د بریتانیا تر پردې شاته اوسنی سیاست

بریتانیا هغه امپراتوري وه چې یو وخت به ویل کېدل: «د بریتانیا په امپراتورۍ کې لمر هېڅکله نه لوېږي.» د نړۍ په بېلابېلو برخو کې یې پراخې مستعمرې لرلې او د خپل ځواکمن سمندري پوځ او اقتصادي ځواک په مټ یې د نړۍ پر سیاست او اقتصاد ژور اغېز درلود.

د تاریخ په اوږدو کې اروپایي قدرتونو له یو بل سره خونړۍ جګړې وکړې، خو وروسته دې پایلې ته ورسېدل چې د خپلو داخلي شخړو پر ځای باید د نړۍ نورو سیمو ته د نفوذ او اقتصادي ګټو لپاره مخه کړي. په همدې لړ کې یې د آسیا، افریقا او امریکا ګڼ هېوادونه تر خپل استعمار لاندې راوستل. د استعمار په دې دوره کې، د اقتصادي ګټو ترڅنګ، په ډېرو سیمو کې د خلکو ازادي محدوده شوه او بېلابېل ظلمونه هم ترسره شول.

بریتانیا د نورو اروپایي قدرتونو په پرتله د نړۍ تر ټولو پراخه امپراتوري جوړه کړه. له هند او منځني ختیځ څخه نیولې، تر افریقا، استرالیا او د امریکا ځینو برخو پورې یې خپل نفوذ وغځاوه. خو د لومړۍ او دویمې نړیوالې جګړې له پای وروسته د استعمار د پای بهیر پیل شو. هند په ۱۹۴۷ کال کې خپلواکي ترلاسه کړه، ورپسې ګڼو افریقایي او آسیایي هېوادونو هم خپلواکي واخیسته، او په ۱۹۹۷ کال کې د هانګ کانګ سپارل چین ته د بریتانیا د استعماري دورې وروستۍ ستره نښه وبلل شوه.

سره له دې چې بریتانیا خپله امپراتوري له لاسه ورکړه، خو لا هم د نړۍ په سیاست، اقتصاد او ډیپلوماسۍ کې مهم ځای لري. د ملګرو ملتونو د امنیت شورا دایمي غړیتوب، د ناټو غړیتوب، نړیوال مالي بنسټونه او تاریخي اړیکې هغه عوامل دي چې د بریتانیا نفوذ یې تر اوسه ژوندی ساتلی دی.

زما په اند، د بریتانیا اوسنی نفوذ تر ډېره د مستقیم استعمار پر ځای د ډیپلوماسۍ، اقتصاد، استخباراتي همکارۍ او نړیوالو ائتلافونو له لارې څرګندېږي. همدارنګه، د لوېدیځو هېوادونو، په ځانګړي ډول د امریکا او بریتانیا، ترمنځ ستراتیژیکه همکاري د نړۍ په ګڼو سیاسي تحولاتو کې مهم رول لري.

د هند د وېش په پایله کې پاکستان رامنځته شو. ځینې سیاسي شنونکي باور لري چې د پاکستان دولتي او پوځي جوړښت د بریتانوي استعمار د دورې له ادارې اغېزمن پاتې شوی دی. همدارنګه، په پاکستان کې پوځ د سیاست او امنیت په مهمو پرېکړو کې پراخ نفوذ لري.

د افغانستان د تېرو پنځوسو کلونو جګړو په اړه هم بېلابېل نظرونه شته. زما په اند، د افغانستان ستراتیژیک موقعیت د دې لامل شوی چې نړیوال او سیمه‌ییز قدرتونه دلته د خپلو ګټو د خوندي کولو هڅه وکړي. د شوروي اتحاد، امریکا، پاکستان، ایران او نورو هېوادونو رول د افغانستان په معاصر تاریخ کې د بېلابېلو څېړونکو له خوا څېړل شوی دی.

نن هم د نړۍ سیاسي سیالۍ یوازې د پوځونو له لارې نه ترسره کېږي، بلکې اقتصاد، ټکنالوژي، رسنۍ، استخبارات او نړیوال ائتلافونه د قدرت مهمې وسیلې ګرځېدلې دي. همدا لامل دی چې لوی قدرتونه هڅه کوي د خپلو ملي ګټو د خوندي کولو لپاره په بېلابېلو سیمو کې خپل نفوذ وساتي.

د پاکستان راتلونکی هم له ګڼو ننګونو سره مخ دی. اقتصادي ستونزې، سیاسي بې‌ثباتي او امنیتي کړکېچونه هغه موضوعات دي چې د دې هېواد پر راتلونکي اغېز کولای شي. ځینې شنونکي د بلوچستان او نورو سیمو د بېلتون غوښتونکو خوځښتونو یادونه کوي، خو دا چې راتلونکې به څه ډول وي، هغه به وخت او سیاسي بدلونونه روښانه کړي.

په پایله کې ویلای شو چې نړیوال سیاست د یوه هېواد په لاس کې نه دی، بلکې د بېلابېلو قدرتونو، اقتصادي ګټو، جغرافیایي موقعیتونو او نړیوالو ائتلافونو ترمنځ د سیالۍ پایله ده. د هر هېواد بریا تر هر څه وړاندې د هغه د خلکو په یووالي، قوي بنسټونو، اقتصادي پرمختګ او ملي ګټو پورې تړلې ده.

دوه‌ګونی معیار؛ د نړۍ هغه زخم چې لا هم نه دی رغېدلی

زموږ انګلیسي ویبپاڼه: