نن د خوشحال خان خټک تلین دی

نن د خوشحال بابا 337 تلين دی. خوشال خان خټک یو همه جهت ياني هر اړخیز شخصیت و. پښتنو دغه تشه، خلا تراوسه پورې نه د ډکه کړې. خوشحال خان خټک د پښتني تاریخ په هغه پړاو کې را څرګند شو چې پښتانه له یوې خوا د بهرني سیاسي تسلط تر فشار لاندې وو او له بلې خوا د خپلمنځي اختلافونو په اور کې سوځېدل. هغه یوازې یو شاعر نه و چې د احساساتو سندرې ووایي، بلکې یو داسې مفکر و چې د خپل قوم د سیاسي، ټولنیز او فکري برخلیک په اړه یې ژور فکر کاوه. د هغه شخصیت د تورې او قلم تر منځ یو داسې توازن و چې په پښتني تاریخ کې یې بېلګه ډېره کمه لیدل کېږي. هغه پوهېده چې یوازې توره قوم ته ازادي نه شي ورکولی او یوازې قلم قوم ته عزت نه شي ساتلی، نو ځکه یې دواړه د یوه هدف لپاره وکارول.

خوشحال خان په 1022 هجري قمري کال کې د اکوړه خټک په خاوره کې وزېږېدو، په داسې کورنۍ کې چې مشري، جرګه او سیاسي مسئولیت د ژوند یوه عادي برخه وه. د هغه پلار شاهباز خان خټک د خپلې سیمې یو منل شوی مشر و او همدې چاپېریال خوشحال خان ته له ماشومتوبه دا ور زده کړل چې مشري یوازې یو مقام نه، بلکې یو دروند مسئولیت دی. هغه د کوچنیوالي له وخته د جګړې، سیاست او قومي اړیکو له واقعیتونو سره اشنا شو، خو په همدې وخت کې یې د علم او زده کړې اهمیت هم درک کړو.

د هغه علمي ژوند د خپل وخت د دود له مخې پیل شو، خو ډېر زر یې له دودیزو چوکاټونو پراخوالی ومونده. هغه پښتو، فارسي او عربي ژبې زده کړې او د دیني علومو، فلسفې، تاریخ، طب او ادبیاتو مطالعه یې وکړه. دا پراخه علمي بنسټ د هغه په شاعرۍ کې په روښانه ډول څرګندېږي. د هغه شعر یوازې د احساساتو انعکاس نه دی، بلکې د فکر، تجربې او تحلیل یوه ژوره هندسه ده. هغه انسان، ژوند، عزت، اخلاق او سیاست ته د یوه مفکر په سترګه کتل، نه یوازې د یوه شاعر په احساس.

د خوشحال خان سیاسي ژوند د هغه د شخصیت تر ټولو پېچلی او مهم اړخ دی. په شروع کې هغه د مغلي سلطنت له ادارې سره تړاو درلوده او د خپلې سیمې د مشر په توګه یې له هغوی سره همکاري کوله، خو ډېر زر یې دا مالومه کړه چې دا اړیکه د عزت پر بنسټ نه، بلکې د تسلط پر بنسټ ولاړه ده. کله چې هغه د مغلو د سیاست اصلي ماهیت وپېژانده، نو د هغه فکر بدل شو. د اورنګزیب عالمګیر د واکمنۍ پر مهال د هغه بندي کېدل د هغه په ژوند کې یو مهم بدلون و. زندان د هغه د جسم لپاره قید و، خو د هغه د فکر لپاره ازادي وه. هلته هغه دا حقيقت نور هم لا ژور درک کړو چې یو قوم تر هغې ازاد نه شي کېدای تر څو چې فکري ازادي ونه لري.

کله چې له زندانه ازاد شو، نو هغه یوازې د تورې جګړه نه کړه پیل، بلکې د فکر جګړه یې هم ورسره پیل کړه. هغه هڅه وکړه چې پښتانه د خپلمنځي اختلافونو له زندانه وباسي او د یووالي فکر په کې ژوندی کړي. هغه پوهېده چې د قوم تر ټولو لوی دښمن بهرنی قوت نه، بلکې داخلي بې اتفاقي ده. همدا فکر د هغه د شاعرۍ اساسي روح جوړوي.

د هغه ادبي خدمات د پښتو ادب په تاریخ کې یو نوی باب پرانیزي. هغه له 45 څلوېښتو زیات اثار ولیکل چې په کې دستارنامه، بازنامه، فراقنامه او طب نامه ځانګړی اهمیت لري. د هغه شاعري یوازې ادبي ښکلا نه لري، بلکې فکري ژورتیا هم لري. هغه پښتو ژبه د یوه قومي احساس له ژبې څخه د یو فلسفي فکر تر ژبې ورسوله. د هغه شعر پښتنو ته دا ور زده کړل چې عزت یوازې په جګړه کې نه، بلکې په فکر کې هم ترلاسه کېږي.

د خوشحال خان شخصیت له تضادونو څخه نه، بلکې له توازن څخه جوړ و. هغه جنګیالی و، خو جګړه یې د قدرت لپاره نه، بلکې د عزت لپاره کوله. هغه شاعر و، خو شعر یې د تفریح لپاره نه، بلکې د بیدارۍ لپاره و. هغه مشر و، خو مشري یې د واک لپاره نه، بلکې د خدمت لپاره وه. هغه پوهېده چې اصلي مشري د خلکو پر ذهنونو کېږي، نه یوازې پر خاوره.

د هغه د ژوند وروستی فصل هم د هغه د فکر یوه ژوره نښه ده. دا لوی شخصیت خوشحال خان خټک د 1100 هـ ق کال (20 فبروري 1689 میلادي) کې د 76 کلونو په عمر کې له دې نړۍ څخه سترګې پټې کړې. نو د خپل وصیت له مخې په داسې ځای کې خاورو ته وسپارل شو چې د مغلو له لارې لرې و. دا یوازې د قبر د ځای ټاکل نه و، بلکې د هغه د فکر وروستۍ اعلامیه وه. هغه غوښتل چې حتی له مرګه وروسته هم د تسلط تر سیوري لاندې پاتې نه شي.

د خوشحال خان میراث یوازې کتابونه او شعرونه نه دي، بلکې یو فکر دی. هغه پښتنو ته دا ور وښوده چې یو قوم هغه وخت ژوندی پاتې کېږي چې خپل فکر ژوندی وساتي. هغې مونږ ته دا درس راکړو چې بې اتفاقي د قوم تر ټولو لویه ماتې ده او عزت د قوم تر ټولو لویه بریا ده. د هغه فکر نن هم ژوندی دی، ځکه چې هغه د وخت د یوې مرحلې شاعر نه و، بلکې د یوه تلپاتې حقیقت استازی و. خوشحال خان خټک مړ شوی نه دی، ځکه چې هغه د وجود په بڼه نه، بلکې د مفکورې په بڼه ژوند کوي، او مفکوره تر تاریخ اوږد عمر لري.
روح يې ښاد ياد يې تل.

روژه او کینسر، ساينس څه وايي؟

زموږ انګلیسي ویبپاڼه: