له حقیقته تر تحریفه؛ د معلوماتي خپراوي بحران

له بېگا راهیسې مې پر فیس‌بوک او نورو ټولنیزو پلېټفارمونو د کونړ د ملکي قربانیانو انځورونه او ویډیوگانې دومره ډېرې ولیدې چې تر اوسه یې راباندې رواني اغېز پروت دی او سردرد یم. دا پوښتنه راته پیدا کېږي: موږ ولې داسې کوو؟ دا پدیده یوازې یو احساساتي غبرگون نه‌دی، بلکې د معلوماتو د خپرولو له رواني، ټولنیز او رسنیز چلند (behavior) سره هم تړاو لري. د ټولنیزو رسنۍ (په ځانگړي ډول فیس‌بوک) هر کاروونکی باید له ځانه وپوښتي:ایا دا معلومات باوري دي؟ ایا د خپرولو گټه یې له زیانه زیاته ده؟ ایا دا کار په عامه پوهاوي لوړولو کې مرسته کوي که گډوډي او ستونزې لا پسې زیاتوي؟

زه به د ټولنیزو رسنیو کاروونکي په څو کټگوریو ووېشم، څو هر څوک وکولای شي خپل ځان وپېژني او ښايي خپل چلند اصلاح کړي (که څه هم عملي کول یې راته لږ ستونزمن ښکاري):

لومړۍ ډله، رسنۍ او حکومتي چارواکي:
دا ډله د معلوماتو د مدیریت رسمي مسوولیت لري. د دوی کار یوازې خبر رسول نه، بلکې د معلوماتو اعتبار (credibility)، دقت (accuracy) او وخت (timeliness) ساتل هم دي.په رسنیزو اصولو کې دا یو مهم اصل دی چې هر خبر باید د تایید شویو سرچینو پر بنسټ خپور شي. که دا اصل له پامه وغورځول شي، نو د ناسمو معلوماتو خپرېدل (misinformation) او حتی د عامه باور کمزوري کېدل رامنځ‌ته کوي. نو ځکه، د دوی هره تېروتنه یوازې یوه فردي خطا نه، بلکې د ټولنیز باور پر جوړښت مستقیم اغېز لري.

دویمه ډله، وطن‌پاله او خواخوږي فعالان:
دا هغه کسان دي چې په ټولنیزو رسنیو کې لوړ تعامل (engagement) لري او د عامه افکارو پر جوړښت اغېز کوي. د دې ډلې چوپ پاتې کېدل کله ناکله د اخلاقي مسوولیت خلاف گڼل کېږي، ځکه دوی کولی شي د یوې پېښې پر وړاندې عامه پوهاوی لوړ کړي. خو مهمه دا ده چې د دوی فعالیت باید د احساساتو پر ځای د مسوولانه پوهاوي پر بنسټ وي. که یو کس کافي مخاطبین ونه‌لري، نو د محتوا تولید پر ځای ورته د باوري سرچینو تعقیب او بیا خپرول (curation) تر ډېره اغېزناک تمامېږي.

درېیمه ډله، مسلکي او تحلیلي قشر:
دا ډله د ټولنې فکري ستنه بلل کېږي. د دوی ارزښت په دې کې دی چې پېښې یوازې نه بیانوي، بلکې تحلیل (analysis)، علت‌موندنه (causation) او راتلونکی اټکل (projection) وړاندې کوي. دوی کولی شي پېښه له احساساتي سطحې څخه د علمي درک سطحې ته پورته کړي. په پرمخ‌تللو ټولنو کې هم‌دا قشر د عامه افکارو د جهت ټاکلو مهم رول لري. بدبختانه، زموږ په ټولنه کې دا وگړي کم دي، خو اړتیا ورته تر بل هر وخت زیاته ده.

څلورمه ډله، نااگاه او غیرمسلکي خپرونکي:
دا ډله د معلوماتي گډوډۍ (information disorder) اصلي لامل بلل کېږي. دوی عموماً پرته له دې چې د سرچینې اعتبار، د معلوماتو دقت او احتمالي پایلې وارزوي، محتوا خپروي. دا ډله بیا په دوو برخو وېشل کېدای شي: (الف) احساساتي خپرونکي: چې د زړه‌خوږي له مخې معلومات شریکوي، خو د زیان او گټې توازن يې نه ارزوي، (ب) عقده‌يي خپرونکي: چې د شخصي تمایلاتو او ذهني تعصب (bias) له مخې هر څه خپروي، پرته له دې چې حقیقت ته پام وکړي. د دې ډلې فعالیت د ناسم معلوماتو (misinformation) او کله ناکله د قصدي غلطو معلوماتو (disinformation) د پراختیا سبب گرځي.

پنځمه ډله، تخریبي او مغرض عناصر:
دا هغه کسان دي چې هدف یې د عامه ذهنیت گډوډول او د ټولنې پر ارزښتونو ضربه واردول دي.دوی اکثره د منفي چوکاټ جوړونې (negative framing) تخنیک کاروي؛ یعنې هره مثبته پېښه منفي تعبیروي. که پرمختگ وي، نیوکه کوي؛ که ستونزه وي، هغه غټوي.دا ډول چلند د ټولنې د رواني سلامتۍ او ملي یووالي لپاره جدي گواښ بلل کېږي.