د پرون پر سر اختلاف، د سبا لپاره څه زده کوو؟ افغانان، ټولنیزې رسنۍ او ملي یووالی
لیکنه: ډاکتر محمد ولیخېل
د افغانانو ګډ تاریخ د هېڅ یوې ډلې شخصي ملکیت نه دی. د تاریخي اختلافونو حل د یوه روایت په تپلو کې نه، بلکې د شواهدو، متقابل درناوي او د راتلونکي لپاره د ګډو حللارو په موندلو کې دی.
د ټولنیزو رسنیو پراختیا افغانانو ته دا فرصت برابر کړی چې د خپل تاریخ، کلتور، هویت او راتلونکي په اړه خپل نظرونه څرګند کړي. اوس هر څوک کولای شي تاریخي اسناد شریک کړي، د پخوانیو واکمنانو ،ډلو او مشهورو شخصیتونو په اړه بحث وکړي او د بېلابېلو تاریخي روایتونو په اړه خپل لیدلوری وړاندې کړي.
خو د دې فرصت ترڅنګ یوه مهمه ننګونه هم راولاړه شوې ده: ولې کله ناکله د تاریخ په اړه بحثونه د پوهې او تفاهم پر ځای د سپکاوي، تعصب او خپلمنځي بېباورۍ لامل کېږي؟
افغانستان د جګړو، سیاسي بدلونونو او ټولنیزو بحرانونو اوږده تجربه لري. دغو تجربو د خلکو پر تاریخي حافظه، سیاسي لیدلورو او خپلمنځي اړیکو ژور اغېز کړی دی. له همدې امله، د تاریخي پېښو او شخصیتونو په اړه اختلافات ډېر ځله یوازې د تېر تاریخ د ارزونې موضوع نه وي، بلکې د نننیو سیاسي، قومي، ژبنیو او هویتي بحثونو برخه هم ګرځي.
اصلي پوښتنه دا ده: ایا موږ له خپل تاریخ څخه د راتلونکي د جوړولو لپاره زدهکړه کوو، که د پرون اختلافونه د نن ورځې د دښمنۍ او د عمیق اختلاف په وسیله بدلوو؟
تاریخ د چا ملکیت دی؟
تاریخ د یوه ملت ګډه حافظه ده. په دې حافظه کې ویاړونه او ناکامۍ، لاسته راوړنې او تېروتنې، د پرمختګ پړاوونه او د زوال عوامل ټول شامل دي.
هېڅ ملت نه شي کولای خپل تاریخ یوازې د ستاینې او تقدیس له لارې په سمه توګه وپېژني. د تاریخ علمي درک دا غواړي چې د مثبتو تجربو ترڅنګ منفي پایلې هم وڅېړل شي، تاریخي ادعاوې د شواهدو پر بنسټ وارزول شي او د پېښو لاملونه د خپل وخت په شرایطو کې درک شي.
د افغانانو ګډ تاریخ د هېڅ یوې ځانګړې کورنۍ، قوم، ژبې، سیمې یا سیاسي جریان شخصي ملکیت نه دی. همدارنګه سیاسي ډلې،جریانونه،تاریخي شخصیتونه او پېښې د هېواد د تاریخي تجربې برخه دي او د هغوی په اړه بېلابېل نظرونه لرل طبیعي خبره ده.
د یوې ډلې، سیاسي جریان، شخصیت مثبت اړخونه منل او د هغه تېروتنې نقدول یو له بل سره په ټکر کې نه دي. همدارنګه د دوی په اړه انتقادي نظر د هغه د پلویانو یا د یوې ټولنیزې ډلې پر وړاندې د دښمنۍ معنا نه لري.
د تاریخ په اړه اختلاف د دښمنۍ دلیل نه دی؛ بلکې د لا ژورې څېړنې فرصت دی.
کله تاریخي بحث د تعصب په وسیله بدلېږي؟
په ټولنیزو رسنیو کې د تاریخي بحثونو یوه مهمه ستونزه دا ده چې کله ناکله پېچلې پېښې په ساده او متضادو روایتونو کې راټولېږي.
د یوې ډلې، سیاسي جریاڼ، یوه واکمن، تاریخي شخصیت مطلق اتل معرفي کېږي او بل لوری یې مطلق مخالف. د هغه د کړنو، د وخت د سیاسي شرایطو او د خلکو پر ژوند د اغېزو پر ځای، بحث د ستاینې او غندنې ترمنځ محدود پاتې کېږي.
دا ډول بحثونه څو ستونزې رامنځته کولای شي:
– د تاریخي شخصیتونو انحصاري کول: یو شخصیت یوازې د یوې ځانګړې ډلې د ویاړ په توګه معرفي کېږي.
– د پېښو ساده کول: د تاریخ ګڼ لاملونه او پېچلې پایلې په دوو متضادو دریځونو کې راټولېږي.
–د احساساتو پارول: بېسرچینې ادعاوې، نیمګړي نقلقولونه او توند سرلیکونه د علمي استدلال ځای نیسي.
– د مخالف نظر ردول: د یوې ادعا نقد د شخصي یا ډلهییز هویت پر وړاندې د برید په توګه تعبیرېږي.
– د ناسمو معلوماتو خپرېدل: ناتایید شوي اسناد او ادعاوې د تاریخي حقیقتونو په توګه شریکېږي.
البته، هر اختلاف د قصدي دسیسې یا منظمې شبکې ثبوت نه دی. د داسې ادعاوو د منلو لپاره مشخصو شواهدو ته اړتیا ده. د بېدلیله تورونو خپرول هم د بېباورۍ او تعصب د زیاتېدو لامل کېدای شي.
د ملي او اسلامي ارزښتونو تر نوم لاندې د انحصار ستونزه
ملي یووالی، دیني ارزښتونه او د تاریخي میراث درناوی هغه مهال خپل واقعي مفهوم څرګندوي چې د عدالت، رښتینولۍ، زغم او د انسان د کرامت د ساتنې لپاره وکارول شي.
که څوک د ملي یووالي په نوم د نورو افغانانو د نظر څرګندولو حق محدودوي، یا د دین او هویت تر عنوان لاندې د نورو تاریخي روایتونه له څېړنې پرته ردوي، نو د شعار او عمل ترمنځ واټن رامنځته کېږي.
ملي یووالی په دې معنا نه دی چې ټول افغانان باید د تاریخ، سیاست او ټولنیزو مسایلو په اړه یو شان نظر ولري. د یووالي بنسټ دا دی چې خلک، سره له اختلافونو، د ګډ ژوند، عدالت، متقابل درناوي او سولهییز تعامل اصول ومني.
همدارنګه، د مظلومیت ادعا په خپله د یوه دریځ د حقانیت ثبوت نه دی. هره ادعا باید د شواهدو او منطق له مخې وارزول شي. د یوه لوري تېروتنه د بل لوري هر عمل نه توجیه کوي، او د یوه لوري قربانيوالی هم د هغه ټول دریځونه له نقده نه شي ژغورلای.
د انصاف اصل دا دی چې یو معیار د ټولو لپاره وکارول شي.
د ډلو، جریانونو، شخصیتونو پر ځای د لاملونو او پایلو په اړه بحث
د تاریخي اختلافونو په اړه تر ټولو مهم بدلون دا دی چې بحث باید یوازې د ډلو،جریانونو، شخصیتونو پر ستاینې او غندنې محدود پاتې نه شي، بلکې د هغوی د پرېکړو پر لاملونو او پایلو هم تمرکز وکړي.
د دې پر ځای چې یوازې وپوښتو: «فلانی شخصیت ښه و که بد؟» باید دا پوښتنې هم مطرح کړو:
– هغه په کومو سیاسي، اقتصادي او ټولنیزو شرایطو کې واک ته ورسېد؟
– د هغه د پرېکړو تر شا کوم عوامل او موخې موجودې وې؟
– د هغه سیاستونو د خلکو پر ژوند، عدالت او ټولنیزو اړیکو څه اغېز وکړ؟
– کومې پرېکړې د پرمختګ یا ثبات او کومې د شخړو او زیانونو لامل شوې؟
– له دغو تجربو څخه د نننیو ستونزو او د راتلونکي لپاره څه زده کولای شو؟
د دې پوښتنو ځوابونه د تاریخي اسنادو، باوري سرچینو او د پېښو د شرایطو له ارزونې پرته بشپړ نه شي کېدای.
د یوه تاریخي شخصیت د کړنو د لاملونو درک کول د هغه د هر عمل د توجیه کولو معنا نه لري. موږ کولای شو د یوې پرېکړې سیاسي او ټولنیز عوامل وپېژنو او په عین وخت کې یې پایلې د عدالت او انساني کرامت له مخې نقد کړو.
همدا ډول بحثونه تاریخ له احساساتي سیالۍ څخه د زدهکړې او راتلونکيپالنې پر لور بیایي.
په ټولنیزو رسنیو کې د هر افغان مسؤولیت
د ټولنیزو رسنیو هر کاروونکی د معلوماتو په خپرولو کې مسؤولیت لري. یو پوسټ، انځور یا تبصره ښايي د ډېرو خلکو نظرونه اغېزمن کړي؛ له همدې امله، د محتوا له خپرولو مخکې د هغې د اعتبار ارزول مهم دي.
د سالم بحث لپاره باید څو اصول مراعات شي:
۱. سرچینه وګورئ. د تاریخي ادعا تر خپرولو مخکې معلومه کړئ چې معلومات له کوم ځایه ترلاسه شوي او ایا معتبرې سرچینې یې تاییدوي.
۲. نقد له سپکاوي جلا کړئ. د یوه شخصیت د کړنو نقد د هغه د پلویانو یا د یوې ټولنیزې ډلې د سپکاوي جواز نه دی.
۳. د مخالف نظر د اورېدو زغم ولرئ. له یوه نظر سره مخالفت د دې معنا نه لري چې باید د هغه د وړاندې کولو حق هم رد شي.
۴. بېسرچینې ادعاوې مه خپروئ. په ځانګړي ډول هغه تاریخي اسناد او نقلقولونه چې اصالت یې نه وي تایید شوی.
۵. د ټولې ډلې په اړه عمومي قضاوت مه کوئ. د یوه شخص یا واکمن کړنې د ټول قوم، ژبې یا سیمې له خلکو سره مه تړوئ.
۶. د نويو شواهدو منلو ته چمتو اوسئ. د خپل نظر اصلاح کول کمزوري نه ده؛ بلکې د علمي صداقت نښه ده.
۷. د نفرت اچوونکو تبصرو ته هوا مه ورکوئ: ټولنیزو رسنیو کې معلوم او نامعلوم ادرسونه د نفاق او عداوت دودولو لپاره لګیا وي نو باید ورته هوا ورنه کول شي چې همدا خپله له نفرت خپرولو پرضد مبارزه دی.
۸. هویتي سیاست ځاني استازي وپېژنئ او ارزښت مه ورکوئ: ټولنیزه رسنیو کې ځینې کسان په لوی لاس د قومونو،سیمو،تاریخي قضایاو کې له خپله ځانه استازي ټاکلي دي او په دې توګه دوی سیاسي مفلسان دي خو د رغنده سیاست لپاره اجنډا او مواد نه لري بلکه پر هویتونو سیاست کوي نو همدا ډله او د ګوتو په شمېر کسان هم کم ارزښته کړئ، ځکه دوی غواړي هر بحث او سیاسي فضا یرغمل کړي.
له اختلافونو څخه تر ګډو حللارو
د تاریخي اختلافونو د حل لپاره اړینه نه ده چې ټول افغانان دې په هره موضوع کې یو نظر ولري. اړتیا دا ده چې اختلافات د علمي څېړنې، مدني بحث او متقابل درناوي له لارې مدیریت شي.
د دې هدف لپاره څو عملي ګامونه مهم دي.
د تاریخي اسنادو ساتنه او څېړنه: د تاریخي اسنادو، آرشیفونو او شفاهي روایتونو راټولول د یو اړخیزو روایتونو د ارزونې لپاره مهم دي.
د علمي بحثونو دودول: څېړونکي، تاریخپوهان او د بېلابېلو لیدلورو لرونکي لیکوالان باید وکولای شي خپلې موندنې د شواهدو او منطقي استدلال پر بنسټ وړاندې کړي.
د ځوان نسل تاریخي پوهاوی: ځوانان باید د سرچینو د ارزونې، د تاریخي زمینهسازۍ او د ناسم معلوماتو د پېژندلو مهارتونه زده کړي.
د ګډو ستونزو په اړه بحث: د تاریخي اختلافونو ترڅنګ باید د زدهکړې، عدالت، اقتصادي پرمختګ، امنیت او د خلکو د هوساینې په اړه هم ګډ بحثونه پیاوړي شي.
د متقابل اعتماد بیا رغونه: د بېلابېلو ټولنیزو ډلو اندېښنو ته غوږ نیول، د مستندو شکایتونو منصفانه ارزونه او د یوه شان معیارونو پلي کول د ګډ ژوند لپاره مهم دي.
دا اقدامات د تاریخ د اختلافونو د حذفولو لپاره نه، بلکې د هغو د سالم مدیریت او له تېرو تجربو څخه د زدهکړې لپاره دي.
سبا څنګه جوړوو؟
د افغانانو راتلونکی یوازې د تېر تاریخ په اړه د بحثونو له لارې نه جوړېږي؛ بلکې د دې له لارې جوړېږي چې له خپلو تجربو څه زده کوو او د راتلونکي لپاره کوم ګډ اصول غوره کوو.
که په تېر کې د واک انحصار، بېعدالتي، د خلکو محرومول یا د اختلافونو ناسم مدیریت د ستونزو لامل شوي وي، نو زموږ بحث باید یوازې د عاملینو پر ستاینه یا غندنه محدود نه شي. باید دا هم وڅېړو چې کوم عوامل د دغو ستونزو د رامنځته کېدو سبب شوي او څنګه یې د بیا تکرار مخه نیولای شو.
د راتلونکي لپاره ګډه لاره هغه مهال موندل کېدای شي چې د بېلابېلو ټولنیزو ډلو اندېښنې واورېدل شي، د خلکو حقونه په عادلانه توګه په پام کې ونیول شي او د ستونزو د حل لپاره داسې اصول غوره شي چې د یوه لوري په ګټه او د بل لوري په زیان نه وي ولاړ.
موږ اړتیا نه لرو چې د تاریخ ټول اختلافونه له منځه یوسو؛ اړتیا لرو چې د اختلاف باوجود د یوه بل درناوی وکړو او د ګډ ژوند لپاره عملي حللارې ولټوو.
لنډیز: تاریخ دې د بېلتون پر ځای د زدهکړې سرچینه وي
د افغانانو ترمنځ د تاریخي اختلافونو حل د یوه روایت پر ټولو د تپلو هڅه نه ده. اصلي اړتیا دا ده چې د بېلابېلو روایتونو د علمي ارزونې، د شواهدو د وړاندې کولو او د متقابل درناوي لپاره مناسبه فضا رامنځته شي.
موږ اړ نه یو چې د خپل تېر په اړه یو شان نظر ولرو؛ خو اړ یو چې د یوه بل د انساني کرامت، د نظر د څرګندولو حق او د ګډ ژوند اصول ومنو.
د یوه ملت تاریخي پخوالی یوازې په دې کې نه دی چې خپل تېر وستایي، بلکې په دې کې هم دی چې خپلې تېروتنې وپېژني، له هغو زدهکړه وکړي او د تکرار د مخنیوي لپاره عملي لارې ومومي.
زموږ ګډ تاریخ ښايي د ټولو لپاره یو شان تعبیر ونه لري، خو زموږ راتلونکی د عدالت، متقابل درناوي او ګډو حللارو غوښتنه کوي. د پرون په اړه اختلاف باید د سبا د جوړولو خنډ نه، بلکې د یوه ښه راتلونکي لپاره د زدهکړې سرچینه وي.
د افغانستان د مسئلې اساسي حل؛ د ملي مشروعیت د ناتمام فصل تکمیل
د دعوت رسنیز مرکز ملاتړ وکړئ
له موږ سره د مرستې همدا وخت دی. هره مرسته، که لږه وي یا ډیره، زموږ رسنیز کارونه او هڅې پیاوړی کوي، زموږ راتلونکی ساتي او زموږ د لا ښه خدمت زمینه برابروي. د دعوت رسنیز مرکز سره د لږ تر لږه $/10 ډالر یا په ډیرې مرستې کولو ملاتړ وکړئ. دا ستاسو یوازې یوه دقیقه وخت نیسي. او هم کولی شئ هره میاشت له موږ سره منظمه مرسته وکړئ. مننه
د دعوت بانکي پتهDNB Bank AC # 0530 2294668 :
له ناروې بهر د نړیوالو تادیاتو حساب: NO15 0530 2294 668
د ویپس شمېره Vipps: #557320 :
Support Dawat Media Center
If there were ever a time to join us, it is now. Every contribution, however big or small, powers our journalism and sustains our future. Support the Dawat Media Center from as little as $/€10 – it only takes a minute. If you can, please consider supporting us with a regular amount each month. Thank you
DNB Bank AC # 0530 2294668
Account for international payments: NO15 0530 2294 668
Vipps: #557320
