د فرزانه زيار د کثافت پر کيسه تبصره

يو وخت دوه تصویرونه یو د بل په وړاندې

د هېواد ځوانه، زيارکښه، بااحساسه کيسه ليکواله، شاعره، ژباړنه،د قرآن کریم حافظه او ښوونکی اغلې فرزانه زیار دغه لنډه کیسه چې “کثافت” نوميږي زموږ د ټولنې یو له ټولو تریخو او ژورو واقعیتونو څخه په ډیر مهارت سره انځور کړی دي.
دا کیسه یوازې یو روایت نه دی، بلکې د هغې دوه ګونې تګلارې پر وړاندې یو جدي نیوکه ده، چې زموږ په کلتوري او ټولنیز ژوند کې حاکمه ده.
​غواړم د کیسې په مفاهمو او تخنیکي اړخونو مفصل بحث او تبصره وړاندې کړم :
​۱. د تضاد ښکلا او د موضوع انتخاب:
​د کیسې اصلي روح په تضاد کې دی. لیکوالې په ډیر هوښیارۍ سره دوه تصویرونه یو د بل په وړاندې درولي دي:
​لومړی تصویر: یوه حیا لرونکې نجلۍ چې په حجاب کې پټه ده، د خپل کلي په سړک ولاړه ده او د تحصیل لپاره ښار ته ځي، خو د کلي مشران او غیرتي ځوانان ورته د کثافت خطاب کوي.
​دوهم تصویر: یوه بله ښځه (د مدیر خور) چې په اروپا کې ده، بې حجابه ده او د ساحل په غاړه عکسونه اخلي، خو همدغه مشران ورته په درنښت قایل دي او د هغې په پیسو او مقام ویاړي.
​دا تضاد دا ثابتوي چې زموږ په ټولنه کې ډیری وخت اخلاق او حیا د عقیدې له مخې نه، بلکې د پیسو او جغرافیې له مخې تعریف کیږي.
که پیسې لرې او په لندن کې یې، نو ستا بې حجابي هم ډاکټري او افتخار ده، خو که غریبه یې او په کلي کې یې، نو ستا پوهنتون ته تلل هم کثافت ګڼل کیږي.
​۲. د سرلیک (کثافت) انتخاب :
​سرلیک خورا ټکان ورکوونکی دی. په کیسه کې دغه کلمه د هغه چا له خوا کارول کیږي چې ځان “غیرتي” بولي، خو په حقیقت کې لیکوالې دا کلمه د هغې ذهنیت لپاره کارولې ده، چې د نجلۍ پاک حجاب او د علم لاره ورته ناپاکه ښکاري.
دا د کیسې په پای کې لوستونکي ته دا پیغام ورکوي، چې کثافت په نجلۍ کې نه، بلکې د هغو خلکو په فکر کې دی چې په دوه ګوني معیار قضاوت کوي.
​۳. کرکټر جوړونه او دیالوګونه:
​مرکزي کرکټر (محصل): هغه د یو شاهد په توګه رول لوبوي. هغه د پلار نصیحتونه یادوي (ادب او درناوی)، خو په عین وخت کې د ټولنې د دغه نفاق او دوه مخي (Hypocrisy) برخه هم ګرځي کله چې په بس کې د فیسبوک عکس نورو ته ښکاره کوي.
​مشران او مدیر: د دوی دیالوګونه د ټولنې د هغې طبقې استازیتوب کوي، چې په ظاهره دیني او کلتوري ارزښتونه پالي، خو په اصل کې د مادي ګټو (د اروپا پیسې) غلامان دي. د مدیر غاړه صافول او د “خپلې جېب‌خرڅي” یادول د هغه مادي پرسته شخصیت په ښه توګه بربنډوي.
​۴. د کیسې پیغام (نقد) :
د اغلې ​فرزانې زیار په دې کیسه کې په ډیره لږه موده کې لاندې ټکي په نښه کړي:
​د نفاق افشا کول: ټولنه له هغو کسانو ډکه ده،چې په کلي کې پر یوې مظلومې نجلۍ “غیرت” کوي، خو په حقیقت کې د هغو کسانو په پیسو ژوند کوي،چې د دوی له معیارونو سره هیڅ سمون نه لري.
​د تعلیم پر وړاندې خنډونه:
نجلۍ په ډیر سخت حالت کې (د مشرانو تر سپکو کتلو لاندې) پوهنتون ته ځي، چې دا د افغان نجونو د ریښتینې مبارزې انځور دی.
​د فیسبوک او حقیقي ژوند توپیر:
موږ په مجازی نړۍ کې د نورو په پرمختګونو ویاړو، خو په حقیقي ژوند کې خپلو خویندو ته د پرمختګ اجازه نه ورکوو.
نو راځو د اغلې فرزانې زیار د ليکوالۍ سبک ته چې په دې لنډه کیسه کې خورا ریالسټیک (واقعیت‌پاله)، انتقادي او انځوریز دی. هغې هڅه کړې چې د ټولنې پټ پړسوبونه د کلمو په نشتر ووهي.
​دلته د هغې د سبک څو مهمې ځانګړنې په تفصیل سره وڅېړو:
​۱. د کليوالي او عاميانه ژبې کارول:
​لیکوالې د کیسې د طبیعي کولو لپاره له هغې ژبې ګټه اخیستې،چې خلک ورسره په ورځني ژوند کې مخ دي. د مثال په توګه:
​اصطلاحات: “ټقيږه”، “خوله غوړیو کې ده”، “تندی تریو کېدل”، “طالع”.
​دا اصطلاحات کیسې ته محلي رنګ ورکوي او لوستونکی د کیسې له فضا سره نږدې کوي.
​۲. د تقابل او تضاد تخنیک (Contrast):
​د حافظې فرزانې زیار د سبک تر ټولو قوي ټکی د دوو متضادو حالتونو څنګ په څنګ راوستل دي. هغه لومړی یو کرکټر (پټه مخې محصله) معرفي کوي چې په کلي کې سپکاوې ورته کیږي او سمدستي وروسته بل کرکټر (ډاکټره فريبا) معرفي کوي چې په لندن کې ده او هر څوک ورته دعاګانې کوي.
دا سبک لوستونکی مجبوروي چې په خپله فکر او قضاوت وکړي، نه دا چې لیکواله مستقیما نصیحت وکړي.
​۳. جزیات‌نګاري او انځورګري:
دلته ​لیکواله د صحنې په انځورولو کې ډېره دقیقه ده. هغې یوازې دا نه دي ویلي چې نجلۍ راغله، بلکې د هغې ظاهري بڼه یې داسې انځور کړې چې لوستونکی یې په سترګو ویني:
​” تور اوږد حجاب يي پر ځان وۀ ، د حجاب پر سر يي د ژمي جمپر هم اغوستی وه، لۀ تور لوی ټيکری څخه يي يوازې دوې سترګې يي ښکاريدې…”
​دا جزیات د دې لپاره دي چې لوستونکی د نجلۍ له مظلومیت او حیا سره عاطفي اړیکه پیدا کړي او کله چې هغې ته کثافت ویل کیږي، لوستونکی په شدت سره درد احساس کړي.
​۴. د غیر مستقیمې نیوکې سبک :
​لیکوالې په مستقیمه توګه پر ملکانو یا مدیر نقد نه دی کړی، بلکې د هغوی په خپلو دیالوګونو کې یې هغوی رسوا کړي دي. کله چې مدیر وایي: (زموږ هاغه يوه ناسکه خور په خارج کې ډاکټره ده…)، لیکواله په ډېر مهارت سره د ټولنې د هغې طبقې د ذهنیت تضاد ښکاره کوي چې “خپلې خور” ته په اروپا کې د ډاکټرۍ اجازه ورکوي خو د “بل لور” ته په کلي کې د پوهنتون اجازه نه ورکوي.
​۵. رواني انځورونه (Psychological Insight):
​هغه د کرکټرونو داخلي احساسات هم انځوروي. د محصل “مسکايې مسکايې کېدل” کله چې یې مشران صفت کوي او بیا د نجلۍ “ساه نه لرل” کله چې ورته سپک کتل کیږي، د هغو رواني فشارونو ښکارندويي کوي، چې زموږ ځوان نسل ورسره په کليوالي چاپېریال کې لاس او ګریوان دی.
د ټولنپوهنې (Sociology) له نظره دا کیسه یوازې د یوې نجلۍ او څو مشرانو ترمنځ ټکر نه دی، بلکې دا د یوې ناروغې ټولنې دقیق انځور دی. که دا کیسه د ټولنپوهنې په تله وتلو، لاندې څلور بنسټیز اړخونه پکې د بحث وړ دي:
​۱.ټولنیز نفاق یا دوه ګونی معیار (Social Hypocrisy):
​ټولنپوهنه وایي چې کله د یوې ټولنې ارزښتونه د منطق پر ځای د مادیت او جغرافیې تابع شي، هغه ټولنه له اخلاقي زوال سره مخ ده.
​په کلي کې: نجلۍ د مذهبي او کلتوري معیارونو (حجاب) پوره مراعات کوي، خو بیا هم رټل کیږي ځکه چې هغه د کلي د زړو رواجونو د ماتولو هڅه کوي (تحصیل ته ځي).
​په اروپا کې: د هغې بلې ښځې بې‌حجابي د ډاکټرۍ او پیسو تر سیوري لاندې پټیږي. دلته ټولنه ثابته کړې چې زموږ لپاره ارزښت نه، بلکې منفعت مهم دی.
​۲. د قدرت او طبقاتي جوړښت اغیز:
​په کیسه کې ملک، مدیر او سپین‌ږیري د کلي قدرت لرونکې طبقه ده. دوی ځانته دا حق ورکوي چې د نورو په ژوند قضاوت وکړي.
​کله چې مدیر وایي چې خور یې پیسې رالیږي، د کلي د ملک “تنده لهجه” په “نرمه خندا” بدلیږي. دا ښایي چې په داسې ټولنو کې اقتصادي واک کولای شي ټولنیز قوانین او مذهبي حساسیتونه تغیر کړي. پیسې دلته د “ګناه” او “ثواب” تعریف بدل کړی دی.
​۳. د ښځې په اړه ټولنیز تعریف (Gender Sociology):
​په دې کیسه کې ښځه د یو شی (Object) په توګه لیدل کیږي، نه د یو خپلواک انسان په توګه:
​هغه نجلۍ چې په کلي کې ده، د کلي د غیرت برخه ګڼل کیږي، نو ځکه باید کنټرول شي، خو ​هغه ښځه چې په لندن کې ده، د ویاړ او پیسو سرچینه ګڼل کیږي.
په دواړو حالتونو کې د ښځې خپل شخصیت، استعداد او انتخاب ته ارزښت نه ورکول کیږي، بلکې یوازې د هغې ظاهري بڼه او اقتصادي ګټه د قضاوت معیار دی.
​۴. د کثافت او غیرت ناسم تعریف:
​ټولنپوهان په دې باور دي چې دا کلمې په ټولنه کې د قدرت وسیلې دي.
​کله چې هغه سړی نجلۍ ته کثافت وایي، هغه غواړي خپل غیرت ثابت کړي. خو دا یو ډول کاذب غیرت دی.
​دا یو ټولنیز تناقض دی: ټولنه له هغې نجلۍ ډاکټره جوړول غواړي (لکه د مدیر خور)، خو کله چې یوه نجلۍ د ډاکټرۍ لپاره لومړی ګام (پوهنتون) اخلي، هغې ته د کثافت په سترګه ګوري. دا ښایي چې زموږ ټولنه له هدف سره مینه لري خو له وسیلې (تعلیم) سره یې دښمني ده.
که په ټوله ددې کيسې لنډيز ووايو:
​دا لنډه کیسه د یوې داسې ټولنې د رواني ناروغۍ تشخیص دی، چې پیسې یې د غیرت او حیا معیارونه بدل کړي دي.
لیکوالې په ډیر ساده خو اغیزناک بیان دا ثابته کړې چې زموږ ټولنه کې د ښځې په اړه قضاوت د هغې په تقوا او علم نه، بلکې د هغې په بانکي حساب او اوسېدو په ځای پورې تړلی دی.
​د اغلې فرزانې زیار د کيسې سبک ټولنیز انتقادي ریالیزم دی. هغه د هغو موضوعاتو په اړه غږیږي چې ډېری وخت خلک ترې سترګې پټوي. د هغې قلم ساده، روان، مګر د پیغام له پلوه خورا دروند او ټکان ورکوونکی دی.
د ټولنپوهنې له نظره، دا کیسه د یوې انتقالي ټولنې ستونزې بیانوي. هغه ټولنه چې غواړي د معاصرې نړۍ له اسانتیاوو (ډاکټر، پیسو، موبایل) ګټه واخلي، خو د هغې د قیمت ورکولو (د ښځو ازادي او تعلیم) ته چمتو نه ده.
پای