د هاجکین لیمفوما پیژندنه

د هاجکین لیمفوما (Hodgkin Lymphoma) پېژندنه
Hodgkin lymphoma یوه سرطاني ناروغي ده چې د وجود د لیمفاوي سیستم څخه منځته راځي. لیمفاوي سیستم د بدن د دفاعي نظام یوه مهمه برخه ده چې لیمف نوډونه، سپلين، هډوکي ماغزه او ځینې نور دفاعي انساج پکې شامل وي. په دې ناروغۍ کې د لیمفوسایتونو په نوم سپینې دفاعي حجرې غیرنورمال وده کوي او د وخت په تېرېدو سره د بدن نورو برخو ته هم خپرېدلی شي. د دې ناروغۍ تر ټولو ځانګړې نښه د Reed-Sternberg په نوم غیرطبیعي حجرې دي چې د مایکروسکوپ لاندې لیدل کېږي او د تشخیص مهم اساس جوړوي.
هاجکین لیمفوما اکثره په ځوانانو او یا د عمر په لوړو کسانو کې لیدل کېږي. دا ناروغي که په وخت تشخیص او درملنه یې وشي، د سرطانونو له هغو ډولونو څخه شمېرل کېږي چې د ښه کېدو چانس پکې ډېر لوړ وي.

د هاجکین لیمفوما سټیجونه
Hodgkin lymphoma یوه داسې سرطاني ناروغي ده چې د بدن د لیمفاوي سیستم څخه سرچینه اخلي، او کله چې دا ناروغي تشخیص شي نو ډاکټران هڅه کوي معلومه کړي چې سرطان د بدن تر کومه ځایه خپور شوی دی. همدې ته د ناروغۍ “سټیج” یا مرحله ویل کېږي. د سټیج معلومول ځکه ډېر مهم دي چې د همدې له مخې د ناروغ درملنه ټاکل کېږي، د ښه کېدو چانس ارزول کېږي او د ناروغ راتلونکی وضعیت اټکل کېږي.
هاجکین لیمفوما عموماً په څلورو مهمو سټیجونو وېشل کېږي چې له لومړي سټیج څخه تر څلورم سټیج پورې د ناروغۍ د خپرېدو اندازه زیاتېږي. ډاکټران د دې مرحلو د معلومولو لپاره د CT Scan، PET Scan، د وینې معایناتو، بایوپسي او ځینو نورو معایناتو څخه استفاده کوي.

*لومړی سټیج (Stage I):*
په لومړي سټیج کې سرطان ډېر محدود وي او یوازې د بدن په یوه لیمفاوي سیمه کې موجود وي. مثلاً یوازې د غاړې یوه غده، یا د بغل یوه غده، یا د ورن یوه لیمفاوي برخه متاثره شوې وي. په دې مرحله کې سرطان لا تر اوسه د بدن نورو برخو ته نه وي خپور شوی او ناروغي نسبتاً په ابتدايي حالت کې وي.
ځینې وختونه سرطان له لیمفاوي غدې څخه یوې نږدې برخې ته هم رسېدلی وي، مثلاً د غدې ترڅنګ کوم محدود انساج متاثره شوي وي، چې په دې حالت کې ورته Stage IE ویل کېږي.
په دې مرحله کې اکثره ناروغان ډېر شدید علایم نه لري، او ځینې کسان یوازې د غاړې یا بغل د بې درده پړسوب له امله ډاکټر ته مراجعه کوي. د دې سټیج تر ټولو مهمه ځانګړنه دا ده چې د علاج چانس پکې ډېر لوړ وي او اکثره ناروغان په بشپړ ډول ښه کېږي، په ځانګړي ډول که ناروغي ژر تشخیص شي او درملنه پر وخت پیل شي.

*دوهم سټیج (Stage II):*
په دوهم سټیج کې سرطان له یوې زیاتې لیمفاوي سیمې ته خپور شوی وي، خو ټولې متاثره شوې سیمې د ډایافرام په یوه اړخ کې موجودې وي. ډایافرام هغه عضلاتي پرده ده چې سینه او نس سره جلا کوي.
د مثال په ډول که د غاړې غدې او د بغل غدې دواړه متاثره وي، خو دواړه د سینې په پورته برخه کې وي، نو دا دوهم سټیج ګڼل کېږي. همدارنګه که د نس لاندې څو غدې متاثره وي، خو د سینې پورته غدې روغې وي، بیا هم Stage II بلل کېږي.
ځینې وختونه سرطان د لیمفاوي غدو تر څنګ نږدې انساجو ته هم رسېدلی وي، چې دې حالت ته Stage IIE ویل کېږي.
په دې مرحله کې ناروغي د لومړي سټیج په پرتله لږه پراخه شوې وي، او ناروغ ممکن د غدو د پړسوب تر څنګ تبه، ستړیا، د شپې خولې او د وزن کمېدل هم احساس کړي. خو بیا هم د درملنې نتیجه اکثره ښه وي او د مناسبې کیموتراپي او رادیوتراپي په وسیله ناروغان ښه کېدای شي.

*درېیم سټیج (Stage III):*
په درېیم سټیج کې سرطان د ډایافرام دواړو خواوو ته خپور شوی وي، یعنې د سینې پورته غدې او د نس یا ورن غدې دواړه متاثره شوې وي. په دې مرحله کې ناروغي تر پخوا ډېره پراخه شوې وي او د بدن څو لیمفاوي سیمې پکې شاملې وي.
کله کله په دې سټیج کې سپلين یا طحال هم متاثره کېږي، او ځینې وختونه سرطان نږدې غړو ته هم غځېدلی وي. د همدې لپاره Stage III بیا په فرعي ډولونو هم وېشل کېږي لکه:
Stage IIIE
Stage IIIS
په دې مرحله کې ناروغان اکثره واضح علایم لري. د وزن کمېدل، شدیدې شپنۍ خولې، دوامداره تبه، کمزوري او د بدن عمومي خرابوالی زیات لیدل کېږي. که د سینې غدې غټې شوې وي، ناروغ ته ټوخی، د سینې درد او ساه لنډي هم پیدا کېدای شي.
سره له دې چې ناروغي په دې مرحله کې پراخه شوې وي، بیا هم د هاجکین لیمفوما د درملنې چانس نسبتاً ښه پاتې کېږي، ځکه دا سرطان د نورو ډېرو سرطانونو په پرتله د کیموتراپي ښه ځواب ورکوي.

*څلورم سټیج (Stage IV):*
څلورم سټیج د هاجکین لیمفوما تر ټولو پرمختللې مرحله ده. په دې حالت کې سرطان له لیمفاوي سیستم څخه بهر نورو مهمو غړو ته هم خپور شوی وي. مثلاً سرطان ممکن:
ځیګر ته
سږو ته
هډوکو ته
هډوکي ماغزو ته
رسېدلی وي.
په دې مرحله کې ناروغي یوازې د لیمفاوي غدو تر محدودې نه وي پاتې، بلکې د بدن بېلابېل غړي متاثره کوي. ناروغان شدید ضعف، ډېر وزن کمېدل، دوامداره تبه، شدیدې شپنۍ خولې او د بدن عمومي خرابوالی لري.
کله کله ناروغ دومره کمزوری شي چې ورځني کارونه هم په سختۍ ترسره کوي. که هډوکي ماغزه متاثره شي، د وینې کمښت، انتانات او د وینې د حجراتو نور اختلالات پیدا کېږي.
خو د هاجکین لیمفوما یوه مهمه ځانګړنه دا ده چې حتی په څلورم سټیج کې هم د درملنې امکان موجود وي، او ډېر ناروغان د قوي کیموتراپي، Immunotherapy او Stem Cell Transplant په مرسته ښه ځواب ورکوي.
A او B علامې
د هر سټیج تر څنګ ډاکټران A یا B هم لیکي. دا د ناروغ عمومي علایم څرګندوي.
که ناروغ:
تبه ونه لري
د شپې خولې ونه لري
وزن یې کم شوی نه وي
نو Stage ته A ورزیاتېږي، لکه:
Stage IIA
خو که ناروغ:
دوامداره تبه ولري
د شپې شدیدې خولې ولري
په لنډ وخت کې وزن کم شوی وي
نو Stage ته B ورزیاتېږي، لکه:
Stage IIIB
د B نښې عموماً د ناروغۍ د زیات فعالیت او شدت نښه ګڼل کېږي.
Bulky Disease
کله کله د سینې یا غاړې غدې ډېرې غټې شي او لویه سرطاني توده جوړه کړي. دې حالت ته Bulky Disease ویل کېږي. دا موضوع د درملنې په پلان کې ډېر اهمیت لري، ځکه داسې ناروغان اکثره قوي او اوږدې درملنې ته اړتیا لري.
وي.

*سببونه:*
د هاجکین لیمفوما اصلي دقیق سبب تر اوسه په بشپړ ډول نه دی معلوم، خو پوهان باور لري چې د بدن په دفاعي حجرو کې جنیټیکي بدلونونه رامنځته کېږي چې له امله یې حجرې غیرطبیعي وده کوي او د کنټرول پرته زیاتېږي.
ځینې وختونه د یوې دفاعي حجرې DNA خرابېږي او حجره د دې پر ځای چې مړه شي، ژوندۍ پاتې کېږي او په چټک ډول تکثر کوي. وروسته دا حجرې په لیمف نوډونو کې جمع کېږي او سرطاني توده جوړوي.
همدارنګه ځینې ویروسي انتانات، د بدن د معافیت کمزوري، چاپېریالي عوامل او کورنی سابقه د دې ناروغۍ په پیدا کېدو کې رول لري.

*خطر فکتورونه:*
۱- عمر
دا ناروغي تر ټولو زیات په دوو عمرونو کې لیدل کېږي:
د ۱۵ څخه تر ۳۵ کلونو عمر
د ۵۵ کلونو څخه پورته عمر
۲- نارینه جنس
په نارینه وو کې د ښځو په پرتله لږ څه زیات لیدل کېږي.
۳- کورنۍ سابقه
که په کورنۍ کې د دې ناروغۍ سابقه موجوده وي، د ناروغۍ احتمال لوړېږي.
۴- ویروسي انتانات
ځینې ویروسونه په ځانګړي ډول:
Epstein-Barr virus infection
HIV انتان
د دې ناروغۍ خطر زیاتوي.
۵- کمزوری معافیت
هغه کسان چې معافیت یې کمزوری وي، لکه:
د اعضاوو د پیوند ناروغان
HIV لرونکي کسان
د اوږدې مودې معافیت کمونکو دواوو استعمال
په هغوی کې خطر زیات وي.
۶- چاپېریالي او جنیټیکي عوامل
ځینې جنیټیکي بدلونونه او چاپېریالي تماسونه هم د ناروغۍ په رامنځته کېدو کې رول لري.

*نښې او نښانې:*
۱- د لیمف نوډونو بې درده پړسوب
تر ټولو عامه نښه د غاړې، بغل یا ورن په لیمف نوډونو کې بې درده پړسوب دی. دغه غدې عموماً کلکې وي او ورو ورو لویېږي.
۲- تبه
ناروغ ممکن دوامداره یا تکراري تبه ولري چې کله کله د شپې زیاتېږي.
۳- د شپې خولې
د شپې شدیدې خولې چې جامې او بستر لمدوي، مهمه نښه ګڼل کېږي.
۴- د وزن کمېدل
په لنډ وخت کې د بدن وزن د پام وړ کمېږي، پرته له دې چې ناروغ رژیم نیولی وي.
۵- ستړیا او کمزوري
ناروغ د دوامداره ستړیا احساس کوي او انرژي یې کمه وي.
۶- خارښت
ځینې ناروغان د ټول بدن شدید خارښت لري.
۷- ټوخی او ساه لنډي
که د سینې لیمف نوډونه غټ شي، پر سږو یا تنفسي لارو فشار راوړي چې له امله یې:
وچ ټوخی
ساه لنډي
د سینې درد
رامنځته کېږي.
۸- د الکولو وروسته درد
په ځینو ناروغانو کې د الکولو تر څښلو وروسته د پړسیدلو غدو درد پیدا کېږي، که څه هم دا نښه کمه لیدل کېږي.

*تشخیص:*
۱- د ناروغ تاریخچه او فزیکي معاینه
ډاکټر د ناروغ شکایتونه، د وزن کمېدل، تبه، د شپې خولې او د غدو پړسوب ارزوي.
۲- د لیمف نوډ بایوپسي
دا تر ټولو مهم تشخیص دی. د پړسیدلي لیمف نوډ یوه برخه اخیستل کېږي او د مایکروسکوپ لاندې معاینه کېږي. د Reed-Sternberg حجرې د هاجکین لیمفوما مهم تشخیصي نښه ده.
۳- د وینې معاینات
لکه:
CBC
ESR
Liver Function Tests
Kidney Function Tests
دا معاینات د ناروغ عمومي حالت ارزوي.
۴- تصویر اخیستنه
X-ray
CT Scan
PET Scan
MRI
د دې لپاره کارېږي چې معلومه شي ناروغي څومره خپره شوې ده.
۵- Bone Marrow Biopsy
کله کله د هډوکي د ماغزو معاینه هم کېږي ترڅو معلومه شي سرطان هلته رسېدلی که نه.
تفریق تشخیص (Differential Diagnosis)
هاجکین لیمفوما له نورو ناروغیو سره ورته والی لري، نو باید له لاندې حالاتو څخه جلا وپېژندل شي:
۱- غیر هاجکین لیمفوما
Non-Hodgkin lymphoma له هاجکین لیمفوما سره ورته دی خو د حجرو ډول او درملنه یې توپیر لري.
۲- توبرکلوز
Tuberculosis په ځانګړي ډول د غدو TB د غاړې غدې غټوي.
۳- انتاني مونونوکلئوز
د Epstein-Barr ویروس له امله رامنځته کېږي او د غدو پړسوب او تبه ورکوي.
۴- لیوکیمیا
Leukemia هم د وینې او دفاعي سیستم ناروغي ده.
۵- HIV اړوند غدې
HIV/AIDS هم د غدو پراخ پړسوب رامنځته کولی شي.
۶- سارکوایډوز
Sarcoidosis د لیمف نوډونو غټېدل رامنځته کوي.

اختلاطات
۱- د سرطان خپرېدل
که درملنه ونشي، ناروغي کولای شي:
سږو
ځیګر
هډوکو
هډوکي ماغزو
ته خپره شي.
۲- شدید انتانات
د معافیت کمېدو له امله ناروغ په خطرناکو انتاناتو اخته کېدای شي.
۳- د وینې کمښت
Anemia او نور د وینې اختلالات پیدا کېږي.
۴- تنفسي ستونزې
د سینې غټې غدې پر تنفسي لارو فشار راوړي.
۵- د درملنې عوارض
کیموتراپي او رادیوتراپي اوږدمهاله عوارض لري، لکه:
ناباروري
د زړه ناروغۍ
د سږو زیان
ثانوي سرطانونه
۶- رواني او ټولنیزې ستونزې
ناروغ د اوږدې درملنې له امله:
اضطراب
خپګان
ټولنیز فشار
احساسولی شي.

*درملنه:*
د هاجکین لیمفوما درملنه د ناروغ د مرحلې، عمر، عمومي وضعیت او د سرطان د خپرېدو اندازې پورې تړاو لري.
۱- کیموتراپي
دا تر ټولو مهمه درملنه ده. قوي دواوې ورکول کېږي ترڅو سرطاني حجرې له منځه یوسي.
*عام پروتوکول:*
ABVD regimen
چې پکې څو دواوې شاملې وي.
۲- رادیوتراپي
په هغو سیمو چې سرطان پکې محدود وي، شعاعي درملنه کارول کېږي ترڅو سرطاني حجرې له منځه لاړې شي.
۳- Targeted Therapy
ځینې پرمختللې دواوې د سرطاني حجرو ځانګړي مالیکولونه هدف ګرځوي.
۴- Immunotherapy
دا درملنه د بدن دفاعي سیستم پیاوړی کوي ترڅو د سرطان پر ضد مبارزه وکړي.
۵- Stem Cell Transplant
که ناروغي بېرته راشي یا شدید ډول ولري، د هډوکي ماغزو یا Stem Cell پیوند ترسره کېږي.
۶- حمایوي درملنه
د درد کنټرول
غذایي ملاتړ
د انتاناتو مخنیوی
رواني ملاتړ
هم د درملنې مهمه برخه ده.
د ناروغۍ مرحله بندي (Staging)
هاجکین لیمفوما عموماً په څلورو مرحلو وېشل کېږي:
Stage I
سرطان یوازې په یوه لیمف نوډ یا یوه سیمه کې وي.
Stage II
سرطان د ډایافرام په یوه اړخ کې څو غدو ته خپور شوی وي.
Stage III
سرطان د ډایافرام دواړو خواوو ته رسېدلی وي.
Stage IV
سرطان نورو غړو لکه ځیګر، سږو یا هډوکي ماغزو ته خپور شوی وي.