لیبرال کپیټالیزم: تاریخي شالید، بنسټونه او علمي نقد

لنډیز

لیبراله سرمایه‌داري یا (لیبراله پانګوالي) يا (لیبرال کپیټالزم) د معاصرې نړۍ یو له اغېزمنو اقتصادي او سیاسي نظامونو څخه دی چې پر ازاد بازار، خصوصي ملکیت او فردي ازادیو ولاړ دی. دا نظام د اروپا د فېوډالي جوړښت د زوال، د روڼ اندۍ د فکري غورځنګ او صنعتي انقلاب له پایلو څخه راټوکېدلی دی. په دې مقاله کې هڅه شوې چې په په لنډ دول لیبرال سرمایه‌داري د یوه علمي او څېړنیز لیدلوري څخه وڅېړل شي، تاریخي رېښې یې را ښکاره شي، اساسي اصول یې تشریح شي او مهمې نیوکې او پایلې یې وارزول شي.

سریزه

اقتصادي نظامونه د ټولنو د سیاسي، ټولنیزو او کلتوري جوړښتونو له بدلونونو سره سم رامنځته کېږي. لیبرال کپيټالیزم (لبرال سرمایه‌داري) د هغو شرایطو محصول دی چې پکې فرد، بازار او پانګه د اقتصاد اساسي محورونه ګرځېدلي دي. د دې نظام پېژندنه نه یوازې د اقتصادي تیورۍ لپاره مهمه ده، بلکې د معاصرو سیاسي شخړو، ټولنیزو نابرابریو او نړیوالو اړیکو د درک لپاره هم بنسټیز ارزښت لري.

 ۱. د لیبرال کپيټالیزم تاریخي شالید

۱.۱ د فېوډالي نظام زوال

په منځنیو پېړیو کې په اروپا کې فېوډالیزم حاکم و. ځمکه د اشرافو ملکیت وه او بزګران له سیاسي او اقتصادي ازادیو بې‌برخې وو. له ۱۵مې پېړۍ وروسته، د ښارونو پراختیا، د سوداګرۍ پراخېدل او د پیسو اقتصاد (پولي اقتصاد) پیاوړتیا د فېوډالي نظام بنسټونه کمزوري کړل او نوې سوداګره طبقه (بورژوازي طبقه) رامنځته شوه.

۱.۲ د روڼ اندۍ فکري غورځنګ

په ۱۷ او ۱۸ میلادي پېړیو کې د روڼ اندۍ (Enlightenment) یا په جرمني ژبه د (Aufklärung) غورځنګ د عقل، فردي ازادۍ او طبیعي حقونو مفکورې مطرح کړې. فیلسوفانو لکه جان لاک د شخصي ملکیت او فردي حقونو دفاع وکړه او توماس هابز او ژان ژاک روسو د دولت او ټولنې د اړیکو نوې تیورۍ وړاندې کړې.

۱.۳ صنعتي انقلاب

صنعتي انقلاب (۱۸–۱۹ پېړۍ) د ماشینونو، فابریکو او ډله‌ییز تولید له لارې اقتصادي جوړښت بدل کړ. پانګه، کار او تولید جلا شول او سرمایه‌داري په عملي ډول د اقتصاد غالب نظام شو  پانګه (پیسې، ماشینونه، فابریکې) د پانګه‌والو ملکیت شوه؛ کار د کارګرانو د مزدورۍ په بڼه وپلورل شو او تولید هم د کورنۍ یا بزګر له واکه ووت او د فابریکو او بازار تر کنټرول لاندې راغی. په همدې پړاو کې د کارګرانو او پانګه‌والو ټولنیزې طبقې را څرګندې شوې.

 ۲. د لیبرال کپيټالیزم فکري بنسټونه

۲.۱ کلاسیک لیبرالیزم

کلاسیک لیبرالیزم د فرد ازادي، محدود دولت او د قانون حاکمیت اساسي ارزښتونه بولي. دولت باید یوازې د امنیت، عدالت او ملکیت ساتنه وکړي.

۲.۲ د ادم سمیت اقتصادي نظریه

ادم سمیت په خپل اثر د ملتونو د شتمنۍ سرچینې The Wealth of Nations  کې استدلال کوي چې ازاد بازار د “نامرئي لاس” له لارې توازن مومي. د شخصي ګټې تعقیب په غیرمستقیم ډول د ټولنې د سوکالۍ سبب ګرځي.

 ۳. اساسي اصول او ځانګړنې

لیبرال کپيټالیسم په لاندې اصولو ولاړه دی:

• خصوصي ملکیت: افراد د شتمنۍ د لرلو حق لري.
• ازاد بازار: عرضه او تقاضا نرخونه تنظیموي.
• رقابت: اقتصادي موثریت او نوښت ته لاره هواروي.
• محدود دولت: لږ دولتي مداخله په اقتصاد کې.
• فردمحوري: فرد د اقتصادي پرېکړو اساسي واحد دی.

 ۴. ټولنیزې او اقتصادي پایلې

۴.۱ مثبتې پایلې

• اقتصادي وده او صنعتي پرمختګ
• نوښت او ټکنالوژیک بدلون
• د تولید زیاتوالی او نړیوال تجارت

۴.۲ منفي پایلې او نیوکې

سره له دې چې لیبرال سرمایه‌داري شتمني زیاته کړه، خو جدي نیوکې پرې شته:

• د شتمنۍ نابرابر وېش
• د کارګر استثمار
• ټولنیز طبقاتي واټن

کارل مارکس دا نظام د پانګه‌والو د ګټو پر بنسټ ولاړ وباله او استدلال یې وکړ چې پانګه د کارګر د کار اضافی ارزښت (Surplus Value) غصبوي او پانګوالان کارګران استثماروي.

 ۵. معاصر بدلونونه او اصلاحات

د شلمې پېړۍ له اقتصادي بحرانونو وروسته، خالص لیبرال کپيټاليز د هوساینې دولت (Welfare State)  یا رفاهي دولت  Sozialstaat پر لور بدل شو. دولتونه د مالیاتو، ټولنیزو خدماتو او مقرراتو له لارې د بازار منفي پایلې تر یوه بریده کنټرولوي.

 پایله   

لیبرال سرمایه‌داري د تاریخ، فکر او اقتصاد د اوږدو تحولاتو پایله ده. دا نظام که څه هم د اقتصادي ودې او نوښت مهم لامل شوی، خو د ټولنیزعدالت مسئله یې پر ځای پرېښې ده. له همدې امله، د معاصرې نړۍ ډېر هېوادونه د بازار ازادي د دولت له تنظیموونکي رول سره یوځای کوي، څو د موثریت او عدالت ترمنځ توازن رامنځته کړي.

نور محمد غفوری

30.01.2026

!نظریات قوم‌گرایانه و راسیستی مردود است

زموږ انګلیسي ویبپاڼه: