د الزایمر او ډیمنشیا توپیر په څه کې دی؟

د الزایمر (Alzheimer’s Disease) او ډیمنشیا (Dementia) توپیر په څه کې دی؟

د الزایمر (Alzheimer’s disease) او ډیمنشیا (Dementia) ترمنځ توپیر ډېر مهم دی، ځکه ډېری خلک دا دواړه یو شان ګڼي، حال دا چې علمي لحاظه یې مانا بېله ده.
ډیمنشیا (Dementia) څه شی ده؟
ډیمنشیا (Dementia) یوه ځانګړې ناروغي نه ده، بلکې یو عمومي اصطلاح ده چې د مغز د دندو د کمزورۍ یوې ډلې ته کارول کېږي.
یعنې:
کله چې د انسان حافظه (Memory)، فکر (Thinking)، پرېکړه (Judgment) او چلند (Behavior) دومره خراب شي چې د ورځني ژوند چارې اغېزمنې کړي، دې حالت ته ډیمنشیا ویل کېږي.
د ډیمنشیا نښې:
د حافظې کمزوري (Memory loss)
ګډوډ فکر (Confusion)
د خبرو ستونزه (Language problems / Aphasia)
د پرېکړې کمزوري (Poor judgment)
د شخصیت بدلون (Personality changes)
د ډیمنشیا ډولونه:
Alzheimer’s disease (تر ټولو عام ډول)
Vascular dementia
Lewy body dementia
Frontotemporal dementia
الزایمر (Alzheimer’s Disease) څه شی دی؟
الزایمر (Alzheimer’s disease) د ډیمنشیا تر ټولو عام ډول دی او یوه ځانګړې ناروغي ده.
یعنې:
الزایمر د مغز یوه تخریبي (Neurodegenerative) ناروغي ده چې په تدریجي ډول د مغز حجرې له منځه وړي.
د الزایمر ځانګړنې:
د حافظې ورو ورو خرابېدل (Progressive memory loss)
د نوو معلوماتو هېرول
د وخت او ځای پېژندنې له لاسه ورکول
د ورځني کارونو نه ترسره کول
د چلند او شخصیت بدلون
د الزایمر په مغز کې څه پېښېږي؟
د Amyloid plaques جوړېږي
د Neurofibrillary tangles (Tau proteins) رامنځته کېږي
د مغزي حجرو (Neurons) مړینه
اساسي توپیر
ټکي
ډیمنشیا (Dementia)
الزایمر (Alzheimer’s Disease)
تعریف
عمومي حالت (Syndrome)
ځانګړې ناروغي (Disease)
ماهیت
نښې او علایم
اصلي علت
ډولونه
څو ډولونه لري
د ډیمنشیا یو ډول دی
شمولیت
پراخ مفهوم
محدود او مشخص
مهمه جمله:
هر الزایمر ډیمنشیا ده، خو هره ډیمنشیا الزایمر نه ده.
مهم ټکي:
ډیمنشیا کله ناکله د درملنې وړ وي (لکه د Vitamin B12 deficiency یا Normal pressure hydrocephalus له امله).
خو الزایمر اکثره وخت نه بشپړېدونکی (Progressive & Irreversible) وي.
ژر تشخیص د ناروغ د ژوند کیفیت ښه کوي.
د ډیمنشیا او الزایمر ترمنځ د نښو عملي توپیر
۱. د ناروغۍ پیل (Onset)
الزایمر:
ورو ورو پیل کېږي.
په کلونو کې پرمختګ کوي.
لومړۍ نښه اکثره د حافظې کمزوري وي.
نور ډولونه د ډیمنشیا:
ځینې ناڅاپي پیل لري.
لکه Vascular dementia.
ځینې په پړاوونو کې خرابېږي (Stepwise decline).
۲. حافظه (Memory)
الزایمر:
ډېر ژر او ډېر زیانمن کېږي.
نوی معلومات نه شي ساتلی.
ناروغ ژر ژر پوښتنه تکراروي.
نور ډیمنشیا:
په پیل کې حافظه دومره نه خرابېږي.
نورې دندې مخکې خرابېږي.
۳. د ځای او وخت پېژندنه (Orientation)
الزایمر:
ژر ګډوډېږي.
لاره ورکوي.
وخت نه شي پېژندلی.
نور ډولونه:
دا ستونزه وروسته راځي.
۴. خبرې او ژبه (Language)
الزایمر:
د کلمو موندلو ستونزه.
خبرې ورو ورو کمېږي (Aphasia).
Frontotemporal dementia:
ژبه تر ټولو مخکې خرابېږي.
ناروغ ممکن بې‌مانا خبرې وکړي.
۵. فکر او پرېکړه (Executive Function)
الزایمر:
دا ستونزه وروسته څرګندېږي.
Vascular dementia:
ډېر ژر خرابېږي.
ناروغ نه شي پلان جوړولی یا پرېکړه کولای.
۶. چلند او شخصیت (Behavior & Personality)
الزایمر:
په ورو ورو بدلېږي.
نرم بدلونونه لري.
Frontotemporal dementia:
ناڅاپي او شدید بدلون.
بې‌ادبي، بې‌پروايي او ناسم چلند.
۷. وهم او لید (Hallucinations)
الزایمر:
په وروستیو پړاوونو کې راځي.
Lewy body dementia:
ډېر ژر څرګندېږي.
ناروغ داسې شیان ویني چې نشته.
۸. د بدن حرکت (Movement)
الزایمر:
عموماً په پیل کې عادي وي.
Lewy body dementia:
د Parkinson-like symptoms نښې لري.
لړزه (Tremor) او سستې حرکت.
لنډ عملي توپیر
نښه
الزایمر
نور ډیمنشیا
پیل
ورو
کله ناڅاپي
حافظه
لومړی خرابېږي
وروسته خرابېږي
فکر
وروسته خرابېږي
ژر خرابېږي
چلند
ورو بدلون
ناڅاپي بدلون
وهم
ناوخته
ژر (په ځینو کې)
حرکت
عادي
کله ستونزه لري
که ناروغ:
لومړی حافظه له لاسه ورکوي → ډېر احتمال Alzheimer’s disease
لومړی چلند یا فکر خراب شي → بل ډول Dementia ته پام کېږي
ناڅاپي خراب شي → Vascular dementia ته شک کېږي
لنډه پایله
Dementia = یو عمومي اصطلاح (د مغزي کمزورۍ حالت)
Alzheimer’s disease = د دې حالت تر ټولو عام او ځانګړی ډول
د الزایمر د مخنیوي لارې
۱. سالم خواړه (Healthy Diet)
سبزي او ترکارۍ ډېرې وخورئ.
مېوې وخورئ.
کب (Omega-3 fatty acids).
د زیتون غوړي.
دې ته Mediterranean diet هم وایي.
۲. بدني خوځښت (Physical Activity)
هره ورځ لږ تر لږه ۳۰ دقیقې ګرځېدل.
سپک تمرینونه.
۳. ذهني تمرین (Cognitive Activity)
کتاب لوستل.
حساب کول.
نوې ژبه زده کول.
۴. ښه خوب (Sleep Hygiene)
منظم خوب.
لږ تر لږه ۷–۸ ساعته.
۵. د نورو ناروغیو کنټرول
د وینې لوړ فشار.
شکر.
د وینې غوړ.
۶. بد عادتونه پرېښودل
سګرټ مه څکوئ.
الکول مه کاروئ.
د الزایمر درملنه
۱. Donepezil
Acetylcholinesterase inhibitor
په مغز کې Acetylcholine زیاتوي.
حافظه لږ ښه کوي.
د ناروغۍ پرمختګ ورو کوي.
۲. Rivastigmine
Cholinesterase inhibitor
د Patch بڼه هم لري.
۳. Memantine
NMDA receptor antagonist
د Glutamate اغېز تنظیموي.
په منځني او شدید حالت کې کارېږي.
مهم ټکي:
دا درمل ناروغي نه ختموي.
یوازې نښې کنټرولوي.
د ډاکټر تر څار لاندې باید وکارول شي.
د کورنۍ لپاره د پاملرنې عملي لارې
۱. ارام چاپېریال برابرول
شور او ګډوډي کمه کړئ.
ثابت مهالوېش جوړ کړئ.
۲. د خبرو طریقه
ورو او واضح خبرې.
لنډې جملې.
یو وخت کې یوه پوښتنه.
۳. د ګډوډۍ مخنیوی
نښې (Labels) وکاروئ.
ساعت او جنتري ښکاره ځای کې کېږدئ.
۴. د خوړو مرسته
ساده او نرم خواړه.
ناروغ ته وخت ورکړئ.
۵. خوندیتوب (Safety)
یوازې مه پرېږدئ.
خطرناک وسایل لرې کړئ.
د پېژندنې کارت (ID) ورکړئ.
۶. عاطفي ملاتړ
صبر وکړئ.
مه یې رټئ.
په نرمۍ مرسته ورسره وکړئ.
۷. د خوب تنظیم
د شپې ارامه فضا.
د ورځې ډېر خوب ته یې مه پرېږدئ.
وروستۍ پایله
مخنیوی د ژوند له طرز سره تړاو لري.
درمل یوازې د نښو کنټرول کوي.
کورنۍ پاملرنه د درملنې تر ټولو مهمه برخه ده.
ډیمنشیا کله ناکله د درملنې وړ وي، که اصلي علت یې معلوم او درملنه یې وشي.
اکثره وخت نښې کنټرولېږي، نه بشپړه ښه کېدل.
د ناروغ د ژوند کیفیت د کورنۍ له ملاتړ، پاملرنې او صبر سره ښه کېدای شي.