دا پوښتنه چې ولې افغانان تر آټکه پورې د خپلې خاورې دعوه کوي، یوازې یوه عادي نیوکه نه ده؛ دا د یوه ملت د تاریخ، هویت او غیرت له بنسټونو سره تړلې موضوع ده. دا هغه بحث دی چې ځواب یې نه یوازې په سیاسي تحلیلونو کې، بلکې د تاریخ په ژورو پاڼو او د ولس په احساساتو کې موندل کېږي.
افغانان د خاورې دعوه نه کوي، بلکې د خپل تاریخ، خپل هویت او دخپل حق غږ پورته کوي. هغه سیمې چې نن د افغانستان له رسمي پولو بهر ګڼل کېږي، لکه پېښور او تر آتکه پورې سیمې، د افغان دولت د واک، جغرافیی ، نفوذ او کلتوري فضا برخه وه . د دراني امپراتورۍ پر مهال دا سیمې د افغانستان د سیاسي او نظامي ځواک تر سیوري لاندې وې، او له همدې امله د دې سیمو یادونه د افغان ولس لپاره یوازې جغرافیه نه، بلکې د تاریخي حافظې ژوندۍ برخه ده.
خو د تاریخ تر څنګ، د حقوقي اړخ یادونه هم اړینه ده. د ډیورنډ کرښه چې په ۱۸۹۳ کال کې وټاکل شوه، د ډېرو افغانانو له نظره یو جبري او استعماري پریکړه وه. دا کرښه د خلکو له ارادې پرته، د سیاسي فشارونو لاندې رامنځته شوه، او د یو ملت تر منځ یې مصنوعي وېش رامنځته کړ. کورونه یې جلا کړل، قومونه یې ووېشل، او د یووالي پر ځای یې بېلتون ته لاره هواره کړه. له همدې امله، د دې کرښې مشروعیت تل د بحث لاندې پاتې شوی دی.
د همدې تاریخي درد او وېش له امله د “لوی افغانستان” مفکوره هم راټوکېدلې ده. دا مفکوره یوازې د جغرافیې پراختیا نه، بلکې د ګډ هویت، ګډ کلتور، ژبې او تاریخ استازیتوب کوي. هغه کسان چې د دې مفکورې ملاتړ کوي، باور لري چې مصنوعي سرحدونو یو طبیعي او تاریخي یووالی له منځه وړی دی.
خو بل اړخ ته، منتقدین دا دعوې غیر عملي او له نړیوالو واقعیتونو سره په ټکر کې بولي. هغوی استدلال کوي چې اوسني نړیوال قوانین موجود سرحدونه په رسمیت پېژني، او د دې ډول بحثونو دوام ښايي سیمه ییز تاوتریخوالی زیات کړي. د دوی په اند، افغانستان باید پر خپل داخلي ثبات، اقتصادي پرمختګ او قوي دولت جوړونې تمرکز وکړي، نه پر تاریخي دعوو.
په همدې تړاو، ځینې افغانان د منطقي مقابلې په توګه دا پوښتنه هم راپورته کوي چې که تاریخي دعوې ناسمې ګڼل کېږي، نو ولې ورته دعوې د نورو سیمو لکه اصفهان، شیراز، مشهد او زاهدان په اړه نه مطرح کېږي؟ دا استدلال د منتقدینو د دوه ګوني معیار د څرګندولو هڅه کوي، خو په علمي لحاظ باید دا هم ومنل شي چې تاریخي واکمني تل د معاصر حقوقي مالکیت معنا نه لري.
همدارنګه، د پنجدې موضوع د افغانستان د خاورې د له لاسه ورکولو یو بل دردناک تاریخي مثال دی. دا سیمه په ۱۹مې پېړۍ کې د بهرنیو ځواکونو له خوا ونیول شوه، او تر نن ورځې پورې د افغان ولس په ملي حافظه کې د یو ژور ټپ په توګه پاتې ده.
خو دا ټول بحث یوازې د تېر په اړه نه دی دا د احساس، هویت او راتلونکي تر منځ یو توازن دی.
حقیقت دا دی چې یو ملت نه شي کولای یوازې په تېر ژوندی پاتې شي. که تاریخ زموږ ویاړ دی، نو راتلونکی زموږ مسؤلیت دی. که موږ د خپل حق دعوه کوو، نو باید دومره ځواکمن هم واوسو چې دا حق وساتو. که موږ د یووالي خبره کوو، نو باید خپل نظام، خپل اقتصاد او خپل ملي بنسټونه هم پیاوړي کړو.
افغان ولس حق لري چې خپل تاریخ هېر نه کړي، خپل ویاړ وساتي، او د خپلې خاورې په اړه خپل دریځ ولري. خو په همدې وخت کې، دا هم اړینه ده چې د معاصرې نړۍ واقعیتونه درک شي او د هېواد د ثبات او پرمختګ لپاره عملي ګامونه واخیستل شي.
دا موضوع یوازې د خاورې دعوه نه ده دا د غیرت، هویت، تاریخ او مسؤلیت تر منځ یوه ژوره اړیکه ده. یو ځواکمن ملت هغه نه دی چې یوازې د خپل تېر ویاړونه یادوي، بلکې هغه دی چې له خپل تاریخ څخه درس اخلي او خپل راتلونکی جوړوي.
نو دا غږ به تل ژوندی وي:
موږ خپل تاریخ نه هېروو،
مونږ خپله خاوره چاته نه بخښو
موږ خپل هویت نه پرېږدو،
او موږ به د یو پیاوړي، باعزته او روښانه افغانستان لپاره هڅه کوو.
Comments are closed.