این سهگانه در نهضت پیشروندهٔ امانی نه صرفاً ترکیبی ادبی یا شعاری سیاسی، بلکه تبلور یک چرخش معرفتی در تاریخ معاصر افغانستان بود٫ چرخشی که برای نخستینبار کوشید پیوندی ارگانیک میان آگاهی اجتماعی، ارادهٔ سیاسی و نظم حقوقی برقرار سازد.
در این چارچوب، زن دیگر «غایبِ تاریخی» نبود، ملت از یک مفهوم جغرافیایی به سوژه ای خودآگاه ارتقا می یافت، و قانون از ابزار اقتدار به معیار عدالت و تنظیم رابطهٔ دولت و جامعه تبدیل می شد.
این پروژه، به رهبری سردار ترقی و استقلال شاه امانالله خان و در هم نفسی با حلقه ای از روشنفکران نوگرا، تلاشی بود برای بازتعریف بنیان های هویت ملی و گشودن افق های تازه در مسیر دولت سازی مدرن.
در آغاز سدهٔ بیستم، زن افغان در حاشیه ای عمیق از ساختار اجتماعی و سیاسی قرار داشت٫ حضوری که بیشتر در سکوت تعریف می شد تا در مشارکت.
نه آموزش به مثابه حق شناخته می شد، نه حضور اجتماعی مشروعیت داشت، و نه ارادهٔ فردی مجال بروز می یافت.
شاه امانالله خان این وضعیت را صرفاً یک نابرابری اجتماعی تلقی نمی کرد، بلکه آن را مانعی بنیادین در مسیر ملت سازی می دانست. از این رو، اصلاحات مرتبط با زنان٫ هرچند محتاطانه و در چارچوبی محدود٫ دارای ماهیتی نمادین و ساختاری بود: تأسیس مکاتب دخترانه، ترویج آموزش زنان، و تلاش برای تغییر نگرش عمومی نسبت به جایگاه زن در خانواده و اجتماع.
این اقدامات، گرچه با مقاومت شدید نیروهای سنتی و مذهبی مواجه شد، اما نخستین ترک ها را در دیوار سکوت تاریخی زنان ایجاد کرد و بذر آگاهی جنسیتی را در خاک جامعه کاشت.
در موازات این تحول، مفهوم «ملت» نیز در اندیشهٔ امانی دستخوش بازتعریف شد.
پیش از آن، آنچه «ملت» خوانده می شد، بیشتر مجموعه ای از جماعت های پراکنده با وفاداری های قبیله ای و محلی بود٫ مردمی که در نسبت با قدرت، رعیت محسوب می شدند نه شهروند.
شاه امانالله خان، با تأثیرپذیری از جنبش های مشروطه خواهی در کشور های همسایه ، عثمانی و دیگر نقاط منطقه، کوشید این وضعیت را دگرگون سازد.
او ملت را نه بهعنوان توده ای مطیع، بلکه به مثابه فاعلی آگاه، دارای حقوق و شریک در سرنوشت سیاسی کشور تعریف کرد.
این نگاه در خطابه های او، در سفرهای ولایتی، و در دعوت از مردم برای مشارکت در روند اصلاحات به وضوح بازتاب یافت.
ملت در این گفتمان، دیگر صرفاً موضوع حکومت نبود، بلکه به شریک آن تبدیل میشد٫ تحولی که هرچند ناتمام ماند، اما افق های تازه ای در تخیل سیاسی جامعه گشود.
سومین رکن این سه گانه، «قانون» بود٫ مفهومی که در افغانستان پیشاامانی بیشتر در قالب عرف، سنت و فرامین شخصی شاهان تجلی می یافت و فاقد انسجام نهادی و شفافیت حقوقی بود.
شاه امان الله خان با تدوین نخستین قانون اساسی کشور در سال ۱۳۰۲ خورشیدی، کوشید این وضعیت را دگرگون سازد.
این قانون، اگرچه در عمل عمر کوتاهی داشت، اما از حیث مفهومی نقطهٔ عطفی در تاریخ حقوقی افغانستان بهشمار می رود.
برای نخستین بار، مفاهیمی چون حقوق شهروندی، آزادی بیان، تفکیک نسبی قوا و محدودیت قدرت سلطنت وارد زبان رسمی سیاست شدند.
قانون در این پروژه، نه صرفاً ابزار تنظیم، بلکه تجلی ارادهٔ عمومی و معیار عدالت تلقی می شد٫ گامی اساسی در مسیر گذار از حکومت شخصی به دولت قانون مند.
در این میان، مفهوم «صدای خاموشان» به مثابه روح نهفتهٔ این نهضت، اهمیتی دوچندان می یابد.
این تعبیر، اشاره به آن گروه هایی دارد که در روایت رسمی تاریخ کمتر مجال ظهور یافته اند: زنان، دهقانان، اقلیت های قومی و مذهبی، و طبقات فرودست شهری و روستایی.
نهضت پیشرونده ای امانی، آگاهانه یا ناخودآگاه، کوشید این صداها را از حاشیه به متن منتقل کند.
هرچند این تلاش ها به دلیل شتاب اصلاحات، ضعف نهادها و مقاومت ساختارهای سنتی به فرجامی پایدار نرسید، اما اثر نمادین آن در حافظهٔ تاریخی جامعه باقی ماند.
برای نخستینبار، این گروه ها احساس کردند که می توانند در گفت وگوی ملی سهمی داشته باشند٫ احساسی که بعدها در جنبش های اجتماعی و سیاسی تداوم یافت.
نهضت پیشروندهٔ امانی را نمی توان صرفاً به عنوان پروژه ای شتاب زده برای مدرنسازی تقلیل داد٫ بلکه باید آن را تلاشی پیچیده برای بازتعریف نسبت میان قدرت، جامعه و قانون دانست.
این نهضت بر سه محور اساسی استوار بود: نخست، آگاهی اجتماعی از طریق گسترش آموزش، مطبوعات و ارتباط با جهان خارج.
دوم، اصلاحات سیاسی از رهگذر قانونگذاری، تحدید قدرت سلطنت و تشویق مشارکت عمومی.
و سوم، تحول فرهنگی با هدف بازاندیشی در مفاهیمی چون خانواده، جنسیت و نقش فرد در جامعه.
این سه محور، در مجموع، کوششی بودند برای انتقال افغانستان از وضعیت ایستای سنتی به پویایی مدرن.
با اینهمه، این پروژه با چلنج های عمیق داخلی و فشارهای خارجی مواجه شد.
ساختارهای قبیله ای، اقتدار نهادهای سنتی، و نبود زیرساخت های نهادی، زمینهٔ مقاومت گسترده را فراهم ساخت.
در سطح بینالمللی نیز، تحولات ژئوپولیتیک و رقابت قدرت های بزرگ، فضای مانور این اصلاحات را محدود کرد.
سقوط سیاسی شاه امانالله خان، در این معنا، نه صرفاً شکست یک فرد، بلکه ناکامی موقت یک پروژهٔ فکری بود.
با این حال، این شکست به معنای زوال کامل آن اندیشه نبود٫ و نیست .
بلکه بسیاری از اصلاحات بعدی٫ از دورهٔ ظاهرشاه تا دههٔ دموکراسی و حتی تحولات متأخر٫ بهگونه ای بر میراث امانی تکیه داشتند.
در جمع بندی، سهگانهٔ زن، ملت، قانون در نهضت امانی، چارچوبی مفهومی برای فهم یکی از حساس ترین لحظات تاریخ افغانستان فراهم می آورد: لحظه ای که در آن، جامعه برای نخستین بار کوشید از مرزهای سنت عبور کرده و به سوی نظمی مبتنی بر آگاهی، مشارکت و عدالت حرکت کند.
صدای خاموشان در این دوره، هرچند کوتاه و ناپایدار، اما ژرف و ماندگار بود٫ صدایی که در لایههای مختلف تاریخ بعدی طنین انداز شد و همچنان الهامبخش تلاش هایی است که در پی تحقق آزادی، برابری و کرامت انسانی در این سرزمین اند.
https://af.dawatmedia24.com/?p=184533
زموږ انګلیسي ویبپاڼه:
د دعوت رسنیز مرکز ملاتړ وکړئ
له موږ سره د مرستې همدا وخت دی. هره مرسته، که لږه وي یا ډیره، زموږ رسنیز کارونه او هڅې پیاوړی کوي، زموږ راتلونکی ساتي او زموږ د لا ښه خدمت زمینه برابروي. د دعوت رسنیز مرکز سره د لږ تر لږه $/10 ډالر یا په ډیرې مرستې کولو ملاتړ وکړئ. دا ستاسو یوازې یوه دقیقه وخت نیسي. او هم کولی شئ هره میاشت له موږ سره منظمه مرسته وکړئ. مننه
د دعوت بانکي پتهDNB Bank AC # 0530 2294668 :
له ناروې بهر د نړیوالو تادیاتو حساب: NO15 0530 2294 668
د ویپس شمېره Vipps: #557320 :
Support Dawat Media Center
If there were ever a time to join us, it is now. Every contribution, however big or small, powers our journalism and sustains our future. Support the Dawat Media Center from as little as $/€10 – it only takes a minute. If you can, please consider supporting us with a regular amount each month. Thank you
DNB Bank AC # 0530 2294668
Account for international payments: NO15 0530 2294 668
Vipps: #557320
Comments are closed.