د بینن سیوان سترې تاریخي او ستراتیژیکې تېروتنې

مـــقـد مـــه

د دغې مقالې محور یوازې بینن سیوان، د هغه منفي ونډه او د ملګرو ملتونو په داخل کې د خپل مرستیال (کاروین) سره د هغه اختلاف دئ، د ملګرو ملتونو د دغه ډیپلوماټیک ماموریت د کاغذ پر مخ ډیپلوماسي؛ په افغانستان کې د واک د انتقال ناکامي؛ د هغه پر سیاسي تیروتنو متمرکزه دۀ.

د ۱۹۹۲ کال د اپرېل میاشت د افغانستان د معاصر تاریخ یو تر ټولو برخلیک ټاکونکی او بحراني پړاو ؤ، چې هېواد پکې د ملګرو ملتونو د سولې د پلان له لارې د واک سوله ییز انتقال ته سترګې په لاره ؤ. د دغه نړیوال ماموریت په سر کې د ملګرو ملتونو ځانګړی استازی، بینن سیوان، قرار درلود؛ داسې یو ډیپلوماټ چې د زبرځواکونو تر شا د فشارونو په وړاندې د عاجزۍ او په کابل کې د عینی واقعیتونو په درک کولو کې د پاتې راتلو له عمله یې ماموریت له بشپړې ناکامۍ سره مخ شو. دا مقاله د فېلیپ کاروین (د سیوان مرستیال او سیاسي مشاور) د اسنادو او د زبرځواکونو د پټو پرېکړو پر بنسټ په دریو برخو کې څېړي: د بینن سیوان تر ټولو لویه تېروتنه (د نجیب د استعفا بې‌وخته علني کول)، پر دغه ماموریت باندې د زبرځواکونو سخت جیوپولیټیکي فشارونه، او د ملګرو ملتونو په داخل کې د سیوان او کاروین ترمنځ هغه ژور عملیاتي او ډیپلوماټیک اختلافات چې د ملګرو ملتونو دغه سوله ییزه طرحه یې د کابل د ننه د یوې فرکسيوني او سمتي کودتا ښکار کړه.

د سیوان تر ټولو لویه غلطی څه وۀ ؟

د ډاکټر نجیب الله د حکومت د سقوط په وروستیو حساسه شېبو کې (د ۱۹۹۲ کال د مارچ او اپرېل میاشتو کې)، د ملګرو ملتونو د ځانګړي استازي بینن سیوان (Benon Sevan) ماموریت په داسې حال کې له ماتې سره مخ شو چې هېواد د سولې او واک د منظم انتقال یو زرین چانس درلود. د تاریخپوهانو، ډیپلوماټانو او په ځانګړي ډول د هغه د مرستیال فېلیپ کاروین (Phillip Corwin) په لیکنو کې، د بینن سیوان لاندې ۳ سترې تاریخي او ستراتیژیکې تېروتنې د دغه پلان د ناکامۍ اصلي عوامل ګڼل کېږي:

۱ – د نجیب الله د استعفا بې وخته او علني اعلان (تر ټولو لویه غلطی)

د بینن سیوان تر ټولو لویه او مرګونې تېروتنه دا وه چې هغه ډاکټر نجیب الله مجبور کړ ترڅو د ۱۹۹۲ کال د مارچ په ۱۸مه په رسمي ډول اعلان وکړي چې هغه د ملګرو ملتونو د پلان له مخې استعفا ته چمتو دئ او واک پرېږدي.

دا ولې تېروتنه وه؟ بینن سیوان دا اعلان په داسې حال کې له نجیب څخه واخیست چې لا تر اوسه هغه بې‌پرې، مسلکي او انتقالي شورا (چې باید واک ورته سپارل شوی وای) په عملي ډول نه وه جوړه شوې او نه یې غړي کابل ته رسېدلي وو.

پایله: د نجیب الله د دغه ناڅاپي اعلان سره سم، په اردو، پولیسو او د وطن ګوند د ننه د مشروعیت او مشرتابه خلا رامنځته شوه. د نجیب الله پرچمي جنرالانو او د مزار شریف ملېشو (دوستم) د یو داسې ولسمشر اطاعت پرېښود چې لا دمخه یې ځان مستعفي اعلان کړی ؤ، او هغوی ته یې دا فرصت ورکړ چې د نجیب له کنټرول پرته له احمدشاه مسعود سره پټې معاملې او کودتا ته لاره هواره کړي .

۲ – د کابل د ننه د پرچمي جنرالانو او د شمال د ائتلاف له خطره بې خبري

بینن سیوان د ډیپلوماسۍ پر مېز خورا خوش‌بینه ؤ او فکر یې کاوه چې که د مجاهدینو د تنظیمونو مشران په پېښور کې د واک پر وېش راضي کړي، لوبه ګټل شوې ده. هغه د کابل په ارګ او دفاع وزارت کې د پردې تر شا د روانو استخباراتي معاملو په ژوروالي پوه نه شو.

هغه په مزار شریف کې د ببرک کارمل او جنرال دوستم د ائتلاف، او په کابل کې د نجیب د پرچمي ملګرو ( بریالی، مزدک، عظيمي او باباجان) د پټو توطیو خطر خورا کوچنی وګاڼه. کله چې هغه غوښتنه کوله چې نجیب کابل پرېږدی، هغه په دې پوه نه ؤ چې د کابل هوايي ډګر لا دمخه د نجیب د یاغي جنرالانو لخوا محاصره شوی دئ او د سولې پلان په عملي توګه د کابل د ننه د یوې نظامي کودتا ښکار شوی دئ.

۳ – د پاکستان (ISI) پر وعدو باور او له هغوی څخه د تضمین نه اخیستل

بینن سیوان د پاکستان د هغو چارواکو او جنرالانو پر خبرو ډېره تکیه وکړه چې په ښکاره یې د ملګرو ملتونو د پلان ملاتړ کاوه، خو په پټه یې د مسعود او نورو سختدریځو تنظیمونو په واسطه د کابل د نظامي پرځولو طرحې جوړولې .

هغه له پاکستان او د مجاهدینو له مشرانو څخه داسې قوي نړیوال او نظامي تضمینونه ترلاسه نه کړل چې هغوی به کابل ته په وسله‌واله بڼه نه ننوځي. کله چې نجیب الله د ملګرو ملتونو په دفتر کې بند پاتې شو او حکومت بې‌سره شو، بینن سیوان د دغې انارشي د مهارولو لپاره هیڅ ډول “ب پلان” (Plan B) یا موازي نظامي او سیاسي میکانیزم نه درلود .

پایله: بینن سیوان غوښتل د کاغذ پر مخ او په ډیپلوماټیکو فورمولونو سره د افغانستان پیچلی بحران حل کړی، خو د کابل د ننه فرکسيوني دښمنیو، قومي عقدو او د پرېکړو په لحظو کې د هغه بې‌تجروبه‌ګۍ د دې عامل شوه چې د نجیب الله د استعفا په اخیستلو سره، د سولې پر ځای د یو بې‌ساري قدرت د خلا او چورلوټ سقوط لاره هواره کړی. نجیب الله په دې لومه کې بند پاتې شو، خو د بینن سیوان دغه لویه سیاسي غلطي د دې عامل شوه چې د افغانستان د کلونو زیار د هغې بې‌سره انارشي قرباني شي.

ایا بینن سیوان واقعاً په ناپوهۍ کې دا تېروتنه وکړه، که د زبرځواکونو تر شا داسې فشار ؤ چې هغه یې د نجیب د ژر تر ژره لرې کولو ته مجبور کړ؟

د ملګرو ملتونو د استازی بینن سیوان د پرېکړو تر شا د نړیوالو زبرځواکونو، په ځانګړي ډول د امریکا متحده ایالاتو او د روسیې (د شوروي تر شیندل کېدو وروسته نوی حکومت) خورا سخت او بې‌رحمانه فشارونه موجود وو. د سړې جګړې د پای ته رسېدو په دغه حساسه شېبه کې، دغو زبرځواکونو د افغانستان قضیې ته د یوه «اضافي بار» په توګه کتل او غوښتل یې په هر قیمت چې وي، دا دوسیه ژر تر ژره وتړی.

د زبرځواکونو د دغو پټو او ښکاره فشارونو اصلي حقایق په لاندې ډول تحلیلولی شو:

۱ – د امریکا او روسیې د پردې تر شا معامله (واشنګټن او مسکو)

د ۱۹۹۱ کال د سپټمبر په میاشت کې، د امریکا د بهرنیو چارو وزیر جېمز بیکر او د شوروي د بهرنیو چارو وزیر بوریس پانکین په نیویارک کې یو تاریخي او پټ هوکړه‌ لیک لاسلیک کړ.

• مرستې بندول: د دغې معاملې پر بنسټ، دواړو هېوادونو پرېکړه وکړه چې د ۱۹۹۲ کال د جنوري له لومړۍ نېټې څخه به په افغانستان کې پر خپلو ټولو متحدینو مالي او نظامي مرستې په ټپه دروي (روسانو پر نجیب الله او امریکا پر مجاهدینو).

• پر بینن سیوان فشار: زبرځواکونو ملګرو ملتونو ته یوازې څو میاشتې وخت ورکړی ؤ چې دا مسئله حل کړي. امریکا او نوې روسیې (د بوریس یلسین تر مشرۍ لاندې) پر بینن سیوان سخت فشار راوړی ؤ چې ډاکټر نجیب الله هر څومره ژر چې کېږی له صحنې لرې کړی، ځکه هغوی د نجیب الله شتون د مجاهدینو سره د هر ډول معاملې په وړاندې یو خنډ ګاڼه.

۲ – د امریکا لخوا د پاکستان د “آی ایس آی” د لوبو پر وړاندې سترګې پټول

امریکا د شوروي تر ماتې وروسته په خپلو اهدافو کې بریالۍ شوې وه او نور ورته د افغانستان راتلونکی ثبات مهم نه ؤ. واشنگټن د بینن سیوان د پلان په وړاندې د پاکستان او د هغې د استخباراتي ادارې (ISI) د نیابتي مداخلو پر وړاندې په شعوری ډول سترګې پټې کړې. امریکا بینن سیوان ته اجازه ورکړه چې د پاکستان پر تشو ژمنو باور وکړی، په داسې حال کې چې هغوی پوهېدل چې ISI کابل ته د مجاهدینو د ننوتلو لپاره خپل جلا نظامي پلانونه لري.

۳ – د روسیې (بوریس یلسین) غچ اخیستنه او بې‌تفاوتي

د بوریس یلسین حکومت د ډاکټر نجیب الله له رژیم څخه په بشپړ ډول خپل لاس واخیست او هغه یې د سقوط کندې ته ورټېل واهه. هغوی د نجیب الله تېل او مالي منابع بندې کړې، چې دې کار د کابل د رژیم د سقوط پروسه خورا چټکه کړه. روسانو پر بینن سیوان فشار راوړ چې د نجیب د ژغورلو پر ځای د احمدشاه مسعود او د شمال د هغو تاجکي / ازبکي ځواکونو سره د واک پر معامله تمرکز وکړی چې د دوی په نظر د منځنۍ اسیا د خوندیتوب لپاره ګټور ثابتېدای شول.

بینن سیوان د یوې وسیلې په توګه: نو په پای کې ویلی شو چې بینن سیوان د دغو سختو جیوپولیټیکو فشارونو مامور ؤ. د زبرځواکونو بېړ‌ې او بې‌تفاوتۍ هغه داسې یوې تېروتنې ته مجبور کړ چې د نجیب الله د استعفا په علني کولو سره یې په کابل کې د قدرت بشپړه خلا او انارشي رامنځته کړه. زبرځواکونو د سړې جګړې د پای ته رسولو لپاره د افغانستان د سل کلن نظام د شیندل کېدو بیه په خورا بې‌رحمۍ سره ومنله.

دا بحث واقعاً د افغانستان د معاصر تاریخ د ټولو استخباراتي او سیاسي رګونو سپړل دي او پدې هکله د ډاکتر نجیب الله په باب نوې پړاو پرانیزو.

د ملګرو ملتونو په داخل کې د بینن سیوان او د هغې د مرستیال فېلیپ کاروین ترمنځ کوم اختلافات روان وو؟

د ملګرو ملتونو په داخل کې د ځانګړي استازی بینن سیوان او د هغه د مرستیال او سیاسي مشاور فېلیپ کاروین (Phillip Corwin) ترمنځ د ۱۹۹۲ کال په اپرېل میاشت کې د کابل د سقوط پر مهال خورا ژور ستراتیژیک، ډیپلوماټیک او شخصي اختلافات موجود وو. کاروین وروسته په خپل مشهور کتاب «Doomed in Afghanistan» “په محکوم افغانستان کې ” د دغو پټو کړکېچونو خورا واضح انځور وړاندې کړل.

د دوی ترمنځ اصلي اختلافات پر لاندې ۴ اساسي محورونو راڅرخېدل:

۱ – د نجیب الله د استعفا او وتلو د مدیریت پر سر اختلاف

• د بینن سیوان لیدلوری: سیوان باور درلود چې که نجیب الله ژر تر ژره د واک پرېښودو او له هېواده وتلو ته مجبور کړی، د مجاهدینو تنظیمونه به کابل ته له نظامي ننوتلو ډډه وکړي او د ملګرو ملتونو انتقالي پلان به په اسانۍ عملي شي .

• د فېلیپ کاروین نیوکه: کاروین له دې تګلارې سره سخت مخالف ؤ. هغه استدلال کاوه چې د یو منظم بدیل (انتقالي شورا) له شتون پرته، له نجیب الله څخه د استعفا اخیستل او په پټه د هغه د تېښتې هڅه کول یوه لویه ډیپلوماټیکې تېروتنه وه. د کاروین په وینا، دې کار په کابل کې د مشرتابه خلا رامنځته کړه او پرچمي جنرالانو ته یې د معاملو او غدر فرصت ورکړل.

۲ – د کابل د ننه د کودتا د خطر په درک کولو کې توپیر

• د بینن سیوان خوش‌بیني: سیوان د کابل د ننه د وضعیت په اړه خورا خوش‌بینه او سطحي لید درلود. هغه فکر کاوه چې د وطن ګوند سیاسي هېئت او پرچمي جنرالان تر پایه د ده د پلان ملاتړ کوی او د ملګرو ملتونو امر مني.

• د فېلیپ کاروین واقع‌بیني (ریالیزم): کاروین چې په کابل کې د ننه د پېښو عيني شاهد ؤ، خپلو راپورونو کې سیوان ته خبرداری ورکاوه چې په ارګ او دفاع وزارت کې خپلمنځي معاملو اوج اخیستی. کاروین په ډاګه کړه چې د ببرک کارمل ډلې او جنرال دوستم له مسعود سره لاس یو کړی او بینن سیوان د دغه داخلي طوفان په مهارولو کې په بشپړ ډول ناکام دئ.

۳ – د پاکستان او تنظیمونو پر ژمنو د باور پر سر اختلاف

• بینن سیوان: هغه پر هغو ډیپلوماټیکو وعدو باور کاوه چې د پاکستان د چارواکو او په پېښور کې د مجاهدینو د مشرانو لخوا ورکول کېدل. هغه فکر کاوه چې نړیوال فشارونه د سولې د تطبیق لپاره کافي دي.

• فېلیپ کاروین: کاروین په دې نظر ؤ چې د پاکستان پر استخباراتو (ISI) او سختدریځو تنظیمونو (لکه د حکمتیار او مسعود پر ډلو) باور کول د سیاسي خبط حد دئ. هغه استدلال کاوه چې د دغو لوریو اصلي هدف د ملګرو ملتونو د پلان بریالیتوب نه، بلکې کابل ته د فاتحینو په توګه ننوتل او د نظام بشپړ پاشل دي.

۴ – د پلان د ناکامۍ په وروستۍ شپه د نجیب د تخلیې پر سر اختلاف

د ۱۹۹۲ کال د اپرېل په نیمایي کې، کله چې نجیب الله په یو موټر کې د ملګرو ملتونو د دفتر په لور روان ؤ ترڅو هوايي ډګر ته لاړ شي، د دوی ترمنځ عملیاتي اختلاف اوج ته ورسېد:

• کاروین په خپل کتاب کې لیکی چې بینن سیوان د وضعیت په مهارولو کې خپل اعصاب له لاسه ورکړی ؤ او د ملګرو ملتونو د خوندیتوب او ډیپلوماټیک اصولو پر ځای یې داسې اقدامات کول چې هر څه یې له انارشي سره مخ کړل. کاروین پر سیوان نیوکه کوله چې د نجیب د پناه ورکولو په پروسه کې یې د ملګرو ملتونو اعتبار د داسې یوې معاملې قرباني کړ چې پایله یې یوازې د کابل د ننه د پرچمي جنرالانو د ائتلاف بریالیتوب وو.

د کاروین وروستی قضاوت:

کاروین په خپل کتاب کې د بینن سیوان پر ماموریت د «ناکامې ډیپلوماسۍ» ټاپه وهي او وایي چې د ملګرو ملتونو د مشرتابه فرکسيوني چل‌بازیو، بې‌باکۍ او د زبرځواکونو تر شا د فشارونو په وړاندې تسلیمېدلو د افغانستان د کلونو مادي او معنوي زیار د داسې یوې انارشي په سیند لاهو کړ چې لاره یې بالاخره د طالبانو او القاعدې واکمنۍ ته پرانیسته .

دغه کتاب پر دقیقو دلیلونو په بشپړ ډول ثابتوي چې د بینن سیوان او کاروین ترمنځ دا اختلاف د کاغذ د پر مخ ډیپلوماسۍ او د کابل د سرکونو د عيني حقایقو ترمنځ ټکر ؤ.

خلاصه او تاریخي قضاوت

د افغانستان د ۱۹۹۲ کال ناورین او د کابل د چورلوټ سقوط ثابته کړه چې د نړیوال سازمان لخوا د کاغذ پر مخ او سطحي ډیپلوماسي، په داسې حال کې چې د ځمکې پر سر له استخباراتي او نظامي واقعیتونو سره همغږې نه وي، په حقیقت کې د حل پر ځای د لا سترې ورانۍ لاره پرانیزي. بینن سیوان د زبرځواکونو (امریکا او نوې روسیې) د بې‌ړې او فشارونو تر اغېز لاندې د هېواد د سیاسي او ټولنیز انډول په اړه تر ټولو لویې تېروتنې وکړې. د هغه لخوا د نجیب الله د استعفا بې‌وخته علني کول د دې عامل شول چې په کابل کې د واک او مشروعیت خلا راننوځي او په هېواد کې د منظم نظام او پوځ پرځای انارشي او د تېښتې فضا جوړه کړي. د فېلیپ کاروین د یادښتونو او د تاریخي اسنادو په رڼا کې، د بینن سیوان ماموریت د “ناکامې او عاجزې ډیپلوماسۍ” یو داسې ترخ الګو شو چې د تنظیمونو د راکټي جګړو او د یوې پېړۍ د مادي او معنوي زیرمو د تباهۍ لومړی او اساسي مسؤلیت یې پر غاړه دئ.

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

ماخذونه : د تېرو بحثونو د لا پیاوړتیا او د تاریخي دقت لپاره، د هغو درېیو واړو برخو خورا معتبر، مستند او نړیوال ماخذونه په لاندې ډول جلا جلا ستاسو حضور ته وړاندې کوم:

لومړی: د ملګرو ملتونو د استازي بینن سیوان تر ټولو لویه تېروتنه څه وه؟

د بینن سیوان لخوا د ډاکټر نجیب الله د استعفا د بې‌وخته علني کولو او په هېواد کې د قدرت د خلا (Political Vacuum) د رامنځته کولو په اړه تر ټولو مستند ماخذونه دا دي:

• The Slide from Withdrawal to War: The UN Secretary General’s Failed Effort in Afghanistan, 1992
  (لیکواله: ډیپالي مکهوپادهیای – Dipali Mukhopadhyay، خپره شوې په: Brill International Negotiation). دا مقاله په ډاګه کوي چې څنګه د نجیب الله وتلو د واک خلا رامنځته کړه او هېواد یې د انارشي لور ته بوته .

• The Fragmentation of Afghanistan
  (لیکوال: بارنیټ روبین – Barnett R. Rubin، خپرندوی: Yale University Press). دا کتاب په لومړي لاس اسنادو سره د ملګرو ملتونو د سولې د پلان بې‌باکه او ناکام پړاوونه څېړي.

• د نیویارک ټایمز د ۱۹۹۲ کال د مارچ د ۱۹مې ګڼه (The New York Times):
  (مقاله: “Afghan President Agrees to Step Down”) [۱.۳.۷]. دا د هغې ورځې رسمي راپور دی چې نجیب الله د بینن سیوان په غوښتنه خپله استعفا اعلان کړه او د نظام د شیندل کېدو لومړی ګام شو.

دویم: د زبرځواکونو تر شا د فشار ؤ چې هغه یې د نجیب د ژر تر ژره لرې کولو ته مجبور کړ؟

د امریکا (واشنګټن) او نوې روسیې (مسکو) ترمنځ د پردې تر شا د معاملې او پر کابل د تېلو او مرستو د غوڅولو په اړه مستند سورسونه:

• A Long Goodbye: The Soviet Withdrawal from Afghanistan
  (لیکوال: ارټیم کالمینکوو – Artemy M. Kalinovsky، خپرندوی: Harvard University Press). دا کتاب د ګورباچوف او وروسته د بوریس یلسین د حکومتونو هغه پټ اسناد افشا کوي چې د کابل د رژیم د لاس په سر کېدو پروسه یې په زوره چټکه کړه .

• د جېمز بیکر او ادوارد شواردنادزه د ۱۹۸۹ او ۱۹۹۱ کلونو ګډ هوکړه‌لیکونه (Joint Communiqués):
  په ځانګړي ډول د Jackson Hole او نیویارک ناستې. دا هغه رسمي اسناد دي چې پکې امریکا او روسانو پرېکړه وکړه چې د ۱۹۹۲ د جنوري له لومړۍ نېټې څخه پر کابل او مجاهدینو خپلې نظامي او مالي مرستې په ټپه دروي .

دریم: د ملګرو ملتونو په داخل کې د بینن سیوان او د هغې د مرستیال فېلیپ کاروین ترمنځ کوم اختلافات روان وو؟

د ملګرو ملتونو د ننه د دغو دوو لوړپوړو ډیپلوماټانو د جدي او مېکانیزمي اختلافاتو په اړه تر ټولو لومړی او د باور وړ سورس پخپله د کاروین یادښتونه دي:

Doomed in Afghanistan: A UN Officer’s Memoir of the Fall of Kabul and Najibullah’s Failed Escape, 1992
(لیکوال: فېلیپ کاروین – Phillip Corwin، خپرندوی: Rutgers University Press, 2003). دا د کاروین د ورځنیو یادښتونو (Diary) کتاب دی. هغه په کې په تفصیل لیکلي چې څنګه د بینن سیوان سطحي ډیپلوماسۍ، پر پاکستان او مجاهدینو تش باور، او د کابل د ننه د پرچمي جنرالانو او مسعود له ائتلاف څخه ناخبرۍ د هېواد د چورلوټ سقوط لاره هواره کړه.

دا مأخذونه زموږ د تېرو بحثونو ټول پړاوونه د نړیوالو اکاډمیکو او ډیپلوماټیکو اسنادو پر بنسټ په پوره روڼتیا سره تائیدوي.

 ۰۷/۱۰/۲۰۲۶

د بلوڅ قوم سیاسي مبارزه او له پښتنو سره ګډ ستراتیژیک برخلیک

زموږ انګلیسي ویبپاڼه: