د بلوڅ قوم سیاسي مبارزه او له افغانستان سره تاریخي او ستراتیژیکې اړیکې
انجنیر شیر ساپی ۲۲/۱۱/۲۰۲۶
درېمه (آخری) برخه
سریزه:
په تېرو دوو برخوکې، لومړۍ پاکستان[د بلوڅ قوم سیاسي مبارزه او له پښتنو سره ګډ ستراتیژیک برخلیک] او دویمه برخه ایران [ د بلوڅ قوم سیاسي مبارزه او له ایران سره جلا ستراتیژیک برخلیک] موږ د بلوڅ قوم سیاسي غورځنګونو ماهیت او غوښتنې هر اړخیز بحث وکړ. دغو څېړنو دا جوته کړه چې بلوڅان د یوې لرغونې تاریخي مخینې او ځانګړي هویت په لرلو سره، د سیمې په جیوپولیتیکي تحولاتو کې د پام وړ ځای لري.
د درېیمې برخې لنډیز (د افغانستان او بلوڅانو تاریخي او ستراتیژیکې اړیکې)
په درېیمه برخه کې د بلوڅ قوم پر معاصره سیاسي مبارزه او په ځانګړي ډول له افغانستان سره پر ژورو تاریخي او ستراتیژیکو اړیکو علمي بحث شوی دئ. د افغانانو او بلوڅانو ترمنځ تاریخي اتحاد (لکه د احمد شاه بابا او میر نصیر خان بلوڅ ترمنځ د کلات تړون)، د استعماري کرښو (ډیورنډ او ګولډسمیډ) ګډ اغېز/تاثیر، او په معاصره دوره کې بلوڅ مشرانو ته د افغانستان سیاسي ملاتړ او پناه ورکولو ته کتنه او په پای کې، د وچې پورې تړلي افغانستان لپاره د بلوچستان د بندرونو (ګوادر او چابهار) ستراتیژیک او جيواکونومیک اهمیت او پر سیمهییز ثبات د دغو اړیکو اغېزې ارزول شوې دي.
په دې درېیمه برخه کې هڅه شوې چې بحث له تاریخي او ټولنیز پېژندګلوۍ څخه یو ګام وړاندې یوړل شي او د دغه قوم پر معاصره سیاسي مبارزه او په ځانګړي ډول له افغانستان سره پر تاریخي او ستراتیژیکو اړیکو تمرکز وشي. دا برخه د دې بنسټیزې پوښتنې ځواب لټوي چې: د بلوڅ قوم سیاسي مبارزه پر کومو فکري او تاریخي ستنو ولاړه ده، او له افغانستان سره د دوی اوږدمهاله اړیکې د سیمې پر سیاست او ثبات څه ډول اغېز لري؟
د دې څېړنې اساسي موخه داده چې د معتبرو تاریخي اسنادو او جیوپولیتیکي واقعیتونو په رڼا کې، د افغانانو او بلوڅانو ترمنځ د ګډو تاریخي تړاوونو، متقابلو ستراتیژیکو ګټو او په معاصره دوره کې د بلوڅ ملتپالو غورځنګونو پر وړاندې د کابل د دریځونو یو علمي او بېطرفه انځور وړاندې کړي.
د مقالې درېیمه برخه، چې د افغانستان او بلوڅانو ترمنځ ژورې تاریخي، قومي او سیاسي اړیکې په اکاډمیکه او مستنده بڼه څېړي.
د افغانستان د بلوڅانو کلتوري او جغرافیایي شالید
د افغانستان په سویل لوېدیځو ولایتونو کې مېشت افغان بلوچان د هېواد یو له اصیلو، لرغونو او په عین حال کې محرومو قومونو څخه دي. په افغانستان کې د بلوڅانو نفوس د ۳۰۰زره څخه تر ۵۰۰زره په شاوخوا کې اټکل شوی دئ. هغوی په عمده توګه د هېواد په سویل لوېدیځ، په ځانګړي ډول د نیمروز، هلمند او کندهار ولایتونو په دښتو او زرغونو سیمو (لکه د چخانسور، چهاربرجک او زرنج په ولسوالیو) کې مېشت دي. د هغوی اکثريت په رخشاني بلوچي او براهوي ژبو غږېږي او په مذهبي لحاظ د حنفي سني اسلام پیروان دي. هغوی د افغاني کلتور په چوکاټ کې خپل ځانګړي دودونه، مېلمه پالنه او د “میار جلي” (ننواتې) روحیه په پوره توګه ژوندۍ ساتلې ده.
د افغان بلوچانو اقتصادي وضعیت د سیمې له جغرافیایي او اقلیمي شرایطو سره ژور تړاو لري.
په تاریخي توګه ډېری بلوچان کوچیان وو چې د اوښانو د روزنې او مالدارۍ له لارې یې ژوند تېراوه، مګر په وروستیو لسیزو کې د هلمند سیند حوزې (هامون سیندګي) شاوخوا ته په مېشتو کېدو سره کرنې (زراعت) ته مخه کړې ده. له ایران او پاکستان سره د اوږدې پولې لرلو له کبله، د نیمروز او هلمند د ډېری بلوچانو عاید پر سرحدي راکړه ورکړه ولاړ دئ. سویل لوېدیځ ولایتونه په وروستیو کلونو کې له سختو وچکالیو سره مخ شوي چې د هغوی زراعت او مالداري یې زیانمنه کړې ده. همدا علت دی چې د اروپایي ټولنې په څېر بنسټونو د نیمروز، کندهار او هلمند لپاره ځانګړې مرستې اعلان کړې دي.
په تېرو رژیمونو کې بلوچانو ته په حکومت کې د قومي هویت په توګه نسبي ونډه ورکړل شوې وه، خو د اوسني حکومت تر چتر لاندې وضعیت د پام وړ بدل شوی دئ. په تېرو شلو کلونو کې د جنرال عبدالکریم براهوي په څېر څېرې د نیمروز د والي او وزیر په توګه د بلوچانو د سیاسي او ټولنیز انسجام استازیتوب کاوه. همدارنګه د “افغانستان د بلوچانو د یووالی شورا” خورا فعاله وۀ.
د جیوپولیټیک تر اغېز لاندې د هغوی خاوره (چهاربرجک او ریګستان دښتې) له پاکستاني او ایراني بلوچستان سره نښتې دۀ، نو هلته روان امنیتي حالات او ډیورنډ کرښې ته نږدې جنجالونه تل د افغان بلوچانو پر سیاسي او امنیتي ثبات منفي اغېز شیندي.
د افغانستان د بلوڅانو غیور او مېړنی قوم د افغان غبرګې جغرافیا او د دغه هېواد د ملي هویت یو له خورا اصیلو، باوفا او سوله خوښو ستنو څخه ګڼل کېږي. هغوی د تاریخ په اوږدو کې د هېواد د دفاع، ملي یووالي او کلتوري بډاینې لپاره خورا لویې قربانۍ ورکړې دي.
له افغانستان سره تاریخي او ټولنیزې اړیکې
د افغانانو او بلوڅانو ترمنځ اړیکې یوازې د جغرافیایي ګاونډیتوب پر بنسټ نه دي ولاړې، بلکې دا د پېړیو اوږد ګډ تاریخ، کلتوري ورتهوالي، قبیلوي تړاوونو او د استعمار پر وړاندې د ګډې مبارزې پایله ده. دا تاریخي اړیکې په درېیو اساسي پړاوونو کې د څېړنې وړ دي:
۱ – د دراني امپراتورۍ پر مهال سیاسي او نظامي اتحاد (د کلات تړون)
د معاصر افغانستان بنسټګر، احمد شاه بابا، د سیمې د ثبات او د بهرنیو یرغلونو د مخنیوي لپاره له بلوڅانو سره د ستراتیژیک اتحاد اهمیت درک کړی ؤ. په ۱۷۵۸ زېږدیز کال کې د احمد شاه بابا او د کلات د واکمن، میر نصیر خان بلوڅ (نوري) ترمنځ یو تاریخي تړون لاسلیک شو چې په تاریخ کې د کلات تړون په نوم یادېږي. د دې تړون له مخې، کلات په کورنیو چارو کې خپلواک ؤ، خو په بهرني سیاست او نظامي جګړو کې د افغانستان متحد پاتې شو. بلوڅ لښکرو د میر نصیر خان په مشرۍ د احمد شاه بابا په ډېرو مهمو جګړو، په ځانګړې توګه د پانیپت په تاریخي جګړه (۱۷۶۱م) او په خراسان کې د نظم په راوستلو کې کلیدي ونډه واخیسته. دې اتحاد د دواړو ولسونو ترمنځ د متقابل درناوي او ورورولۍ بنسټ کېښود.
۲ – د استعماري کرښو (ډیورنډ او ګولډسمیډ) ګډ اغېز
د نولسمې پېړۍ په وروستیو کې برتانوي استعمار د خپلو جیوپولیتیکي ګټو د ساتنې لپاره د سیمې طبیعي او قومي جغرافیه وېشله. د ۱۸۷۱ کال د ګولډسمیډ کرښې بلوڅان د ایران او برتانوي هند ترمنځ ووېشل، او ورپسې د ۱۸۹۳ کال د ډیورنډ کرښې د پښتنو ترڅنګ د بلوڅانو یوه لویه برخه (په ځانګړې توګه د نیمروز، هلمند او کندهار سویلي سیمې) له خپلو نورو وروڼو څخه جلا کړه. دې استعماري وېش د افغانستان او بلوڅانو ترمنځ یو ګډ تاریخي درد او د استعمار ضد روحیه را ژوندۍ کړه. د افغانستان حکومتونو هېڅکله دغه تحمیلي کرښې د دواړو ولسونو ترمنځ د کلتوري او ټولنیزو اړیکو د پرېکون په معنا ونه منلې.
۳ – په معاصر تاریخ کې د افغانستان ملاتړ او د بلوڅ مشرانو پناه
په ۱۹۴۷ کال کې د پاکستان له جوړېدو وروسته، کله چې د بلوڅانو سیاسي مبارزه پیل شوه، افغانستان د دوی د تاریخي حقونو او خپلواکۍ کلک ملاتړ وکړ. په ۱۹۴۸ کال کې کله چې شهزاده عبدالکریم بلوڅ د پاکستان پر وړاندې پاڅون وکړ، نو له افغانستان څخه یې د مرستې تمه درلوده او د کندهار په سیمو کې یې پناه واخیسته.
د شلمې پېړۍ په اوږدو کې، په ځانګړې توګه د سردار محمد داوود خان د صدارت او جمهوریت پر مهال، افغانستان د «پښتونستان» ترڅنګ د «بلوچستان» د قضیې ملاتړ د خپل بهرني سیاست یوه مهمه برخه وګرځوله. په ۱۹۷۰ لسیزه کې کله چې په بلوچستان کې نظامي عملیات پیل شول، زرګونو بلوڅ کډوالو او مخکښو ملتپالو مشرانو لکه نواب خیربخش مري، سردار عطاالله مېنګل او میر هزار خان بجارانی په افغانستان کې پناه واخیسته. د کابل حکومتونو دوی ته نه یوازې سیاسي پناه ورکړه، بلکې د دوی د ماشومانو د زدهکړو او سیاسي فعالیتونو لپاره یې زمینه برابره کړه، چې دا چاره د دواړو ولسونو د معاصرو اړیکو تر ټولو روښانه بېلګه ګڼل کېږي.
د افغانستان او بلوڅانو ترمنځ ستراتیژیکې اړیکې
له تاریخي او کلتوري تړاوونو ورهاخوا، افغانستان او د بلوڅانو جغرافیایي موقعیت په سیمه کې د یو بل لپاره حیاتي ستراتیژیک ارزښت لري. په معاصر جيواکونومیک او جیوپولیتیکي معادلاتو کې، دا اړیکې په درېیو اساسي محورونو کې څېړل کېږي:
۱ – د وچې پورې تړلي افغانستان لپاره د سمندر دروازه (جيواکونومیک اهمیت)
افغانستان یو په وچه کې ایسار هېواد دی چې نړیوالو اوبو او سوداګریزو بندرونو ته د لاسرسي لپاره تل له ستراتیژیکو ننګونو سره مخ پاتې شوی دی. له بلې خوا، بلوچستان د عرب سمندرګي په غاړه د سلګونو کیلومترو اوږده ساحل په لرلو سره، د افغانستان لپاره نړیوالو بازارونو ته تر ټولو لنډه او طبیعي لاره دۀ. د ګوادر (په پاکستان کې) او چابهار (د ایران په سیستان او بلوچستان کې) بندرونه دواړه د بلوڅانو په تاریخي جغرافیه کې موقعیت لري. د افغانستان اقتصادي وده او د سیمهییز اتصال پروژې، لکه له منځنۍ اسیا څخه سویلي اسیا ته د انرژۍ او ټرانزیټ لېږد، په مستقیم ډول د بلوچستان له ثبات او د بلوڅ ولس له همکارۍ سره تړلې دي.
۲ – سیمهییز امنیت او د لویو قدرتونو سیالۍ
د بلوچستان جغرافیه د نړۍ د سترو قدرتونو د ستراتیژیکو سیالیو په مرکز کې پرته دۀ. د چین لخوا د «یو کمربند، یوه لار» (BRI) په چوکاټ کې د چین-پاکستان اقتصادي دهلېز (CPEC) پلي کول، او په مقابل کې یې د هند او لوېدیځو هېوادونو ستراتیژیکې اندېښنې، دغې سیمې ته فوقالعاده اهمیت ورکړی دئ. په داسې یوه پیچلي چاپیریال کې، افغانستان او بلوڅان په ګډه جغرافیایي حوزه کې ژوند کوي؛ نو ځکه په بلوچستان کې هر ډول بېثباتي پر افغانستان مستقیم امنیتي اغېز کوي، او په همدې ډول، یو باثباته افغانستان د بلوڅانو د اقتصادي او ټولنیز پرمختګ لپاره د یوه پیاوړي ملاتړي په توګه عمل کولی شي.
۳ – معاصر سیاسي تعاملات او ستراتیژیک توازن
په معاصره دوره کې، د کابل او بلوڅ سیاسي جریانونو ترمنځ اړیکې د سیمې د حساسو سیاسي شرایطو له عمله تر ډېره غیر رسمي، خو پر متقابل تفاهم ولاړې پاتې شوې دي. د افغانستان د بهرني سیاست پوهان پر دې باور دي چې د بلوڅانو له سیاسي او مدني حقونو څخه معنوي ملاتړ او له دوی سره د تاریخي اړیکو پالل، افغانستان ته په سیمهییزه ډیپلوماسۍ کې یو مهم ستراتیژیک توازن ورکوي. په ورته وخت کې، بلوڅ ملتپال هم افغانستان خپل تاریخي کور او ستراتیژیک عمق (Strategic Depth) ګڼي.
پایله:
د دې څېړنې پر بنسټ دې پایلې ته رسېږو چې د بلوڅ قوم سیاسي مبارزه یوازې یوه سیمهییزه یا داخلي موضوع نه ده، بلکې دا د استعماري پولو د وېش، د کلتوري هویت د بقا او پر طبیعي سرچینو د واک ترلاسه کولو یوه ژوره تاریخي او سیاسي داعیه دۀ.
په دې منځ کې، له افغانستان سره د بلوڅانو اړیکې د عادي ګاونډیتوب له کچې پورته، پر پېړیو پخواني تاریخي اتحاد (لکه د کلات تړون)، ګډو کلتوري ارزښتونو او د استعمار پر وړاندې پر ګډه مبارزه ولاړې دي. له ستراتیژیک پلوه، د افغانستان د ټرانزیټ او سوداګرۍ راتلونکی د بلوچستان له سمندري بندرونو (ګوادر او چابهار) سره تړلی دئ، او په سیمه کې تلپاتې ثبات هغه مهال شونی دئ چې د بلوڅ ولس تاریخي، سیاسي او اقتصادي حقونو ته درناوی وشي. په پای کې، د افغانانو او بلوڅانو ترمنځ د تاریخي او ستراتیژیکو اړیکو علمي مطالعه نه یوازې د تېر تاریخ د روښانولو لپاره اړینه دۀ، بلکې د سیمې د راتلونکو جیوپولیتیکي تحولاتو د درک کولو لپاره هم یوه بنسټیزه اړتیا ګڼل کېږي.
ایا په تاریخ کې هیڅکله د افغان بلوچانو لخوا د کابل پر وړاندې د مخالفت یا د جګړې څرک نه دی لیدل شوی؟
په تاریخ کې ځینې سیمه ییزې ناندرۍ شته، خو هغه ته د ټول قوم د پاڅون یا ملي بغاوت نوم نه شي ورکول کېدای.
د تاریخي واقعیتونو پر بنسټ، په تېرو سلو کلونو کې د مخالفت دا لاندې کوچني او محدود څرکونه لیدل شوي دي:
۱ – د سنجراني مشرانو او امیر عبدالرحمن خان جنجال (۱۸۹۰ لسیزه)
د ډیورنډ کرښې له هوکړې سمدستي مخکې او وروسته، د چخانسور (نیمروز) د بلوچو سیمه ییز حاکم، سردار ابراهیم خان سنجراني، د کابل د حکومت لخوا د مالیاتو د زیاتوالي او د مرکزیت د ټینګښت له عمله ناراضه ؤ. امیر عبدالرحمن خان د هغه د اېل کولو لپاره نظامي ځواک واستاوه. سردار ابراهیم خان د پاڅون هڅه وکړه، خو د امیر د سخت ځواک له عمله مات شو او برېتانوي هند (کویټې) ته وتښتېد. دا د افغان بلوچو د مشرانو او کابل ترمنځ تر ټولو مشهور تاریخي تقابل ؤ، خو دا د ټول قوم یو سراسري بغاوت نه ؤ، بلکې د یو سیمه ییز خان د واک د ساتلو هڅه وۀ.
۲ – د غازي امان الله خان د دورې اړدوړ (۱۹۲۰ لسیزه)
کله چې غازي امان الله خان د افغانستان په کچه خپل عصري اصلاحات پیل کړل، د هېواد په ګڼو برخو کې پاڅونونه وشول. د نیمروز او هلمند په دښتو کې ځینو بلوچو قبایلو هم د مالیاتو د نوي سیستم او اجباري عسکرۍ (نظام دندې) په وړاندې مقاومت او نافرماني وکړه، خو دا مخالفت په وسلهوال او خونړي بغاوت بدل نه شو او د قومي مشرانو د منځګړیتوب له لارې حل شو.
۳ – د ثور له انقلاب وروسته سیمه ییزې وسله والې ډلې (۱۹۸۰ لسیزه)
کله چې په کابل کې چپي حکومت (خلق او پرچم) واک ته ورسېد، د افغانستان د نورو قومونو په څېر، د نیمروز او هلمند یو شمېر بلوچان هم د مجاهدینو له لیکو سره یوځای شول. په دې دوره کې ځینو بلوچو قومندانانو د کابل د کمونېسټي رژیم پر وړاندې وسله واله جګړه کوله، خو دا جګړه د بلوچي ملتپالنې یا تجزیه غوښتنې په انګېزه نه وۀ، بلکې د عقیدې او د وخت د جهاد پر بنسټ وۀ (دوی د افغانستان د نورو مجاهدینو برخه وو).
د افغانستان د بلوڅانو ملي اتلان او مشهورې څېرې
د تاریخ په بېلابېلو پړاوونو کې داسې لويې څېرې ټولنې ته وړاندې کړې دي، چې نن ورځ د هېواد په کچه د درناوي وړ دي:
۱ – غازي شېر جان بلوڅ:
ملي اتل: هغه د شلمې پېړۍ د لومړیو وختونو (۱۹۲۰ز لسیزې) یو له تر ټولو مشهورو او محبوبه افغان بلوڅو جنګیالیو او اتلانو څخه دئ. غازي شېر جان د هېواد د ازادۍ او له ملي نوامیسو څخه د دفاع په لاره کې د مېړانې او شجاعت بې ساري داستانونه پرېښودل. په بلوچي او ولسي فولکلور کې د هغې د کارنامو او د وطن دوستۍ په اړه لا تر اوسه پورې سندرې او حماسې ویل کېږي.
۲ – جنرال عبدالکریم براهوي:
سیاسي او نظامي مشر: هغه په معاصر تاریخ کې د افغانستان د بلوڅانو او براهویانو تر ټولو اغېزناک او مصلح مشر ګڼل کېږي. براهوي صاحب د افغانانو د جهاد او مقاومت په دورو کې د یو جهادي قومندان په توګه رول درلود. وروسته د افغانستان په نظام کې د سرحدونو، اقوامو او قبایلو چارو وزیر، د کډوالو چارو وزیر او د نیمروز د والي په توګه یې کلونه خدمت وکړ. هغه د اوږدې مودې لپاره د “افغانستان د بلوڅانو د سراسري شورا” مشري هم پر غاړه لرله او د قومونو د یووالي غښتلی غږ ؤ.
۳ – ډګروال محمد نادر بلوڅ: قومي او ملي استازی: د چخانسور ولسوالۍ د یوې علمي او نظامي کورنۍ څخه راپورته شوی شخصیت ؤ، چې د عسکري پوهنځي له فراغت وروسته یې د هېواد په اردو کې د نظامي افسر په توګه دنده ترسره کړه. سیاسي رول نادر بلوڅ د “افغانستان د بلوڅانو د ملي شورا” د رئیس په توګه د خپل قوم کلتوري او سیاسي حقونه په مرکز کې تمثیل کړل او وروسته په مشرانو جرګه (سنا) کې د نیمروز د خلکو د نښان لرونکي استازي په توګه وټاکل شو.
۴ – نعیمه بلوڅ :د ښځو د حقونو او امنیت سمبول – هغې په امنیتي او پوځي برخه کې د افغان بلوچو ښځو د وړتیا د ثبوت په توګه خورا لوړ رول ولوبوه. نعیمه بلوڅ د هېواد د تېر نظام په چوکاټ کې د افغانستان د ښځینه پولیسو د عمومي مشرې په توګه لویه دنده ترسره کړه او د نجونو د زده کړې او روزنې لپاره یې هڅې وکړې.
۵ – فریده حمیدي او راضیه بلوڅ:
مدني او ولایتي فعالانې– فریده حمیدي د ولسي جرګې په شپاړسمه دوره کې د نیمروز د خلکو فعاله او زړوره استازې وۀ. د هغې په څنګ کې، راضیه بلوڅ د هلمند د ولایتي شورا غړې وۀ چې په سویلي حوزه کې یې د ښځو د حقونو او په ځانګړي ډول د نجونو د زده کړې لپاره خورا ګټورې رول ولوباوه.
د نیمروز ولایت تاریخي، کلتوري او ستراتیژیک اهمیت
نیمروز یوازې د افغانستان د بلوڅانو کلتوري مرکز نه دئ، بلکې په تاریخي توګه د لوېدیځې اسیا یو ستر تمدني محور پاتې شوی دئ. د نیمروز د رول لنډ مستند او خلاصه ټکي په لاندې ډول دي:
-
تمدني زانګو (سیستان او زرنج): نیمروز په تاریخي جغرافیا کې د “سیستان” او “سجستان” په نوم یادېده. دا خاوره د شاهنامې د نامتو ملي اتلانو (رستم زال او سام) کور او د صفاریانو د لړۍ (یعقوب لیث صفاري) د واکمنۍ مرکزؤ. د غلغلو او چخانسور تاریخي کلاګانې د دغه لرغوني عظمت شاهدانې دي.
-
د هند اقیانوس ته د افغانستان تنفسي لاره: نیمروز (د زرنج له لارې) د افغانستان لپاره خورا حیاتی جیو-اکانومیک ارزښت لري؛ ځکه دا د ایران چابهار بندر ته د هېواد تر ټولو نږدې، ارزانه او اسانه مځکنۍ سوداګریزه لاره دۀ، چې افغانستان د پاکستان له انحصاري بندرونو څخه خلاصوي.
-
د افغاني کلتور چمن: د نیمروز بلوڅانو په بشپړ وفادارۍ او سوله خوښې روحیه د هېواد په کلتوري رنګارنګۍ کې برخه اخیستې دۀ. د هغوی دودیز رقص (چاپ بلوڅي)، د وړیو شالونه، بې سارې لاسي ګنډل او حماسي شاعري د افغاني بوستان د ښکلا بله ځانګړې پاڼه دۀ.
د هامون جهيل (Hamun Lake) په اړه افقي معلومات (جغرافیایي، چاپیریالي او جیوپولیټیک ابعاد) چې د ایران او افغانستان د بلوڅي سیمو پر برخلیک مستقیمه اغېزه لري، په لاندې ډول په لنډو او مستندو ټکو کې تنظیم شوي دي:
۱ – د هامون جهيل جغرافیایي پیژندنه
-
طبیعي موقعیت: هامون د منځنۍ اسیا په کچه تر ټولو لوی خوږو اوبو مستند جهيل دئ، چې د افغانستان په سویل لوېدیځ (نیمروز) او د ایران په سویل ختیځ (سیستان او بلوچستان) کې واقع دئ.
-
درې بېلابېلې برخې: دا بحیره له دریو جلا ډنډونو څخه جوړه دۀ چې د اوبو د ډېرېدو پر مهال سره یوځای کېږي:
-
هامون پوزک: ډېره برخه یې په افغانستان کې دۀ.
-
هامون صابري: د افغانستان او ایران په ګډه پوله کې واقع دۀ.
-
هامون هلمند: په بشپړ ډول د ایران په خاوره کې دۀ.
-
۲ – د اوبو اصلي سرچینه او ژوندۍ ایکولوژي
-
د اوبو رګونه: د هامون ژوند په مستقیم ډول د افغانستان د غرونو پر اوبو، په ځانګړي ډول د هلمند سیند (Helmand River)، خاشرود، فراه رود او اډرسکن (هاروت رود) باندې تکیه لري.
-
کلتوري او حیاتي رول: د تاریخ په اوږدو کې، د دې جهيل شاوخوا د بلوڅانو او سیستاني ولسونو د ژوند، مالدارۍ، کرنې او کب نیونې اصلي محور ؤ. همدا راز، دا سیمه د یونیسکو (UNESCO) لخوا د نړیوال حیاتي تنوع د ذخیرې په توګه ثبت شوې دۀ.
۳ – د وچېدو بحران او د هغې چاپیریالي ناورین
-
د وچېدو رېښې: د ۲۰مې پېړۍ له وروستیو راهیسې، د سختو وچکالیو، په ایران کې د اوبو د ناسم مدیریت (لکه د چاهنیمې په نوم د مصنوعي حوضونو جوړول) او د هلمند پر سیند باندې د بندونو (لکه د کمال خان بند) له عمله، هامون په بشپړ ډول وچ شوی او په دښته بدل شوی دئ.
-
د ۱۲۰ ورځو د بادونو عذاب (Dust Storms): د اوبو له وچېدو سره، د دغې سیمې مشهور “د ۱۲۰ ورځو سیستاني بادونه” اوس د اوبو پر ځای خاوره او شدید ګردونه پورته کوي. دا چاپیریالي ناورین د تنفسي ناروغیو د خپرېدو او له نیمروز او زاهدان څخه د زرګونو بلوچو کورنیو د کډوالۍ عامل شوی دئ.
۴ – د افغانستان او ایران جیوپولیټیکي جنجال
-
د ۱۹۷۳ز کال د اوبو تړون: د دغه تړون له مخې، افغانستان ژمن دئ چې په عادي اقلیمي شرایطو کې په هره ثانیه کې ۲۶ متر مکعبه اوبه (شاوخوا ۸۲۰ مېلیون متر مکعبه په کال کې) ایران ته ورکړي.
-
د اوبو پر سر جنجال: د کمال خان بند په فعالېدو سره، ایران ادعا کوي چې افغانستان د هغوی حقابه بنده کړې دۀ؛ مګر افغان لوري تل ټینګار کړی چې د اقلیمي تغیراتو له عمله د هلمند سیند اوبه کمې شوي دي او کله چې اوبه زیاتې وي، ایران ته نېغ په نېغه تېرېږي.
دا افقي معلومات ښیي چې هامون یوازې یو مړ جهيل نه دئ، بلکې د نیمروز او چابهار ترمنځ د ژوند، اقتصاد او د دوو ګاونډیو هېوادونو د اړیکو تر ټولو حساسه غوټه دۀ.
خلاصه :
دا څېړنیزه مقاله د بلوڅ قوم د تاریخي شالید، معاصرې سیاسي مبارزې او په ځانګړي ډول له افغانستان سره د دغه قوم د تاریخي او ستراتیژیکو اړیکو هر اړخیزه ارزونه کوي. مقاله په لومړي سر کې د بلوڅانو پر کلتوري هویت، جغرافیایي موقعیت او د استعماري کرښو (ډیورنډ او ګولډسمیډ) له عمله د دغه ولس پر وېش رڼا اچوي، او ورپسې په پاکستان او ایران کې د بلوڅ ملتپالو غورځنګونو د سیاسي او اقتصادي غوښتنو (خپلواکي، فدرالیزم او پر طبیعي سرچینو واک) ماهیت څېړي.
د څېړنې اصلي محور له افغانستان سره د بلوڅانو ژورې اړیکې جوړوي، چې ریښې یې د احمد شاه بابا او میر نصیر خان بلوڅ ترمنځ د ۱۷۵۸ کال «کلات تړون» او د استعمار پر وړاندې ګډې مبارزې ته رسېږي. په معاصره دوره کې، د پاکستان له جوړېدو وروسته د افغانستان لخوا د بلوچستان د قضیې ملاتړ او په ۱۹۷۰ لسیزه کې بلوڅ سیاسي مشرانو او کډوالو ته په کابل کې پناه ورکول، د دواړو ولسونو د تاریخي پیوستون روښانه بېلګې دي. په پای کې، مقاله دا جوتوي چې د وچې پورې تړلي افغانستان لپاره د بلوچستان د سمندري بندرونو (ګوادر او چابهار) جيواکونومیک اهمیت او په سیمه کې د لویو قدرتونو سیالۍ، د کابل او بلوڅانو ترمنځ متقابل تفاهم او ثبات د سیمې د راتلونکي امنیت او اقتصادي ودې لپاره حیاتي ګرځولی دئ.
کليدي کلمې: بلوڅ قوم، سیاسي مبارزه، افغانستان، کلات تړون، ډیورنډ کرښه، ستراتیژیکې اړیکې، ګوادر او چابهار.
پای
انجنیر شیر ساپی
د نومبر ۲۲ کال ۲۰۲۶
مونیخ / آلمان
ــــــــــــــــــــــــــــــــ
سرچینی یا ماخذ:
د میر ګل خان نصیر او ډاکټر شاه محمد مري تاریخي اثار د بلوڅانو د سیاسي او تاریخي مطالعې تر ټولو معتبرې لومړۍ درجه سرچینې (Primary Sources) ګڼل کېږي. د مقالې د اکاډمیکو حوالو (References) او لمنلیکونو لپاره د دوی مهم کتابونه او آنلاین سرچینې په لاندې ډول دي:
۱. د میر ګل خان نصیر (Mir Gul Khan Nasir) مهم اثار
میر ګل خان نصیر (۱۹۱۴–۱۹۸۳) نه یوازې یو مخکښ بلوڅ ملتپال سیاستوال ؤ، بلکې د بلوچستان تر ټولو معتبر تاریخپوه هم ګڼل کېږي.
تاریخِ بلوچستان (Tareekh-e-Balochistan): دا د هغه تر ټولو مشهور او جامع کتاب دی چې په اردو ژبه لیکل شوی او د بلوچستان لرغونی تاریخ، د کلات ریاست، له احمد شاه بابا سره د نصیر خان بلوڅ تړون او د پاکستان له جوړېدو وروسته سیاسي تحولات پکې په تفصیل راغلي دي.
د چاپ ځای: قلات پبلشرز، کوټه (Kalat Publishers, Quetta).
آنلاین لاسرسی: تاسو کولی شئ دا کتاب په وړیا ډول د ریختہ ډیجیټل کتابتون (Rekhta) او یا هم د باسک آنلاین ارشیف (Baask.com) څخه ولولئ یا ډاونلوډ کړئ.
کوچ و بلوچ (Kooch o Baloch): دا اثر د بلوڅ قوم پر نسب، تاریخي مهاجرتونو او قبیلوي جوړښت بحث کوي.
بلوچستان کی کہانی شاعروں کی زبانی: په دې کتاب کې د بلوڅانو تاریخي پېښې او له بهرنیو یرغلګرو سره جګړې د بلوڅي کلاسیکې شاعرۍ په رڼا کې بیان شوې دي، چې د بلوچي اکاډمۍ کوټه (Balochi Academy) په وېبپاڼه کې موندل کېږي.
۲. د ډاکټر شاه محمد مري (Dr. Shah Mohammad Marri) مهم اثار
ډاکټر شاه محمد مري د معاصر بلوچستان یو له خورا وتلو لیکوالانو او تاریخپوهانو څخه دی چې د بلوڅانو پر سیاسي مقاومت او ټولنیز تاریخ یې ژورې څېړنې کړې دي.
بلوچ قوم (Baloch Qaum – درې ټوکه): دا د ډاکټر مري تر ټولو ستر تاریخي اثر دئ چې پکې د مہرګړھ له تمدنه نیولې د کلات ریاست تر جوړېدو، د انګرېزانو پر وړاندې مقاومت او په ۱۹۷۰ لسیزه کې افغانستان ته د بلوڅ مشرانو (لکه خیربخش مري) د کډوالۍ پېښې په تحلیلي ډول څېړل شوې دي.
آنلاین لاسرسی: د دې کتاب لومړی ټوک (بلوچ: مہرگڑھ سے ریاست کی تشکیل تک) په انټرنیټ ارشیف (Internet Archive) کې د لوستلو او ډاونلوډ لپاره شتون لري، او نور ټوکونه یې په سکریبد (Scribd) کې موندلی شئ.
سورج کا شہر: گوادر (Suraj Ka Shehr: Gwadar): دا کتاب د ګوادر بندر پر تاریخي، جغرافیایي او ستراتیژیک ارزښت لیکل شوی دی، جيواکونومیک اهمیت لپاره خورا ګټوره سرچینه ده. تاسو یې د The Library PK له لارې موندلی شئ.
عشاق کے قافلے (د بلوڅ مبارزینو تذکره): په دې سلسلهوارو کتابونو کې د هغو بلوڅ سیاسي مشرانو او مبارزینو ژوندلیکونه راټول شوي چې په افغانستان کې یې هم سیاسي فعالیتونه کړي دي.
د دعوت رسنیز مرکز ملاتړ وکړئ
له موږ سره د مرستې همدا وخت دی. هره مرسته، که لږه وي یا ډیره، زموږ رسنیز کارونه او هڅې پیاوړی کوي، زموږ راتلونکی ساتي او زموږ د لا ښه خدمت زمینه برابروي. د دعوت رسنیز مرکز سره د لږ تر لږه $/10 ډالر یا په ډیرې مرستې کولو ملاتړ وکړئ. دا ستاسو یوازې یوه دقیقه وخت نیسي. او هم کولی شئ هره میاشت له موږ سره منظمه مرسته وکړئ. مننه
د دعوت بانکي پتهDNB Bank AC # 0530 2294668 :
له ناروې بهر د نړیوالو تادیاتو حساب: NO15 0530 2294 668
د ویپس شمېره Vipps: #557320 :
Support Dawat Media Center
If there were ever a time to join us, it is now. Every contribution, however big or small, powers our journalism and sustains our future. Support the Dawat Media Center from as little as $/€10 – it only takes a minute. If you can, please consider supporting us with a regular amount each month. Thank you
DNB Bank AC # 0530 2294668
Account for international payments: NO15 0530 2294 668
Vipps: #557320