نقش اقوام پشتون  درتحولات اقتصادی-اجتماعی  شمال شرق کشور

  

نقش اقوام پشتون  درتحولات اقتصادی-اجتماعی

 شمال شرق کشور

 

اګرمرګ میخواهی قندُز برو:

   

از نسل قرن بیستم درافغانستان کمترکسی خواهد بود که این مقوله را نشنیده باشد. علت بوجود آمدن این مقوله این بود که زمین های قندوز درآغازقرن بیستم اکثراً دلدلزار ومحل تکثر پشه ملاریا بود وهرکس که آنجا میرفت، دچار تب ملاریا میگشت ومدتی بعد میمیرد، ازاین سبب کسی حاضر نبود در قندوز زندگی کند، ولو که دولت برایش زمین  مجانی میداد، قبول نمیکرد .

  آقای احسان الله مایار سالهای قبل روزی برایم تعریف میکرد که” در زمان هاشم خان صدراعظم  بعد از کشیدن نهر گوهرگان دولت زمینهای تحت آبیاری این نهر را فی جریب به یک قران میفروخت، اما مردم محل حاضر به خریداری آن زمین ها نبودند. وی افزود که زمین های دشت ارچی قندوز نیز خاره و لامالک بود بعداز آنکه دولت مردم بی زمین پشتون را از ولایات جنوب به آنجا اسکان داد  آنها این زمین ها را به زمین های زرخیز مبدل کردند.

    آقای مایار افزودند که مردم ترکتبار شمال کشور ً تا دهۀ 50 قرن بیستم چندان رغبتی به امور زراعت و کشاورزی نداشتند و بیشتر به مالداری و قالین بافی و تربیۀ گوسفند قره قل و تجارت پوست قره قل و قالین به خارج علاقه داشتند و بیشتر زمین های شمال کشور به دلیل عدم علاقمندی مردم بومی به کشت و زراعت، خاره و لامزروع شده بود و یا به باتلاق ملاریا زا مبدل شده بودند. چنانکه در میان مردم ضرب المثلی بود که میگفتند: “اگر مرگ میخواهی به قندوز برو”، زیرا که وجود پشۀ ملایار واقعاً مردم را میکشت و در قندوز کمبود نیروی بشری احساس میشد، تا آنکه دولت پروژه مجادله با ملاریا را روی دست گرفت و در محو این مرض نقش داکتر عبدالرحیم خان وزیرصحت عامه وقت بسیار چشم گیرو قابل ذکر است.

دولت برای استفادۀ بیشتر از زمینهای لامزرع سمت شمال در وزارت داخلۀ کشور اداره یی بنام ریاست املاک و اسکان ناقلین بوجود آورد تا اشخاص بی زمین  را از دیگر ولایات تشویق کرده با دادن گندم  بذری و حتی پول تقاوی تشویق به رفتن در ولایات شمال کشور نماید. به این ترتیب دولت مردم را بر روی زمین های لامزرع دولتی اسکان و جابجا میکرد.

باورعمومی مردم قندز اینست که شیرخان ناشر در تحولات اقتصادی واجتماعی ولایات  شمال شرق کشور نقش چشمگیر داشته است. شیرخان ازمردم پشتون واز طایفۀ خروتی کتواز غزنی ومردی مدبروهوشیاروفرهنگ دوست بودکه در آغاز شغل تجارت بین هند وبخاراداشت. درعهدامانی مورد توجه و تشویق شاه امان الله قرارگرفت وشاه به او لقب ناشر را بخشید وبه همین نام مشورشد. اودردوران اغتشاش سقوی به آنسوی خط دیورند رفت ودرمیان قبایل زندگی میکرد.پس از آنکه حبیب‌الله کلکانی مشهور به بچه سقاو ازدست نادر خان شکست خورد وبعدسر به نیست شد، نادرخان، شیر خان ناشر را به همکاری فراخواند واو را برای سرکوبی یاغیان سقوی در شمال افغانستان گماشت. شیرخان با همراهی ملیشای قومی خود هواداران سقوی را درولایات شمال کشورهمراه بااشرار بخارائی تحت فرمان ابراهیم لقی که از بچۀ سقو حمایت میکردند وسبب ناامنی وفجایع بسیاری میشدند بشدت  سرکوب کرد وبقیة السیف مجبور به فراربه آنسوی  آمودریا شدند. نادرشاه به منظور استقرار اوضاع درسال ۱۳۰۹ شمسی (۱۹۳۰) فرمان داد  تا شیرخان باافراد خود در ولایت کندز برای دایم اقامت نمایند. بنابرین شیرخان ناشربه صفت والی  قطغن وبدخشان مقرر گردید.

شیرخان پس از تصفیه باسمه چی های بخارائی  درسال 1930 درقندوز پلان شهری را پیاده کرد وبا کشیدن سرکها وتمدید پایه های تلیفون، شرکت «روغن پنبه دانه» را تاسیس نمود.او برای کارگران شرکت خود خانه وکلینیک صحی ومکتب ساخت. شیرخان درهمان سال  زمین های قزل قلعه را برای ساختن یک بندرتجارتی آماده نمود ودفترهای گمرک و خانه های نشیمن برای مامورین ومکتب و کلینک صحی اعمارکرد که بعد بنام بندر شیرخان نامیده شد.‌

پس از آنکه فابریکه روغن سپین زر به همت و تلاش سرور ناشر فرزند شیرخان ناشر در قندز فعال گردید ، مردم بغلان و قندز به کشت پنبه و لبلبو روی آوردند و پشتونهای ساکن آن نواحی با پشتکار و زحمت کشی خود توانستند  زمین های دلدلزار و باتلاقی قندز و بغلان را  به زمین های آباد و حاصلخیز مبدل کنند. وسالانه  از زمینهای خود دو بار و سه بار حاصل بگیرند و تحولی در زندگی اقتصادی خود ومردم پدید آورند ،  ضرب المثل قدیمی که میگفتند:«اگرمرگ میخواهی قندز برو»چنین تغییر شکل یافت که : ” اگر زندگی میخواهی قندوز برو”

 

آقای حسن بیژن ، یگانه جهانگرد افغان که زاده وپروردۀ قندز است،ازچشم دید خود دربارۀ خدمات شیرخان ناشر وپسرش سرورناشر  نکات جالبی را بیان کرده میگوید:

«جناب سیستانی صاحب  !

به تایید فرموده های شما که بسیار دقیق و با کمال صداقت ارایه شده اند ، میخواهم نخست نکاتی را که از بزرگان خانواده و ریش سفیدان معزز شهر کندز در مورد گذشته تاریخی کندز شنیده ام و دوم حقایقی را که خودم به چشم سر درشهر کندز مشاهده کرده ام ، با شما و سایر دوستان شریک سازم :

به قول بزرگان کندز : جناب شیرخان در ساختن کندز چنان نقش بزرگ داشته است که نامش را بایستی با آب طلا نوشت.به همت ، توانمندی و طرح های عالمانه ایشان بود که کندز به گدام غله افعانستان مبدل شد.سازماندهی و ابتکار عمل لوی شیرخان ، کندز را زرخیز ساخت و زندگی مردم را بهبود چشمگیر بخشید. بعد از آن اصطلاح «اگرمرگ میخواهی کندز برو» مبدل شد به « اگرزنده گی میخواهی کندز برو».

جناب غلام سرور خان ناشر فرزند شیرخان بعد از آبادی کندز ، در چندین عرصه مصدر خدمات ارزشمند برای مردم کندز گردید که اظهر من الشمس وبه همگان روشن است.

یک : در عرصه اقتصادی که بزرگترین مثال آن همانا ایجاد و بکار انداختن شرکت بزرگ سپین زر

میباشد که علاوه بر شهر کندز ، در همه ولسوالی های کندز و چندین ولسوالی ولایت تخار نیز نمایندگی

داشت.

دو : در عرصه روشنگری ، بهترین نمونه آن ایجاد کتابخانه بزرگ ناشر ، تاسیس لیسه شیرخان کندز که بنده نیز از فارغان آن میباشم و تأسیس سینما های ناشر در قلب شهر کندز بوده است.

سه : زمینه سازی برای توسعه ورزش که چمن بزرگ سپین زر از نمونه های بارز آن محسوب شده و انواع بازی های ورزشی در آن صورت می‌گرفت.

چهار : ایجاد پارک های تفریحی و هوتل های لوکس در چوکات شرکت سپین زر . چنانکه هوتل سپین زر شرکت در کندز  یک مهمانخانه آبرومند برای استقبال از مهمانان ارشد خارجی و داخلی محسوب می‌گردید. زمانیکه اعلیحضرت محمد ظاهرشاه به شهر کندز تشریف می آوردند، محل اقامت شان هوتل سپین زر شرکت میبود. یکی از مثال های دیگر در این خصوص همین هوتل سپین زر در جوار وزارت اطلاعات و کلتور در قلب شهر کابل میباشد.

در فرجام کلام میخواهم به یک نکته جالب دیگر اشاره کنم که ممکن هیچکسی از آن مطلع نباشد.

کسانیکه از شهر کندز استند ممکن آگاه باشند که در منطقه پاچا قلندر کندز یک قبرستان بسیار بزرگ وجود دارد.یک بخش این قبرستان به قبرستان شهیدان جنگ لقی معروف است.آن طور که بزرگان و موسفیدان قصه می‌کنند ، بعد از پیروزی بلشویک ها در اتحادشوری وقت ، لشکر لقی ، گاه و بیگاه بر خانه های مردم کندز حمله نموده و مال مردم را چور و خانواده های شانرا بی عزت مینمودند. در آن سالها لشکر قومی پشتون ها ایجاد می شد و به نوبت به دفع حملات لشکر لقی همت می گماشتند.تا اینکه دولت مرکزی به مرور زمان  قوی شد و اوضاع را به طور کامل تحت کنترول در آورد.تا زمانیکه من در کندز بودم ، مردم قریه های اطراف پاچاقلندر همواره در قبرستان متذکره حضور بهم رسانیده و به ارواح پاک شهدای دفاع از سرحدات در کندز، اتحاف ادعیه مینمودند.

جناب سیستانی صاحب گرانقدر !

حرفها در این خصوص زیاد است که نمی‌شود در یک کومینت آنرا خلاصه نمود. من کوشش کردم به گونه مختصر به آن اشاراتی داشته باشم. در فرجام کلام برای جناب شما دانشمند گران ارج آرزوی بهترین ها را دارم.همیشه شاد و سرفراز باشید.»

یکی دیگراز باشندگان کندز آقای صالحی میگوید تصدی سپین زرشرکت امکانات زیر را برای کارگران خود فراهم کرده بود:

– معاش مناسب ماهوار.هفت کیلو روغن نباتی تولید خود تصدی سپین زر. هفت کلچه صابون تولید

تصدی سپین زر. خانه رهایشی و یا کرایه ماهوار آن.تامین انرژی برق حرارتی و یا جنراتور دیزلی.

– مواد محروقاتی برای زمستان از باغ های سپین زر و یا هم پوستک دانه پنبه.

– مجودیت مکتب ابتدایه و یا متوسطه برای اطفال منطقه در اکثر از نماینده گی های سپین زر در ولسوالی ها.اعمار بک باب مسجد در هر نماینده گی.اعمار و موجودیت کلوپ( هوتل) در هر نماینده گی برای مهمانان دولتی و سپین زر.اعطای یک الی سه ماه معاش بخششی بعد از تصفیه بیلانس در اخیر هر سال مالی برای تمام کارمندان سپین زر.

– تداوی مجانی کارگران و کارمندان و اعضای فامیل آنها در شفاخانه مرکزی سپین زر در کندز و فرستادن هیت صحی برای تداوی مؤظفین و اعضای فامیل آنها به تمام نماینده گی ها ربع وار در طول سال.پرداخت کرایه موتر برای انتقال فامیل کارمند در صورت تبدیلی از یک نماینده گی به نماینده کی

دیگر. پرداخت تقاعدی نقداً» و وووو.

سنگ تهداب ترقی و پیشرفت در همه عرصه های زندگی مردم ولایات کندز، بغلان، تخار و بدخشان توسط شیرخان و خانواده ترقی پسند او گذاشته شده است. ما مردم قطغن زمین مدیون ومرهون این خانواده بزرگ هستیم، خداوند بزرگ همه ی گذشته گان شان را بهشت برین نصیب نماید و بر عمر با برکت زنده های شان بیفزاید، آمین.»

بقول  عماد الدین حامد: «کندز فعلا مرکز زون شمالشرق (بدخشان، تخار و بغلان) است. در حال رشد و شگوفایی است و ۱۰۰ متر مربع زمین در ساحه ماستر پلان شهری نزدیک به ۴۰ هزار دالرقیمت دارد.»

با توچه به نظریات آقای  بیژن ودیگرصاحب نظران بغلان وکندز،بدون تردید براثر ابتکار وتوجه وغمخواری خانواده ناشر در قندزوبغلان است که ارزش زمین در صفحات شمال کشور بخصوص در قندوز و بغلان بخاطر حاصلدهی محصولات گندم وبرنج وپنبه وخربوزه وسایرمیوه جات  بالا رفت و چون ناقلین پشتون در حاصلخیزی زمینهای قندز وتولید انواع محصولات زراعتی از سایرهموطنان خود پیشقدم تر بودند، دشمنان وحدت ملی افغانستان  بخصوص ستمی ها در میان مردم بومی چنین تبلیغ کردند ومیکنند که حاکمیت پشتونها در افغانستان سبب ستم ملی بر مردم صفحات شمال کشور شده و زمین های  مردم شمال با زور و جبر ازمالکان  تاجیک واوزبک شمال گرفته شده و به اقوام پشتون جنوب داده شده است و می باید این مردم دوباره به بجنوب هندوکش برگردند!؟ درحالی که این تبلغیات واقعیت نداشت وهیچ دولتی نمیخواهد امنیت کشورخود را برهم زند وبرای خود درد سر ایجادنماید. مگرمتاسفانه این تبلیغات  نتایج بسیار خشونت باری  داشت و در دوران تجاوز شوروی وهمچنان  در دوران اشغال کشوراز سوی امریکا وشرکا که پلۀ قدرت بسوی ائتلاف شمال سنگینی میکرد اقوام پشتون شمال بسختی تحت ستم قرار گرفتند وبرطبق منابع سازمانهای حقوق بشرملل متحد درحدود 80 هزار خانواده پشتون در شمال کشور توسط قوماندانان جمعیت اسلامی وجنبش اسلامی دوستم مجبور به ترک خانه وزمینهای خود شدند به جنوب کشور به قندهار وننگرهار وحتی پاکستان کوچ کردند.

یکی از نتایج مفید سیاست  اسکان  پشتون های بی زمین  درشمال کشور بخصوص در  ولایات  قندز وبغلان  این است که پشتونها براثر کار وزحمت کشی خود دلدلزارهای مرگ آفرین  قندزوبغلان را به بهشت  مردم شمال مبدل کرند و زمین های را که در سالهای ۳۰ قرن بیستم کس یک جریب را به  یک قران نمی خرید  اکنون 100 مترمربع  زمین درشهر قندز به چهارهزاردالر خریده میشود و این نتیجه کار و زحمت کشی اقوامی است که از جنوب به شمال کشوراسکان داده شدند و آنها ثابت ساختند که زارعان خوبی برای آبادی وعمران زمینهای لامزروع  کشوراند.

18/1/ 2026

پایان

شورش هزاره جات در سال های 1891-1892 و سرکوبی آن شورش ازسوی امیر عبدالرحمن خان

 

زموږ انګلیسي ویبپاڼه: