اسلامي امنیتي جوړښت، د ایران ـ پاکستان نږدېوالی او د افغانستان ملي ګټی

د شعار، فرصت او خطر تر منځ 

سریزه

په وروستیو ورځو کې د ایران د ولسمشر مسعود پزشکیان له خولې د اسلامي هېوادونو د یو قوي بلاک او نوي سیمه‌ییز امنیتي جوړښت خبره د سیمې او نړۍ په رسنیو کې پراخه شوه. په ظاهره دا خبره د اسلامي وحدت، ګډ امنیت، اقتصادي همکارۍ او د بهرنیو فشارونو پر وړاندې د مسلمانانو د ګډ دریځ په نوم مطرح کېږي؛ خو د سیاست په ژوره ژبه کې دا یوازې یو شعار نه دی، بلکې د ایران، پاکستان، امریکا، خلیج، اسرائیل، چین، روسیې، منځنۍ آسیا او افغانستان تر منځ د نوې جیوپولیټیکې سیالۍ یوه مهمه کړۍ ده.

افغان ولس، چې د شوروي اشغال، کورنیو جګړو، د امریکا او ناټو شل کلن  یرغل ، نیابتي جګړو، د کډوالۍ درد، د مقبوضه پښتونخوا تاریخي زخم، اقتصادي بندیزونو او سیمه‌ییز فشارونو تر ټولو دروند قیمت ورکړی، حق لري چې له هر نوي اسلامي، سیمه‌ییز یا نړیوال جوړښت څخه دا پوښتنه وکړي:

دا جوړښت د افغانستان د خپلواکۍ، ملي عزت، اقتصادي سا ا خستنی ، دد یورند د فرضی کر ښی او نورو سرحدونو امنیت، کډوالو، شهیدانو، یتیمانو، کونډو، د نجونو تعلیم او د افغان مور د علاج لپاره څه معنا لري؟

که یو نوی اسلامي امنیتي جوړښت د عدالت، استقلال، اقتصادي اتصال او د مسلمانو ولسونو د عزت لپاره وي، افغانستان یې باید علمي، محتاط ، ولسمحوره او عزتمند ملاتړ وکړي.

 خو که دا جوړښت د یوه هېواد د نفوذ، استخباراتي لوبې، فرقه‌ییز سیاست، د پاکستان د فشار، یا د افغان خاورې د بیا استعمال وسیله شي، نو افغان ولس باید د تاریخ له تجربې سره بیدار او هو ښیار پاتې شي.

۱. اصل خبر څه دی؟

د ایران ولسمشر په پاکستان کې د اسلامي هېوادونو د نږدې کېدو، د ګډو ستونزو د حل، د سیمه‌ییز امنیت او د مسلمانانو د یو قوي بلاک خبره وکړه. د ایران رسمي سرچینو دا د اسلامي هېوادونو د “قوي بلاک” په نوم وړاندې کړه. تسنیم خبري اژانس بیا دا خبره د نوي سیمه‌ییز امنیتي چوکاټ په تعبیر خپره کړه، چې بنسټ یې باید پر خبرو، متقابل احترام او سیمه‌ییزې همکارۍ ولاړ وي.

په پاکستاني او سیمه‌ییزو رسنیو کې دا موضوع د “مسلمانو هېوادونو د متحدې جبهې”، “اسلامي امنیتي چوکاټ” او ځینو غیررسمي تحلیلونو کې د “اسلامي ناټو” په نوم هم تعبیر شوه. خو علمي دقت دا غواړي چې د “اسلامي ناټو” اصطلاح له احتیاط سره وکارول شي؛

 ځکه تر اوسه نه منشور شته، نه د غړو رسمي لېست، نه ګډه قومانده، نه دفاعي ماده، نه مالي جوړښت، او نه هم داسې حقوقي تړون چې د ناټو په شان عملي ضمانت ولري.

نو له دی کبله اوس دومره ویلای شو؛
دا اسلامي ناټو نه دی ؛دا د اسلامي/سیمه‌ییز امنیتي جوړښت د جوړېدو یو سیاسي وړاندیز او ستراتیژیک امکان دی.

۲. دا وړاندیز ولې اوس راپورته شو؟

دا خبره په داسې وخت کې کېږي چې د امریکا او ایران تر منځ د خبرو، د قطر او پاکستان د منځګړیتوب، د سویس د مذاکراتو، د ۶۰ ورځني روډمېپ، د هرمز تنګي د امنیت، د لبنان ـ اسرائیل جبهې، د حزب‌الله، د ایران د اټومي پروګرام او د نړیوالو تېلو د بازار موضوعات یو له بل سره تړل شوي دي.

دا مانا لري چې د ایران د ولسمشر د اسلامي امنیتي جوړښت خبره یوازې مذهبي یا احساسي نه ده؛

بلکې د ستراتیژیک فشار، اقتصادي ژغورنې، د بندیزونو د نرمولو، د امریکا سره د معاملې، د پاکستان د منځګړیتوب، او د خلیج د امنیت د نوي تعریف یوه برخه هم ده.

ایران غواړي له اوږدې انزوا، بندیزونو، جګړې او فشار څخه د وتلو لپاره د اسلامي او سیمه‌ییزو هېوادونو پر محور ځان ته نوی سیاسي فضا پیدا کړي.

پاکستان غواړي د امریکا، ایران، قطر، خلیج او چین تر منځ ځان د منځګړي، اړین دولت او سیمه‌ییز لوبغاړي په توګه وښيي.

امریکا غواړي د ایران اټومي پروګرام، د هرمز تنګي امنیت، د اسرائیل امنیت، د تېلو بازار او د لبنان جبهه تر کنټرول لاندې وساتي.

افغانستان باید دا ټولې خبرې د احساساتي شعارونو له لارې نه، بلکې د ملي ګټو ،تاریخ، جغرافیې او  عینی واقعیتو نو له لارې تحلیل کړي.

۳. د دې جوړښت احتمالي ګټې

الف: د جګړې د کمېدو امکان

که اسلامي هېوادونه یو داسې منظم میکانیزم جوړ کړي چې په کې ایران، سعودي، پاکستان، ترکیه، قطر، اندونیزیا، مالیزیا، منځنۍ آسیا، خلیج او افغانستان د خپلو اختلافاتو د حل لپاره خبرې وکړي، نو دا د جګړې، نیابتي شخړو او سرحدي کړکېچونو د کمولو لپاره ګټور تمامېدای شي.

افغانستان، چې د نیابتي جګړو له امله تر ټولو ډېر سوځېدلی، د هر هغه چوکاټ ملاتړ کولای شي چې د جګړې پر ځای خبرې، د استخباراتو پر ځای ډیپلوماسي، او د فشار پر ځای متقابل احترام ته لاره پرانیزي.

ب: د بهرنیو قدرتونو له انحصار څخه نسبي وتل

اسلامي نړۍ اوږده تجربه لري چې کله امنیت یوازې د بهرنیو قدرتونو له سترګو تعریف شي، نو د مسلمان ولسونو عزت او خپلواکي زیانمنېږي. که نوی جوړښت واقعاً د سیمې د هېوادونو پر خپلواکې پرېکړې ولاړ وي، نو کولای شي د بهرنیو قدرتونو انحصاري نفوذ کم کړي.

خو دا شرط لري چې دا جوړښت د یوه بل سیمه‌ییز قدرت، په ځانګړي ډول د پاکستان، ایران، سعودي، ترکیې یا بل هېواد د نفوذ وسیله نه شي.

عدالت هغه وخت عدالت دی چې د ټولو ملتونو عزت پکې خوندي وي.

ج: اقتصادي اتصال او د ترانزیت فرصتونه

د هرمز تنګی د نړۍ د تېلو د انتقال یوه حیاتي لاره ده. که د امریکا ـ ایران کړکېچ کم شي او د خلیج امنیت ښه شي، د انرژۍ بیې، د سوداګرۍ لارې، د بیمې لګښتونه او د سیمې اقتصادي باور ښه کېدای شي.

افغانستان د وچې هېواد دی، خو د جغرافیې له مخې د منځنۍ آسیا، جنوبي آسیا، ایران، چین او خلیج تر منځ د اتصال طبیعي پل دی. که سیمه له جګړې د اقتصاد پر لور ولاړه شي، افغانستان کولای شي د چابهار، منځنۍ آسیا، واخان، ټاپي، کاسا، لاجورد لارې او د شمال ـ جنوب دهلېزونو په بحث کې خپل تاریخي ځای بېرته راژوندی کړي.

د: د اسلامي نړۍ د کمزورو ولسونو غږ

که دا جوړښت یوازې د دولتونو د امنیت لپاره نه، بلکې د ولسونو د حقونو، تعلیم، روغتیا، کډوالو، فقر، بشري کرامت او عدل لپاره هم کار وکړي، نو دا به د اسلامي نړۍ لپاره واقعي  ، تا ریخې او هد فمن خد مت او ا بتک ر  وي.

نو افغان ولس حق لري وپوښتي:
که اسلامي امنیتي جوړښت جوړېږي، نو د افغان یتیم امنیت چیرته دی؟
د کونډې نفقه چیرته ده؟
د شهید د کورنۍ عزت چیرته دی؟
د نجونو تعلیم چیرته دی؟
د افغان مور علاج چیرته دی؟
د کډوال انساني کرامت چیرته دی؟

اسلامي امنیت یوازې د سرحد، پوځ او استخباراتو نوم نه دی؛

اسلامي امنیت د انسان د عزت، علم، نفقې، عدالت، روغتیا او حق نوم هم دی.

۴. مهم خطرونه او زیانونه

الف: د پاکستاني نفوذ خطر

افغانستان باید تر ټولو ډېر د پاکستان د رول په اړه ډیر محتاط وي. پاکستان تل هڅه کړې چې د افغانستان پر بهرني سیاست، امنیت، تجارت، کډوالو، سرحدي موضوعاتو او حتی داخلي ثبات فشار وساتي.

که نوی اسلامي امنیتي جوړښت د پاکستان د پوځ او استخباراتي محاسبې تر سیوري لاندې تعریف شي، نو دا د افغانستان لپاره ډ یر خطرناک تمامېدای شي.

افغانستان باید هېڅکله اجازه ورنه کړي چې د “اسلامي وحدت” تر نوم لاندې یې خپلواکي، ملي تصمیم، تاریخي حقوق، د مقبوضه پښتونخوا حساسیت، یا د افغان خاورې امنیت د بل هېواد د ستراتیژۍ تابع شي.

ب: د فرقه‌ییز سیاست خطر

که دا جوړښت د سني ـ شیعه، عرب ـ عجم، ایران ـ سعودي، یا ترکیه ـ عرب سیالیو په چوکاټ کې راګیر شي، نو د وحدت پر ځای به د اسلامي نړۍ د نوي تقسیم سبب شي.

افغانستان یو مسلمان، متنوع، تاریخي او حساس هېواد دی. زموږ ملي ګټه دا ده چې د فرقه‌ییز اور برخه نه شو، بلکې د اسلامي اخوت، عدل، علم او ملي استقلال پر دریځ ودرېږو.

ج: د نیابتي جګړو د بیا را پیدا کیدو خطر

د اسلامي امنیتي جوړښت لویه ناکامي به دا وي چې په ښکاره د سولې خبرې وکړي، خو په پټه د نیابتي ډلو، فشارونو، استخباراتي نفوذ او سرحدي لوبو ملاتړ وکړي.

افغانستان له همدې زهرجنې تجربې څخه ډېر سوځېدلی دی.

افغان ولس دا پوښتنه کوي:
که اسلامي امنیت جوړېږي، نو ولې د افغانستان خاوره باید بیا  د نیابتي جګړو میدان وي؟
ولې افغانان باید د نورو د ستراتیژیکو ژورو، مذهبي شعارونو او اقتصادي معاملو قرباني شي؟

د: د شعار او عمل تر منځ واټن

اسلامي نړۍ مخکې هم د OIC، اسلامي ایتلافونو او ګډو اعلامیو تجربه لري. ستونزه د شعار نه، د عمل ده.

که نوی جوړښت منشور، شفافه پرېکړه، حقوقي ضمانت، د غړو مساوات، مالي تعهد، د بشري حقونو معیار، د کوچنیو هېوادونو خوندیتوب او د نیابتي جګړو د منع اصول ونه لري، نو دا به هم د اعلامیو یوه بله پاڼه پاتې شي.

۵. د افغانستان ملي دریځ باید څه وي؟

افغانستان باید د اسلامي امنیتي جوړښت په اړه نه احساساتي رد وکړي او نه ړوند ملاتړ.

 ملي دریځ باید علمي، محتاط، عزتمند او مشروط وي.

افغانستان باید ووایي:

۱. موږ د اسلامي هېوادونو د وحدت، سولې، اقتصادي همکارۍ او د بهرني اشغال ضد هر عادلانه چوکاټ ملاتړ کوو.
۲. موږ د داسې جوړښت مخالف یو چې د بل هېواد د نفوذ، استخباراتي فشار، نیابتي جګړې یا د افغانستان د خپلواکۍ د کمزوري کولو وسیله شي.
۳. د افغانستان خپلواکي، ملي حاکمیت، د خاورې نه‌کارول د نورو پر ضد، او د نورو له خوا د افغان خاورې نه‌کارول د افغانستان پر ضد، باید د هر سیمه‌ییز جوړښت بنسټیز اصل وي.
۴. د افغانستان د ترانزیت حق، چابهار، منځنۍ آسیا ته لاسرسی، د کډوالو انساني حقونه، د اوبو او تجارت عادلانه مدیریت، او د منطقوی  ستونزو سوله‌ییز حل باید د هر بحث برخه وي.
۵. اسلامي امنیتي جوړښت باید یوازې د دولتونو امنیت ونه ساتي؛

باید د ولسونو تعلیم، روغتیا، اقتصاد، عدالت او انساني کرامت هم د امنیت برخه وګڼي.

۶. د افغان احساساتو ژوره نقطه

افغانان د اسلامي وحدت له کلمې سره مینه لري؛ خو افغانان د تاریخ له زخمونو سره هم ژوند کوي.

 افغان ولس له شوروي اشغال، داخلي جګړو، د امریکا او ناټو  اشغال او بمبارونو، د پاکستان له اوږدمهاله د سیسو او  فشارونو، د کډوالۍ له سپکاوي، د بې‌وزلۍ له درد، او د شهیدانو د کورنیو له آهو او ټپونو تېر شوی ولس دی.

له همدې امله، افغان احساسات باید په دې بحث کې ژور مراعات شي.

افغان ولس دا نه مني چې د ده د قربانۍ په سر نور هېوادونه معامله وکړي.

افغان ولس دا نه مني چې د ده خاوره د نورو د جګړې ډګر وي.

 افغان ولس دا نه مني چې د اسلامي وحدت په نوم د افغانستان ملي عزت تر پښو لاندې شي.

اسلامي وحدت باید د افغانستان د ملی وحدت او استقلال ملګری وي، نه د افغانستان د کمزورۍ وسیله.

۷. پا یله

د ایران د ولسمشر د اسلامي هېوادونو د قوي بلاک او نوي سیمه‌ییز امنیتي جوړښت وړاندیز د سیمې په جیوپولیټیک کې مهمه خبره ده.

 دا وړاندیز د امریکا ـ ایران مذاکراتو، د قطر او پاکستان د منځګړیتوب، د هرمز تنګي د امنیت، د خلیج د اندېښنو، د اسرائیل ـ ایران تقابل، د پاکستان د اقتصادي اړتیاوو او د اسلامي نړۍ د سیاسي کمزورۍ له پراخ چوکاټ سره تړلی دی.

دا طرحه درې ممکنې لارې لري:

لومړۍ لاره: که پر عدالت، متقابل احترام، د هېوادونو حاکمیت، اقتصادي اتصال، د نیابتي جګړو منع، د ولسونو تعلیم او روغتیا ولاړه شي، نو د سیمې لپاره مثبت فرصت دی.

دوهمه لاره: که د پاکستان، ایران، سعودي، ترکیې یا بل قدرت د نفوذ وسیله شي، نو د اسلامي وحدت په نوم به نوی رقابت، نوې وېره او نوې بې‌ثباتي رامنځته کړي.

درېیمه لاره: که یوازې شعار وي او عملي منشور، قانوني ضمانت، مالي تعهد او شفافه اداره ونه لري، نو د پخوانیو اعلامیو په شان به بې‌نتیجې پاتې شي.

د افغانستان لپاره د ا فغان ولس هیلی  دا دی:

افغانستان باید د اسلامي وحدت ملاتړ وکړي، خو د خپل ملي استقلال په قیمت نه.

افغانستان باید د سیمه‌ییز امنیت برخه وي، خو د بل چا د امنیتي لوبې قرباني نه.

 افغانستان باید د اقتصاد، ترانزیت، علم، روغتیا او انساني کرامت پر محور خپل ځای تعریف کړي، نه د نیابتي جګړو او استخباراتي فشارونو پر محور.

موږ ته اسلامي امنیت هغه وخت مبارک دی چې د افغان ماشوم کتاب خوندي کړي،

د افغان مور علاج یقیني کړي،

د شهید د کورنۍ عزت وساتي،

د کډوال کرامت خوندي کړي،

او افغانستان د نورو د جګړې له میدان څخه د سولې، علم  ،عدا لت او اتصال په مرکز بدل کړي.

 سرچینې

۱. د ایران د ولسمشرۍ رسمي وېبپاڼه: د اسلامي هېوادونو د قوي بلاک او ګډو ننګونو پر وړاندې د اسلامي همغږۍ یادونه.
۲. Tasnim News Agency: د نوي سیمه‌ییز امنیتي چوکاټ، خبرو، متقابل احترام او سیمه‌ییزې همکارۍ راپور.
۳. Reuters: د امریکا ـ ایران د سویس مذاکرات، د ۶۰ ورځني روډمېپ، قطر ـ پاکستان منځګړیتوب، د هرمز تنګي او لبنان د میکانیزم راپور.
۴. Associated Press: د امریکا، خلیج او ایران اړوند امنیتي اندېښنې او د اټومي موافقې حساسیتونه.
۵. U.S. Energy Information Administration: د هرمز تنګي نړیوال اهمیت او د تېلو د انتقال شمېرې.
۶. OIC رسمي سرچینې: د اسلامي نړۍ د جمعي غږ، همکارۍ او سیاسي ـ اقتصادي ګټو چوکاټ.
۷. IMCTC رسمي سرچینې: د اسلامي پوځي/تروریزم ضد ایتلاف پخوانۍ تجربه.
۸. GCC رسمي امنیتي لیدلوری: د خلیج د ګډ امنیت، ثبات او سیمه‌ییزو اندېښنو چوکاټ.
۹. Financial Times او نور نړیوال اقتصادي تحلیلونه: د پاکستان د پوځ، امریکا ـ ایران خبرو او سیمه‌ییز اقتصاد تر منځ اړیکې.
۱۰. علمي څېړنې او انرژي ـ امنیتي ادبیات: د هرمز، باب‌المندب، انرژۍ دهلېزونو، بندرونو او سمندري خطرونو ستراتیژیک اهمیت.

MD,PhD