیمګړتیا، د استدلال کومه تشه، د تعبیر او بیان کومه کمزوري، یا د موضوع د تحلیل په برخه کې کومه نیمګړ تیا موجود وي، له درنو پو ها نو ، علماوو، متخصصینو، ژورنالیستانو او اهل نظر څخه په ډېر ادب او درنښت هیله کوم چې ما ورته متوجه کړي. زه به دا د خپل قلم لپاره ویاړ او د خپل فکر لپاره ګټه وبولم چې د پوهانو له نقد، اصلاح او علمي لارښوونو څخه استفاده وکړم. زما په باور، پوهه د انسان له تر ټولو سترو شتمنیو څخه ده، او زده کړه هغه مبارک مسیر دی چې عمر، مقام او تجربه یې ارزښت نه شي کمولای. انسان، که هر څومره هم مخکې تللی وي، بیا هم د لا ډېر فهم، لا ژور درک او لا سمې پوهې محتاج پاتې کېږي. همدا لامل دی چې زه د علمي نقد درناوی کوم او د اهل علم له اصلاح او لارښوونې څخه ځان هېڅکله بې نیازه نه بولم.

محمد همایون همت

جر منې  28.03.2026