بحث دربارهٔ معاهدهٔ آب دریای هلمند میان افغانستان و ایران، با گذشت بیش از پنجاه سال از امضای آن، همچنان ادامه دارد. این معاهده که در ۱۳ مارچ ۱۹۷۳، در زمان صدارت محمد موسی شفیق، به امضا رسید، برای نخستین‌بار چارچوب مشخصی برای تعیین حق‌آبهٔ ایران ایجاد کرد؛ اما دربارهٔ شرایط انعقاد، امتیازات متقابل، پیامدهای حقوقی و تأثیر آن بر حقوق آبی افغانستان، هنوز دیدگاه‌ها و داوری‌های متفاوتی وجود دارد.
کتاب «بررسی تحلیلی و تاریخی معاهدهٔ آب دریای هلمند بین افغانستان و ایران»، اثر داکتر سید عبدالله کاظم، یکی از آثاری است که به بررسی تاریخی این توافق پرداخته و از آن دفاع کرده است. نقد حاضر، با عنوان یادشده، پس از انتشار نسخهٔ بازنگری‌شدهٔ کتاب مذکور، نوشته شد؛ اما در آن زمان مجال نشر نیافت. اکنون که موضوع معاهده بار دیگر در بحث‌های جاری، به‌خصوص در وب‌سایت آریانا افغانستان، مطرح شده و داکتر کاظم نیز در مقاله‌ای تازه در افغان‌جرمن آنلاین، به تاریخ اول اکتوبر ۲۰۲۶، خوانندگان را به مطالعهٔ کتاب خود فراخوانده است، نشر این نقد ضرورت بیشتری یافته است.
هدف این نقد، نه محکوم‌کردن پیشاپیش معاهده است و نه جانبداری از مخالفان یا موافقان آن؛ بلکه بررسی انتقادی استدلال‌ها، ارزیابی اسناد تاریخی و سنجش پیامدهای حقوقی و عملی توافقی است که هنوز بر روابط آبی افغانستان و ایران تأثیر می‌گذارد. این اثر می‌کوشد روشن سازد که آیا نتیجه‌گیری‌های مطرح‌شده در کتاب داکتر کاظم با متن معاهده، پروتوکول‌های مربوط، اسناد مذاکرات و ارقام جریان آب هلمند سازگاری دارد یا خیر. همچنان، این سؤال اساسی را بررسی می‌کند که آیا معاهدهٔ ۱۹۷۳ صرفاً به مناقشه‌ای دیرینه پایان داد یا در کنار آن، محدودیت‌هایی نیز بر ظرفیت و اختیار آیندهٔ افغانستان در مدیریت و بهره‌برداری از منابع آبی خود ایجاد کرد.
از آن‌جا که پاسخ به این سؤال‌ها مستلزم بررسی دقیق اسناد، محاسبات و استدلال‌های تاریخی است، این نقد در قالب کتابی مستقل تهیه شده است. کتاب بیش از ۱۸۰ صفحه دارد و نشر کامل آن در یک وب‌سایت، به‌دلیل حجم متن و دشواری‌های فنی، مستلزم صرف وقت و زحمت قابل ملاحظه است. ازاین‌رو، برای تسهیل دسترسی علاقه‌مندان، تصمیم گرفته شده است که نسخهٔ پی‌دی‌اف آن مستقیماً در اختیار خوانندگان قرار گیرد.
علاقه‌مندان می‌توانند برای دریافت نسخهٔ پی‌دی‌اف کتاب، از طریق نشانی ایمیل نویسنده تماس بگیرند:
ایمیل نویسنده: ahmad.aria90@yahoo.com
امید است این اثر زمینهٔ بررسی دقیق‌تر معاهدهٔ هلمند را فراهم سازد و توجه را، به‌جای داوری بر مبنای ستایش یا نکوهش اشخاص، به اسناد، شواهد و پیامدهای یک تصمیم مهم تاریخی معطوف کند.
با احترام،
احمد آریا
د دعوت رسنیز مرکز ملاتړ وکړئ
له موږ سره د مرستې همدا وخت دی. هره مرسته، که لږه وي یا ډیره، زموږ رسنیز کارونه او هڅې پیاوړی کوي، زموږ راتلونکی ساتي او زموږ د لا ښه خدمت زمینه برابروي. د دعوت رسنیز مرکز سره د لږ تر لږه $/10 ډالر یا په ډیرې مرستې کولو ملاتړ وکړئ. دا ستاسو یوازې یوه دقیقه وخت نیسي. او هم کولی شئ هره میاشت له موږ سره منظمه مرسته وکړئ. مننه
د دعوت بانکي پتهDNB Bank AC # 0530 2294668 :
له ناروې بهر د نړیوالو تادیاتو حساب: NO15 0530 2294 668
د ویپس شمېره Vipps: #557320 :
Support Dawat Media Center
If there were ever a time to join us, it is now. Every contribution, however big or small, powers our journalism and sustains our future. Support the Dawat Media Center from as little as $/€10 – it only takes a minute. If you can, please consider supporting us with a regular amount each month. Thank you
DNB Bank AC # 0530 2294668
Account for international payments: NO15 0530 2294 668
Vipps: #557320
