سریزه:
تمدن د بشري ټولنې د فکري، کلتوري، ټولنیز او سیاسي پرمختګ له مهمو مفاهیمو څخه شمېرل کېږي. دا مفهوم یوازې د ښارونو، ودانیو او مادي پرمختګونو مجموعه نه ده، بلکې د انسان د ژوند د تنظیم، د ټولنیزو اړیکو د انساني کولو، د قوانینو د رامنځته کولو او د اخلاقي ارزښتونو د پیاوړتیا له بهیر سره ژور تړاو لري. له همدې امله د تمدن بحث د تاریخ، ټولنپوهنې، فلسفې او کلتوري مطالعاتو په ډګرونو کې ځانګړی علمي اهمیت لري. د تمدن د مفهوم د لا ښه درک لپاره اړینه ده چې لومړی یې لغوي او اصطلاحي ریښه وپېژنو، وروسته یې د رامنځته کېدو او منشا په اړه د مفکرانو او څېړونکو نظریات وڅېړو. دغه مقاله همدې موخې ته ځانګړې شوې ده.
۱. د تمدن لغوي او اصطلاحي مفهوم:
د تمدن کلمه عربي ریښه لري او په لغوي مانا د اقامت غوره کول، په یو ځای کې مېشتېدل او د سکونت اختیارول ښيي. له دې مانا څخه څرګندېږي چې تمدن د کوچياني او بېثباته ژوند پر ځای د منظم، ثابت او سازمانموندلي ژوند استازیتوب کوي. د دې کلمې د اسم مکان بڼه “مدینه” ده چې د ښار مانا لري، او جمع یې “مدن” یا “مدائن” راځي. له همدې تړاو څخه دا نتیجه اخیستل کېدای شي چې تمدن له ښاري ژوند، ټولنیز تنظیم او ګډو انساني مناسباتو سره مستقیمه اړیکه لري.
په عربي ادبیاتو کې د تمدن لپاره د “حضاره” کلمه هم کارول کېږي. حضاره له “حضر” څخه اخېستل شوې، چې د مېشتو خلکو، کلیو او ښارونو ژوند ته اشاره کوي او د بادیهنشینۍ یا کوچیاني ژوند ضد مفهوم څرګندوي. په انګلیسي ژبه کې ورته Civilization ویل کېږي، چې د لاتیني Civilis څخه اخېستل شوې ده. دغه لغوي ریښه په خپل ذات کې د مدني ژوند، قانونپالنې او منظمې ټولنې مانا انتقالوي. همدارنګه Civilization د Barbarity یا بربریت برعکس کارول کېږي، یعنې تمدن هغه حالت دی چې انسان له وحشت، بېنظمۍ او خشنو ټولنیزو بڼو څخه یوې لوړې او منظمې مرحلې ته رسوي.
په اصطلاحي لحاظ تمدن د هغې پروسې نوم دی چې په ترڅ کې انسانان له بربریت څخه د انساني اخلاقو، ښاري کلتور، ټولنیزو اصولو او قانونمند ژوند پر لور انتقال کوي. په بل عبارت، تمدن د بشري ټولنې هغه پرمختللی حالت دی چې پکې کلتور، ساینس، صنعت او حکومتولي نسبي لوړې کچې ته رسېدلې وي. له همدې امله تمدن باید یوازې د ظاهري ابادۍ یا مادي شتمنۍ په کچه ونه ارزول شي، بلکې د فکري، حقوقي او اخلاقي جوړښتونو شتون هم د هغه اساسي عناصر ګڼل کېږي. په همدې بنسټ ویلای شو چې تمدن یوازې یو لغوي یا تاریخي اصطلاح نه ده، بلکې د انسان د منظم، ارزښتي او قانونمند ژوند یوه هر اړخیزه څرګندونه ده.
۲. تمدن د ټولنیز بدلون د یوې مرحلې په توګه:
که د تمدن مفهوم په ژور ډول وڅېړل شي، نو دا یوازې یو ثابت حالت نه، بلکې یو بهیر دی. یعنې تمدن د ټولنې د ودې، پیچلتیا او تنظیم هغه پړاو ته ویل کېږي چېرته چې انساني اړیکې له ابتدايي او غیرمنظمو بڼو څخه منظمې، قانونمندې او نهادمندې مرحلې ته ننوځي. په دې لحاظ تمدن د بشري ژوند د تکامل له عمومي بهیر سره تړلی مفهوم دی.
د دې تعریف له مخې، تمدن دوه اړخونه لري: یو مادي اړخ، لکه ښارونه، صنعت، تولید او اداري جوړښتونه؛ او بل معنوي اړخ، لکه اخلاق، علم، کلتور، قانون او فکري نظام. که له دغو دواړو څخه یو اړخ کمزوری وي، د تمدن بشپړ مفهوم نه شي تحقق موندلی. له همدې امله علمي بحثونه عموماً تمدن د مادې او معنا، نظم او ارزښت، او ځواک او فکر د یوځای کېدو محصول ګڼي. همدلته څرګندېږي چې تمدن یوازې د ودانیو، لارو او ښاري مرکزونو په جوړېدو نه بشپړېږي، بلکې هغه مهال بشپړ مانا پیدا کوي چې علمي شعور، اخلاقي ارزښتونه او ټولنیز نظم هم ورسره مل وي.
۳. د تمدن د رامنځته کېدو په اړه د فیلسوفانو نظریات:
د تمدن د رامنځته کېدو او تحول په اړه بېلابېل نظریات وړاندې شوي دي. په دې برخه کې د ابن خلدون او ارنولډ ټاینبي نظریات ځانګړی اهمیت لري.
الف) د ابن خلدون نظر: دایروي پړاو:
ابن خلدون تمدن د بدوي ژوند پر وړاندې یو پړاو ګڼي، خو هغه دا پړاو خطي او تلپاتې نه بولي. د ده له نظره، بدوي ټولنې د ځواک، عصبیت او ټولنیزې همغږۍ پر بنسټ راولاړېږي؛ وروسته پرمختګ کوي، ښاري کېږی او تمدني بڼه خپلوي؛ خو د وخت په تېرېدو سره همدغه تمدن د رفاه، نرموالي او داخلي ضعف له امله کمزوری کېږي او بېرته د زوال پر لور ځي. له دې امله ابن خلدون د تمدن بهیر دایروي بولي.
د ده په نظر کې د تمدن قوت او زوال دواړه د ټولنیزو شرایطو تابع دي. دا نظریه ځکه مهمه ده چې تمدن یو مطلق او نهبدلېدونکی حقیقت نه ګڼي، بلکې هغه د پیدایښت، ودې، عروج او زوال له مرحلو تېرېدونکی پدیده معرفي کوي. په دې توګه، ابن خلدون تمدن د تاریخ د ژوندي او متحول نظام په توګه څېړي. همدارنګه د ده نظریه دا څرګندوي چې هر تمدن که خپل دروني توازن، اخلاقي ځواک او ټولنیزه همغږي له لاسه ورکړي، د کمزورۍ او زوال احتمال یې زیاتېږي.
ب) د ارنولډ ټاینبي نظر: ننګونه او غبرګون:
ارنولډ ټاینبي د تمدن د رامنځته کېدو لپاره د “ننګونې او غبرګون” نظریه وړاندې کوي. د ده له مخې، تمدن هغه مهال راټوکېږي چې انسانان له سختو طبیعي یا ټولنیزو شرایطو سره مخ شي او د هغو په مقابل کې اغېزمن غبرګون وښيي. یعنې تمدن د ستونزو د حل، د فشارونو د مهار او د مناسبو لارو د موندلو پایله ده.
د ټاینبي د نظر اساسي ټکی دا دی چې تمدن په اسانه او آرامو شرایطو کې نه، بلکې د فشار، اړتیا او مبارزې په بستر کې رامنځته کېږي. کله چې یوه ټولنه له چاپېریالي، اقتصادي یا ټولنیزو ستونزو سره مخامخ شي، نو د بقا او پرمختګ لپاره تخلیقي هڅې کوي. همدغه تخلیقي غبرګون د تمدن د زېږېدو بنسټ جوړوي. دا نظریه تمدن د انساني ارادې، نوښت او تطابق له ځواک سره نښلوي. له دې سره یو ځای، دا لیدلوری دا هم څرګندوي چې تمدن یوه تصادفي پدیده نه ده، بلکې د اړتیاوو، ننګونو او انساني ابتکار ترمنځ د متقابل تعامل نتیجه ده.
۴. د تمدنونو د منشا په اړه نظریات:
د تمدن د رامنځته کېدو تر څنګ، د تمدنونو د منشا یا سرچینې په اړه هم پوهانو بېلابېل نظریات وړاندې کړي دي. په دې برخه کې دوه بنسټیز لیدلوري د یادونې وړ دي.
الف) د واحدې سرچینې نظریه:
د ګورډن چایلډ له نظره، ټول لرغوني تمدنونه لکه د مصر، بینالنهرین او سند تمدنونه له یو بل سره کلتوري اړیکې لرلې او د دوی اصلي سرچینه مصر و. دا نظر پر دې ولاړ دی چې تمدني لاستهراوړنې، لکه د ښار جوړونه، اداري تنظیم، کرنیز نوښتونه او د ټولنیز ژوند ځینې بنسټونه، له یوې مرکزي سرچینې څخه نورو سیمو ته انتقال شوي دي.
د دې نظریې له مخې، تمدن د انساني تجربو د تدریجي خپرېدو او کلتوري اغېزمنتیا محصول دی. په بل عبارت، یو تمدن د بل تمدن لپاره الهامبښونکی او بنسټاېښوونکی تمام شوی دی. دا لیدلوری پر دې ټینګار کوي چې تمدني پرمختګونه تل په انزوا کې نه زېږي، بلکې د فرهنګي تماس، انتقال او اغېز له لارې هم وده کوي.
ب) د بېلابېلو سرچینو نظریه:
د دې پر خلاف، بله نظریه دا ده چې تمدنونه په بېلابېلو سیمو کې له یو بل څخه په خپلواکه توګه رامنځته شوي دي. د دې لیدلوري له مخې، انسانانو په جلا جلا جغرافیو کې، د خپلو ځانګړو شرایطو، اړتیاوو او امکاناتو له مخې تمدني بڼې رامنځته کړې دي، او دا بهیر حتمي نه و چې د یوې واحدې سرچینې تابع وي.
دغه نظریه د انساني ټولنو د خلاقیت او خپلواک پرمختګ پر اصل ټینګار کوي. یعنې که څه هم تمدنونه کېدای شي په ځینو ځانګړنو کې ورتهوالی ولري، خو دا ورتهوالی لازماً د یوې واحدې سرچینې پایله نه ده، بلکې د ورته اړتیاوو او ورته انساني غبرګونونو نتیجه هم کېدای شي. له همدې امله د تمدنونو د مطالعې پر مهال باید هم د متقابلو اړیکو امکان په پام کې ونیول شي او هم د خپلواکو سیمهییزو بدلونونو رول.
پایله:
په ټوله کې، تمدن د بشري ټولنې د تکامل، تنظیم او لوړتیا یو جامع مفهوم دی چې هم لغوي او هم اصطلاحي بُعد لري. د دې کلمې لغوي ریښه د استوګنې، مېشتوالي او ښار سره تړلې ده، خو اصطلاحي مانا یې تر دې ډېره پراخه ده او د اخلاقو، قانون، کلتور، ساینس او حکومتولۍ پرمختللی حالت رانغاړي. د ابن خلدون او ټاینبي نظریات څرګندوي چې تمدن یا د ټولنیز تحول د دوراني بهیر نتیجه ده او یا د ننګونو پر وړاندې د انسان د خلاق غبرګون حاصل. همدارنګه د تمدنونو د منشا په اړه نظریات موږ دې پایلې ته رسوي چې تمدنونه یا له یوې سرچینې خپاره شوي او یا په بېلابېلو سیمو کې په خپلواک ډول راټوکېدلي دي.
له دې ټولو بحثونو څخه څرګندېږي چې تمدن یوازې مادي پرمختګ نه، بلکې د انساني ارزښتونو، فکري سازمان او ټولنیز نظم یو ګډ جوړښت دی. نو ځکه د تمدن مطالعه د انسان د تاریخي حرکت، ټولنیز شعور او کلتوري ودې د درک لپاره بنسټیز اهمیت لري.
زموږ انګلیسي ویبپاڼه:
د دعوت رسنیز مرکز ملاتړ وکړئ
له موږ سره د مرستې همدا وخت دی. هره مرسته، که لږه وي یا ډیره، زموږ رسنیز کارونه او هڅې پیاوړی کوي، زموږ راتلونکی ساتي او زموږ د لا ښه خدمت زمینه برابروي. د دعوت رسنیز مرکز سره د لږ تر لږه $/10 ډالر یا په ډیرې مرستې کولو ملاتړ وکړئ. دا ستاسو یوازې یوه دقیقه وخت نیسي. او هم کولی شئ هره میاشت له موږ سره منظمه مرسته وکړئ. مننه
د دعوت بانکي پتهDNB Bank AC # 0530 2294668 :
له ناروې بهر د نړیوالو تادیاتو حساب: NO15 0530 2294 668
د ویپس شمېره Vipps: #557320 :
Support Dawat Media Center
If there were ever a time to join us, it is now. Every contribution, however big or small, powers our journalism and sustains our future. Support the Dawat Media Center from as little as $/€10 – it only takes a minute. If you can, please consider supporting us with a regular amount each month. Thank you
DNB Bank AC # 0530 2294668
Account for international payments: NO15 0530 2294 668
Vipps: #557320
Comments are closed.