کله چې حق ژاړي او باطل خبرې کوي

د منبر، فتوا او افغان ولسي وجدان آواز

د ضمیمه شوي ویډیويي بیان په تړاو یوه کتنه

مقدمه

په اسلامي ټولنه کې منبر یوازې د وینا ځای نه دی؛ بلکې د امانت، اصلاح، ارشاد او د عامه ذهنیت د سالمې رهبرۍ دروند مقام دی. له منبره پورته کېدونکې خبره یوازې الفاظ نه وي؛ هغه د خلکو پر فکر، احساس، قضاوت او ټولنیز چلند ژور اغېز کوي. له همدې امله، منبري وینا باید پر صدق، احتیاط، عدالت او شرعي مسئولیت ولاړه وي.

د ضمیمه شوي ویډیويي بیان په تړاو راپورته شوی بحث یوازې یو عادي لفظي اختلاف نه ښکاري؛ بلکې د یوې درنې ادعا، عامه غبرګون، او د دیني مقام د مسئولیت موضوع ده، چې د خلکو له عزت، د دیني باور له حرمت، او د ټولنیز اعتماد له ثبات سره مستقیم تړاو لري. په همدې رڼا کې قرآن کریم لارښوونه کوي:

﴿يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِن جَاءَكُمْ فَاسِقٌ بِنَبَإٍ فَتَبَيَّنُوا﴾
“ای مؤمنانو! که تاسې ته کوم خبر راورسېږي، نو ښه تحقیق او پلټنه یې وکړئ.”
[سورة الحجرات: 6]

دا آیت په ښکاره ډول راښيي چې په اسلامي ټولنه کې هېڅ خبره باید بې له تحقیق، تثبت او سنجونې د حقیقت جامه وانه غوندي.

همدا اصل د دې ټول بحث بنسټ جوړوي.

منبر؛ د حق د بیان ځای، نه د بې‌ثبوته ادعاوو ډګر

منبر د هدایت، خیر غوښتنې او فکري اصلاح وسیله ده؛

نه د ناسنجول شویو ادعاوو، حیرانوونکو خبرو او احساساتي تشنج میدان. قرآن کریم مسلمانانو ته امر کوي:

﴿يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَقُولُوا قَوْلًا سَدِيدًا﴾
“ای مؤمنانو! له الله وېرېږئ او سمه، پخه او رښتینې خبره کوئ.”
[سورة الأحزاب: 70]

“قول سدید” یوازې ښکلې جمله نه ده؛ بلکې هغه وینا ده چې رښتینې، عادلانه، سنجول شوې، او د فساد او اغتشاش له زیږولو پاکه وي. که له منبره داسې ادعا خپرېږي چې ثبوت نه لري، د خلکو ذهنونه ګډوډوي، او د ناموس، نکاح، او شرف په څېر حساسو موضوعاتو ته بې‌احتیاطي کوي، نو دا د قرآني هدایت له روحیې لرې وینا ده.

د ناموس، نکاح او شرف په اړه د وینا حساسیت

د ښځې، کورنۍ، نکاح او شرف موضوعات زموږ په دیني او ټولنیز وجدان کې ډېر دروند حیثیت لري.

په دې باب هره کلمه باید له احتیاط، انصاف او مسئولیت سره وکارول شي. ځکه بې‌ثبوته ادعا، مبالغه او تنده وینا یوازې لفظي تېروتنه نه ده؛ بلکې د انساني کرامت، ټولنیز اعتماد او اخلاقي توازن پر ضد عمل هم ګرځي.

کله چې له منبره د ښځې، نکاح، او کورني حیثیت په اړه داسې درنې خبرې وشي چې نه یې شرعي تثبت څرګند وي او نه یې ټولنیز مسئولیت په پام کې نیول شوی وي، نو دا نه د دیني خطاب له وقار سره سمون خوري او نه د ولس له وجداني حساسیت سره.

د ښځې د احترام، کرامت او حق په رڼا کې

اسلام ښځه د سپکاوي، بې‌مسئولیته تورونو او تحقیرونکې عامه وینا موضوع نه ګڼي؛

بلکې هغه د احترام، کرامت او حق لرونکې انساني هستي بولي. قرآن کریم فرمايي:

﴿وَعَاشِرُوهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ﴾
“او له ښځو سره په نېکۍ، احترام، او مناسب چلند ژوند وکړئ.”
[سورة النساء: 19]

دا آیت یوازې د کورني ژوند توصیه نه ده؛

بلکې د ښځې د شخصیت، عزت، او انساني مقام په اړه یو پراخ اخلاقي اصل هم دی.

“بالمعروف” دا معنا لري چې له ښځې سره چلند باید د ادب، عدالت، نرمتیا، او وقار له معیار سره برابر وي.

له همدې امله، هره هغه وینا چې د ښځې د نکاح، ناموس، او حیثیت په اړه سپکه، بې‌ثبوته، یا تحقیرونکې بڼه ولري، د همدې قرآني اصل له روحیې سره په ټکر کې واقع کېږي.

ښځه د الله یو مکرم مخلوق، د کورنۍ د عزت ستنه، او د ټولنې د اخلاقي جوړښت مهمه برخه ده.

د هغې په اړه بې‌مسئولیته وینا یوازې یو شخص نه ټپي کوي؛

بلکې د کورنیو حرمت، د ټولنیز وجدان توازن، او د دیني خطاب باور هم زیانمنوي.

د عامه وینا اغېز او د بې‌ثبوته خبرو د خپرېدو خطر

کله چې یوه درنه ادعا د منبر له لارې مطرح شي، ډېر خلک یې د ویونکي د مقام له امله په اسانه مني.

همدا حالت ځینې وخت بې‌ثبوته خبره هم د “حقیقت” په څېر خپروي.

منبري وینا یوازې شخصي نظر نه پاتې کېږي؛ بلکې د خلکو په ذهنونو، قضاوتونو او ټولنیزو خبرو کې ځای نیسي.

افغان ولس له دین، عزت، ناموس، او کورنۍ سره ژوره عاطفي او وجداني اړیکه لري. له همدې امله، زموږ په ټولنه کې خبره یوازې خبره نه وي؛

خبره کله د کور پر حرمت اغېز کوي، کله د کورنۍ پر باور، او کله د ټول ولس پر رواني سکون.

نو که وینا له تحقیق او مسئولیت پرته وي، د عامه ذهنونو ګډوډي، بې‌اعتمادي، او ټولنیز تشنج زېږوي.

منبري مقام او د علمي امانت اړتیا

دیني مقام د انسان د وینا مسئولیت څو چنده زیاتوي.

یو عادي کس که ناسمه جمله ووايي، اغېز یې محدود وي؛

خو که هماغه خبره له منبر، شورا، یا د دیني مرجعیت له مقامه خپره شي، اغېز یې پراخ، ژور، او اوږدمهال وي. ځکه خلک له دیني شخصیتونو څخه یوازې جذاب بیان نه، بلکې دقت، وقار، اعتدال، او علمي امانت غواړي.

منبر باید د حق د روښانولو، د ذهنونو د ارامولو، او د ټولنې د اخلاقي ثبات سنګر وي، نه د احساساتو د پارولو او ناسنجول شویو ادعاوو میدان.

د ژبې مسئولیت او اخلاقي وقار

وینا هغه وخت د امت لپاره رحمت ګرځي چې ژبه د انصاف، حکمت، او خیر لپاره وکارول شي.

که ژبه د خلکو د عزت د ټپي کولو، د عقدو د خپرولو، او د احساساتو د پارولو وسیله شي، نو د دیني خطاب وقار زیانمنېږي.

د وینا مسئولیت یوازې دا نه دی چې څه ویل کېږي؛

بلکې دا هم مهمه ده چې څنګه، په کومه ژبه، او په کوم مسئولیت سره ویل کېږي.

عادلانه تعبیر، معذبه ژبه، او مسئولانه بیان د دیني وینا ښکلا او اغېز زیاتوي.

د حق ویلو ثواب، د غلطې دعوې ګناه، او د ناسمې فتوا مسئولیت

په اسلامي فکر کې حق ویل ستر امانت او اخلاقي شجاعت دی. که یو څوک رښتیا وایي، پر حق درېږي او د دروغو او بې‌انصافۍ پر وړاندې د صداقت غږ پورته کوي، نو دا د وجدان ژوندی ساتل او د الهي رضا پر لور مسئولانه دریځ دی.

خو برعکس، که څوک بې‌له تثبت، بې‌له علمي او شرعي دلیله، یا د احساساتي تندۍ او ناسنجول شوي قضاوت له مخې درنه دعوه وکړي، غلطه فتوا ورکړي، یا د خلکو د عزت، نکاح، شرف او دیني حیثیت په اړه ناحقه خبره خپره کړي، نو دا یوازې ژبنۍ تېروتنه نه ده؛

بلکې اخلاقي، ديني او ټولنیزه ګناه هم ده.

د غلطې دعوې زیان یوازې پر یوه شخص نه محدودېږي؛

دا د کورنیو پر عزت، د ټولنې پر اعتماد، د دیني وینا پر وقار، او د حق او باطل د پېژندنې پر تله هم منفي اغېز کوي. په ځانګړي ډول، که دا ناسمه خبره د منبر یا فتوا له ځایه وشي، نو مسئولیت یې لا ډېر درنېږي.

که ادعا رښتیا وي؛ د مسئولیت، حساب او تطبیق پوښتنه

که فرضاً هغه څه چې د عامه وینا او منبر له لارې مطرح شوي، رښتیا او ثابت وي، نو بیا موضوع یوازې د خبرو تر کچې نه پاتې کېږي؛ بلکې د شرعي مسئولیت، قانوني حساب، او د حاکم نظام د عملي مکلفیت مرحلې ته داخلیږي.

په اسلامي تصور کې، کله چې یوه درنه دعوه ثابته شي، یا د خلکو د حق، عزت، ناموس، او انساني کرامت په اړه څرګند تجاوز تثبت ومومي، نو بیا د مسئولیت بار یوازې پر فردي وجدان نه وي؛

بلکې د مسئولانو، واکمنانو، او د عدالت د تطبیق پر مراجعو هم واقع کېږي.

همدلته د افغان ولس دردوونکې او مشروعه پوښتنه راولاړېږي:

که دا خبرې رښتیا وي، نو مسؤلان او حاکمان چېرته دي؟

که حق څرګند وي، نو د هغه د تطبیق دروازه ولې تړلې ده؟

او که ظلم ثابت وي، نو د مخنیوي او حساب نښه ولې نه ښکاري؟

افغان ولس تمه لري چې که جرم ثابت وي، عدالت دې جاري شي؛

که د الله حکم واضح وي، تطبیق دې وشي؛

او که د خلکو حق تر پښو لاندې شوی وي، د اعادې لپاره دې جدي اقدام وشي.

ځکه عدالت یوازې اداري پروسه نه ده؛ بلکې د نظام د مشروعیت، د دیني خطاب د اعتبار، او د ولسي باور د بقا بنسټ دی.

که ادعا رښتیا وي، خو نه حساب ښکاري او نه اقدام، نو د خلکو په ذهن کې دا وېره پیدا کېږي چې حق مجازات شي او باطل مکافات وویني.

او دا د ټولنې لپاره تر ټولو خطرناک اخلاقي او رواني وضعیت دی.

د متقابل غبرګون په ژبه کې هم د توازن اړتیا

له بلې خوا، که د یوې ناسنجول شوې یا غلطې ادعا په ځواب کې هم له تحقیر، سپکاوي، او ډېرې تندې ژبې کار واخیستل شي، نو شخړه لا نوره هم احساساتي او پراخه بڼه خپلوي. د حق دفاع ضروري ده، خو د دفاع ژبه هم باید له حکمت، وقار، او اخلاقي توازن څخه خالي نه وي.

د اصلاح موخه یوازې د مقابل لوري ماتول نه دي؛

بلکې د حقیقت روښانول، د غلط فهمۍ اصلاح، او د ټولنیز نظم ساتل دي. له همدې امله، هم ادعا او هم غبرګون دواړه باید د عقل، ادب، او مسئولیت په ترازو کې وتلل شي.

افغان ولس، د عدالت ارمان، او د دیني مرجعیت تمه

افغان ولس له دیني منبره د افواهاتو، مبالغې او بې‌ثبوته شور تمه نه لري.

د ولس مشروع ارمان دا دی چې منبر دې د حق، انصاف، اعتدال او اخلاقي بصیرت سنګر وي.

خلک غواړي چې د دیني مرجعیت له ځایه داسې غږ واوري چې هم رښتینی وي، هم مسئولانه وي او هم د ټولنې د خیر، توازن او ارامۍ سبب شي.

افغان ولس تاریخي زخمونه لیدلي دي؛

جګړې، بې‌عدالتي، تفرقې او ناسمو قضاوتونو زموږ پر ټولنیزه حافظه او رواني جوړښت دروند سیوری غوړولی دی. له همدې امله، زموږ خلک له منبر، فتوا او مسئول مقامه داسې ژبه غواړي چې ټپونه نور ژور نه کړي؛

بلکې د عقل، عدل او اخلاقي سکون دروازې پرانیزي.

کله چې حق ژاړي او باطل خبرې کوي

هغه ټولنه نېکمرغه نه شي پاتې کېدای چې پکې حق د تورن په څېر ودرول شي او باطل د بریالي په څېر وستایل شي.

دا د ټولنیز وجدان لپاره تر ټولو دردوونکې شېبه ده چې رښتیا د شک تر سیوري لاندې راشي او ناحقه خبره د منبر، فتوا، یا زور په سیوري کې د حقیقت جامه واغوندي.

په داسې حالت کې نه یوازې عدالت زیان ویني، بلکې د ولس پر روان، د خلکو پر باور، او د ټولنې پر اخلاقي ملا هم دروند ګوزار پرېوځي.

د منبر دروندوالی، د فتوا حرمت، او د واک مسئولیت دا ایجابوي چې خبرې د انصاف، علم، تقوا، او انساني رحم له ترازوه تېرې شي.

ځکه د حق ځپل او د باطل نازول نه افتخار دی او نه بریا؛

بلکې دا د وجدان ماتې، د عدالت سپکاوی، او د تاریخ پر وړاندې دروند شرم دی.

ولس څه غواړې؟

۱. منبر د امانت ځای دی؛ هره وینا باید پر صداقت، دقت، او مسئولیت ولاړه وي.
۲. قرآن کریم د خبر په باب د تحقیق امر کوي: ﴿فَتَبَيَّنُوا﴾ [الحجرات: 6]
۳. د ناموس، نکاح، او شرف په اړه بې‌ثبوته وینا شرعي، انساني، او ټولنیز خطر لري.
۴. د ښځې احترام او نیک چلند قرآني اصل دی: ﴿وَعَاشِرُوهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ﴾ [النساء: 19]
۵. سمه، پخه، او مسئولانه وینا د قرآن غوښتنه ده: ﴿وَقُولُوا قَوْلًا سَدِيدًا﴾ [الأحزاب: 70]
۶. حق ویل ثواب دی، خو ناحقه تور، غلطه فتوا، او بې‌مسئولیته قضاوت ګناه او د حساب وړ عمل دی.
۷. بې‌ثبوته او حیرانوونکې ادعاوې د عامه ذهنونو، ولسي احساس، او ټولنیز باور د ګډوډۍ سبب ګرځي.
۸. که ادعا رښتیا وي، نو د مسئولانو او حاکمانو چوپتیا جدي شرعي، اخلاقي، او وجداني پوښتنه راپورته کوي.
۹. افغان ولس تمه لري چې نه دې حق مجازات شي او نه دې باطل مکافات وویني؛ بلکې هر څه دې د شرع، انصاف، او مسئولیت له مخې خپل سم ځای ومومي.
۱۰. د حق دفاع هم باید د وقار، حکمت، افغاني نزاکت، او مسئولیت په ژبه وشي.

پایله

د ضمیمه شوي ویډیويي بیان په تړاو راپورته شوې موضوع یوازې یوه منبري جمله یا یو متقابل غبرګون نه دی؛

بلکې دا د منبر د امانت، د وینا د مسئولیت، د ښځې د کرامت، د ولسي وجدان او د ټولنیز عدالت موضوع ده.

قرآن کریم مسلمانانو ته د تثبت، د سمې وینا او د ښځو د احترام لار ښوولې ده. له همدې امله، د دیني منبر هره وینا باید د صدق، دلیل، وقار او د خلکو د عزت د ساتنې په چوکاټ کې وي.

که موضوع او اړوند واقعیتونه رښتیا او ثابت وي، نو لازمه ده چې حق او عدالت د الله سبحانه وتعالی د احکامو، اسلامي اصولو، او د افغان ولس د مشروع ارمانونو په رڼا کې په عادلانه او مسئولانه ډول تطبیق شي.

ځکه د ولس دردمن وجدان دا نه مني چې حق دې وځپل شي او باطل دې د بریا په ژبه وغږېږي.

نو لازمه ده چې د هغو کسانو مخه ونیول شي چې منبر، فتوا، او عامه وینا په داسې ډول کاروي چې د دین حرمت، د ښځې کرامت، د خلکو عزت، او د ټولنې اعتماد زیانمن کړي.

همدارنګه، اهلِ منبر، اهلِ فتوا، او اهلِ واک باید دا درک کړي چې د حق سپکاوی او د باطل نازول یوازې د یوې شېبې خطا نه ده؛

بلکې د ولس پر وجدان، د عدالت پر مفهوم، او د تاریخ پر حافظه دروند بار پرېږدي.

سرچینې او ماخذونه

قرآن کریم
– سورة الحجرات، آية: 6
– سورة الأحزاب، آية: 70
– سورة النساء، آية: 19

 

ضمیمه ویدیو
https://www.facebook.com/reel/2012730279319465