دیوبندي فقهي مکتب او د سیاسي نظریې نشتوالی

دیوبندي فقهي مکتب او د سیاسي نظریې نشتوالی
د سیاسي فقهې او نظریاتي تشو تحلیلي څېړنه

سریزه: د دیوبندي مکتب د فکري پراختیا او سیاسي نظریې ترمنځ تضاد

دیوبندي مکتب (مدرسه) په ۱۸۶۷م کال کې په هند کې تاسیس شو او د معاصر اسلامي تاریخ او اسلامي ثقافت یوه مهمه علمي او فکري مرجع ګڼل کېږي. دې مکتب د دیني مدرسو یوه پراخه شبکه جوړه کړه چې پر میلیونونو مسلمانانو یې اغېز کړی او د اسلامي تعلیماتو په خپرولو کې یې مهم رول لوبولی .
سره له دې پراخ نفوذ، دیوبندي مکتب د سیاسي فکر لپاره منظم او بشپړ نظریاتي چوکاټ نه لري. په مقابل کې، نور اسلامي جریانونه لکه اخوان المسلمین، سلفي حرکتونه او انقلابي شیعه فکر د دولت جوړونې او سیاسي چارو لپاره نسبتاً واضح او مشخص نظریاتي بنسټونه لري.

دیوبندي مکتب زیات تمرکز په دیني تعلیم، فقهي تفسیر او روحاني اصلاح باندې کړی، چې د سیاسي نظریې په پراختیا کې یې محدودیتونه رامنځته کړي دي. په دې توګه، د دې مکتب پراخې فکري او تعلیمي لاسته راوړنې د سیاسي او نظریاتي پرمختګ سره په یو ډول متضاد موقعیت کې قرار لري.

د دیوبندي مکتب تاسیس، دفاعي هویت، استعمار اغېزې او فکري تشه

دیوبندي دارالعلوم د ۱۸۵۷م کال د هند د ناکام پاڅون وروسته تاسیس شو، په داسې یوه مهال کې چې د برتانوي استعمار فشارونو د مسلمانانو پر ټولنه ژور اغېز کړی و. بنسټګر یې، محمد قاسم نانوتوي او رشید احمد ګنګوهي، د اسلامي هویت د خوندي کولو په هڅه کې د دیني تعلیم پراختیا او ټولنیز انسجام د ستراتیژۍ په توګه غوره کړل.

دیوبندي مکتب په خپل جوړښت کې دفاعي او محافظتي لوری غوره کړ. هغوی مستقیم سیاسي مقاومت ته لومړیتوب ورنکړ، بلکې د دیني پوهې خپرونه یې د مسلمانانو د هویت د ساتنې او ټولنیزې بیدارۍ یوه مهمه وسیله وبلله. په دې ترڅ کې، د ښځو د تعلیم او ټولنیزو حقونو محدود فرصتونه د مکتب په فکري چوکاټ کې یوه څرګنده تشه پاتې شوه، چې د دې مکتب د پراخ نفوذ سره سره یې د ټولنیزو اصلاحاتو په برخه کې محدودیتونه رامنځته کړل.

په ټوله کې، دیوبندي مکتب د دیني او فکري هڅو له لارې د اسلامي هویت د ساتنې مهم بنسټ کېښود، خو د سیاسي او ټولنیزو اصلاحاتو په برخه کې یې څرګندې تشې او محدودیتونه هم پرېښودل.

اساسي دفاعي انتخابونه او فکري محدودیت:
دیوبندي مکتب د دولت جوړولو پر ځای د ټولنې ساتنې ته لومړیتوب ورکړ. د دې مکتب فکري تمرکز په تعلیم، فقه (فتاوو)، افتراضي مسایلو او روحاني اصلاح و، نه په سیاسي فلسفه او نه په دولتي یا حکومتي سیاسي فقهي جوړښت.
فقهاوو هڅه کوله خپلې دیني او ټولنیزې دندې ترسره کړي، خو د سیاسي بصیرت د نشتوالي او د حاکمیت له سختو شرایطو سره د تعامل د محدودیت له امله ونه توانېدل چې سیاسي فلسفه او سیاسي فقه په منظم نظریاتي چوکاټ کې وړاندې کړي، او نه یې د عصري سیاسي اړتیاوو لپاره مشخصه نظریه رامنځته کړه.
د حنفي فقه محافظوي میراث او د تصوف روحیه دواړو د دې مکتب پر فکري جوړښت ژور اغېز کړی، چې له امله یې د عصري دولتدارۍ او سیاسي اړتیاوو لپاره یو واضح او منظم نظریاتي چوکاټ رامنځته نه شي.

د هند او پاکستان تجربه: سیاسي پراګماتیزم

دیوبندي مکتب په مختلفو سیاسي شرایطو کې د انعطاف وړ چلند څرګند کړی دی. په هند کې یې د سیکولر کانګرس سره همکاري وکړه څو د اقلیت مسلمانانو حقوق خوندي کړي. په پاکستان کې یې د اسلامي دولت غوښتنه کوله، خو د عملي سیاست له مخې د لیبرال سیاسي ګوندونو سره هم ایتلاف جوړ کړ. په افغانستان کې یې د واکمنۍ په برخه کې فعالیت وکړ، خو د مشخص او جامع نظریاتي چوکاټ پرته.
دا تجربه څرګندوي چې دیوبندي مکتب یو ثابت سیاسي ماډل نه لري او د اوږدمهاله حکومتدارۍ لپاره کافي نظریاتي بنسټ نه وړاندې کوي. د دې مکتب تمرکز د فکري او دیني تعلیماتو پراختیا ته زیات دی، نه د سیاسي نظریو او دولت جوړونې پر بشپړ چوکاټ. په همدې توګه، دیوبندي مکتب د عملي سیاست په ډګر کې انعطاف ښیي، خو د سیاسي دوامدارۍ او نظریاتي ثبات په برخه کې محدودیتونه لري.

د نجونو تعلیم: د فقهي بحران څرګنده نښه
له ۲۰۲۱ کال راهیسې، افغانستان یوازینی هېواد دی چې نجونو ته د ثانوي او لوړو زده کړو دروازې بندې دي. د دې پرېکړې د «امر ثاني» تر نامه لاندې پنځه کاله نږدې تېر شوي دي، خو دا اقدام نه د شریعت کوم صریح نص له مخې دی او نه یې کوم رسمي اجتهادي یا فقهي دلیل وړاندې شوی دی. د موجوده شواهدو او فقهي مآخذونو پر بنسټ، د دې پرېکړې لپاره هېڅ علمي یا فقهې ملاتړ شتون نه لري، او له همدې امله دا پرېکړه د دفقهي اوعصري حقوقي او تعلیمي اصولو مخالفه او تحلیلي څېړنې وړ ده
د دې ستونزې اصلي عوامل:
١-د شرعي دلیل نشتوالی
٢-د علمي او رسمي پروسې نشتوالی
٣-د نړیوال اسلامي اجماع مخالفت
٤–د إسلامي نړی د إسلامي مرجعيتونو سره مخالفت
د نجونو د تعلیم د محدودیت حل لارې: د مقاصدي فقهي لیدلوری
د مقاصدي فقهي له نظره، شریعت یوازې د ظاهري احکامو مجموعه نه ده، بلکې د انسان د خیر، عدالت، او ټولنیز توازن د تأمین لپاره یو جامع نظام دی. د همدې لیدلوري له مخې، تعلیم—په ځانګړي ډول د نجونو تعلیم—د حفظ العقل (د عقل ساتنه)، حفظ النفس (د ژوند ساتنه) او حفظ النسل (د نسل ساتنه) له اساسي مقاصدو سره تړاو لري. له همدې امله، د نجونو د تعلیم محدودول نه یوازې د فردي حقونو محدودیت دی، بلکې د ټولنې پر پرمختګ او ثبات هم مستقیم اغېز لري.
په دې چوکاټ کې، یو شمېر عملي او فقهي حل لارې وړاندې کېدای شي چې هم د اسلامي ارزښتونو رعایت وکړي او هم د تعلیم حق خوندي کړي.
لومړی، مکاني او زماني جلاوالی یو عملي او منل شوی تدبیر دی. د هلکانو او نجونو لپاره جلا ودانۍ، یا د زده کړې بېلابېل وختونه ټاکل، کولای شي د شرعي حدودو رعایت یقیني کړي او د ټولنې د حساسیتونو درناوی وساتي. دا ډول تنظیم نه یوازې د مخالفتونو کچه راکموي، بلکې د تعلیم بهیر ته دوام هم ورکوي.

دوهم، کادري خپلواکي د باور جوړونې لپاره مهمه ده. په نجونو ښوونځیو او پوهنتونونو کې د ښځینه ښوونکو او اداري کارکوونکو ګمارنه، د زده کړې چاپېریال خوندي، باوري او له کلتوري پلوه منل شوی ګرځوي. دا کار کورنیو ته ډاډ ورکوي او د نجونو د زده کړې لپاره ټولنیز ملاتړ زیاتوي.

درېم، تدریجي تطبیق یو مهم اصل دی. د مقاصدي فقهي له مخې، که یو اصلاح ناڅاپي او بې‌چمتووالي سره تطبیق شي، ښایي منفي غبرګونونه رامنځته کړي. نو غوره ده چې د نجونو د تعلیم پراختیا په مرحلو کې ترسره شي، ترڅو ټولنه ورو ورو ورسره عیارہ شي او پایدار بدلون رامنځته شي.
څلورم، د نصاب او چاپېریال اسلامي بڼه ورکول هم مهم دي. داسې تعلیمي نصاب چې هم عصري علوم ولري او هم اسلامي ارزښتونه پکې منعکس وي، کولای شي د دیني او عصري اړتیاوو ترمنځ واټن کم کړي او د منلو کچه لوړه کړي.

په پایله کې، د مقاصدي فقهي له نظره دا تدابیر نه یوازې د نجونو د تعلیم حق خوندي کوي، بلکې د ټولنې اخلاقي جوړښت او اسلامي هویت هم ساتي. په دې توګه، د نجونو تعلیم د ټولنې د هوساینې، اقتصادي پرمختګ، او فکري ودې لپاره یوه مشروعه او ضروري لاره ده چې باید په حکمت، توازن او تدریج سره عملي شي.

اختلاط او خلوت: فقهي تحلیل
اختلاط :نارینه او ښځینه د مشروع هدف لپاره په عامه ځایونو کې راټولېدل، چې په نبوي ټولنه کې هم شتون درلود او د حرمت په اړ‎ہ یې کوم صریح نص شتون نه لري.
خلوت: یوه نارینه او ښځه یواځې پاتې کېدل پرته له محرم، چې حرام دی قال رسول الله ﷺ: “لا يخلونَّ رجلٌ بامرأةٍ إلا ومعها ذو محرم، ألا لا يخلونَّ رجلٌ بامرأةٍ إلا كان ثالثهما الشيطان” (رواه البخاري والترمذي). ترجمه په پښتو: رسول الله ﷺ وفرمایل: “هیڅ سړی دې له یوې نامحرمي ښځې سره یوازې نه پاتې کېږي، مګر دا چې له هغې سره محرم وي، او خبر اوسئ! هېڅ سړی له یوې ښځې سره یوازې نه کېږي مګر دا چې درېیم یې شیطان وي . له دې امله، اختلاط خپل ذات له مخې حرام نه دی، خو باید د شرعي حدودو رعایت وشي.

طالبان او د عصري دولت چلولو ننګونې:
د ۲۰۲۱ کال وروسته، طالبان له یوه بنسټیز بدلون سره مخ شوي دي: له یو وسله‌وال خوځښت څخه د دولت تر ادارې پورې انتقال. دا بدلون یوازې سیاسي نه، بلکې فکري، حقوقي او اداري بدلون هم غواړي. طالبان هڅه کوي چې عصري دولتي جوړښتونه لکه وزارتونه، بانکونه، امنیتي ځواکونه او بین‌المللي اړیکې د سنتي فقهي اصولو په چوکاټ کې تنظیم کړي، خو دا هڅه له ګڼو جدي ننګونو سره مخ ده.

تر ټولو مهمه ستونزه د اساسي قانون نشتوالی دی. یو عصري دولت د واضح حقوقي چوکاټ پرته نه شي کولی دوامداره او منظم فعالیت وکړي. د اساسي قانون نشتوالی د دې لامل شوی چې د دولت د واک حدود، د خلکو حقوق او د ادارو صلاحیتونه روښانه نه وي. دا وضعیت نه یوازې داخلي بې‌ثباتي زیاتوي، بلکې نړیوال باور هم کمزوری کوي.
دوهمه مهمه ستونزه د واک او ادارې د شفافیت نشتوالی دی. په عصري دولتونو کې حساب‌ورکونه، شفافیت او د پرېکړو وضاحت بنسټیز ارزښتونه دي، خو په اوسني جوړښت کې دا اصول په بشپړ ډول نه دي پلي شوي. د پرېکړې کولو پروسه ډېری وخت مبهمه ده او دا نه ده څرګنده چې مهمې پرېکړې د کوم میکانیزم له لارې او د چا له خوا نیول کېږي.
درېیمه ننګونه د ټولنیزې شمولیت کمښت دی. یو باثباته دولت هغه دی چې د ټولنې بېلابېل قشرونه قومونه، مذهبي ډلې او ښځې پکې ونډه ولري. د پراخ مشارکت نشتوالی د سیاسي مشروعیت کچه راټیټوي او د داخلي نارضایتۍ سبب ګرځي.

په ځانګړي ډول، د نجونو د تعلیم نشتوالی یوه ستره ستونزه ده. تعلیم نه یوازې یو بشري حق دی، بلکې د اقتصادي پرمختګ او ټولنیز ثبات لپاره حیاتي رول لري. د نجونو له تعلیمه محرومول د هېواد بشري پانګه کمزورې کوي او افغانستان له نړیوالو معیارونو څخه لرې کوي.

د دې ننګونو د حل لپاره، یو لړ عملي او فکري ګامونه اړین دي. لومړی، د خپلواک علمي اجتهاد کمیسیون جوړول مهم دي. دا کمیسیون کولای شي د نجونو د تعلیم، د واک د انتقال، او د شوراګانو د صلاحیتونو په اړه ژورې فقهي او علمي څېړنې وکړي او داسې حللارې وړاندې کړي چې هم د اسلامي اصولو سره سمون ولري او هم د عصري اړتیاوو ځواب وي.

دوهم، د اجتهاد کلتور پراختیا ضروري ده. له دفاعي او تړلي دریځه باید فعال او عصري اجتهاد ته حرکت وشي. دا کار د نورو اسلامي هېوادونو د تجربو له مطالعې، د عصري علومو او فقهي میراث د یوځای کولو، او د علمي بحث د فضا د پراخولو له لارې ممکن دی.

په پایله کې، د طالبانو لپاره اصلي ازموینه دا ده چې څنګه د دیني اصولو او عصري دولتدارۍ ترمنځ توازن رامنځته کړي. که دا توازن په بریالیتوب سره رامنځته شي، نو یو باثباته او مشروع نظام ته لاره هوارېدای شي؛ خو که دا ستونزې حل نه شي، نو د دوامداره بې‌ثباتۍ خطر به پر ځای پاتې وي۔
و من الله التوفیق
_________

د معاصرو پرمختګونو په رڼا کې “الدر المختار” ته یوه انتقادي کتنه

زموږ انګلیسي ویبپاڼه: