!د افغانستان تېرو پنځو کلونو ته ځغلنده کتنه

تېر پنځه کلونه د افغانستان د معاصر تاریخ له مهمو او برخلیک ټاکونکو پړاوونو څخه ګڼل کېږي. په دې موده کې هېواد له سترو سیاسي بدلونونو، امنیتي تحولاتو او اقتصادي ننګونو سره مخ شو، خو ورسره د نوو فرصتونو او د راتلونکي د جوړولو هیلې هم رامنځته شوې. افغانستان، چې د اوږدو جګړو له امله یې خلک له ډېرو کړاوونو سره مخ شوي وو، اوس د سولې، ثبات، بیارغونې او اقتصادي پرمختګ پر لور د حرکت هڅې کوي. د دې دورې ارزونه یوازې د ستونزو په یادولو نه بشپړېږي، بلکې د هغو بدلونونو، لاسته راوړنو او فرصتونو څېړل هم اړین دي چې د هېواد پر راتلونکي اغېز لرلای شي. په افغانستان کې د تېرو پنځو کلونو په ترڅ کې، له ګڼو ستونزو او ننګونو سره سره، ځینې مثبت بدلونونه هم رامنځته شوي دي. په ډېرو سیمو کې د امنیتي وضعیت نسبي ښه‌والي د خلکو تګ راتګ، سوداګرۍ، ترانسپورټ او ورځني ژوند ته اسانتیاوې برابرې شوې دي. د سوداګرۍ او اقتصادي فعالیتونو دوام، د کرنې او مالدارۍ پراختیا، د کورنیو تولیداتو هڅول او له ګاونډیو هېوادونو سره د سوداګریزو اړیکو پیاوړتیا د هېواد د اقتصادي پرمختګ لپاره مهم فرصتونه ګڼل کېږي. همدارنګه، د انټرنېټ، مخابراتو او ټکنالوژۍ پراخ استعمال خلکو ته د معلوماتو ترلاسه کولو، انلاین زده‌کړو او نویو کاري فرصتونو زمینه برابره کړې ده.

افغانستان یو ځوان او بااستعداده نفوس لري چې د هېواد د پرمختګ لپاره ستره پانګه بلل کېږي. د ځوانانو هڅې، د خلکو د کاروبارونو دوام، د کروندګرو او مالدارانو فعالیتونه او د سوداګرو زیار د هېواد د اقتصادي او ټولنیز ژوند په پیاوړتیا کې مهم رول لري. افغانستان د طبیعي سرچینو، کرنیزو محصولاتو، وچو مېوو، زعفرانو، لاسي صنایعو او مالدارۍ له پلوه د پام وړ ظرفیت لري چې په سمه توګه ترې ګټه اخیستنه کولای شي د کاري فرصتونو په رامنځته کولو او د خلکو د اقتصادي وضعیت په ښه کولو کې مرسته وکړي.

البته، په هېواد کې لا هم بې‌کاري، بې‌وزلي، د زده‌کړو محدود فرصتونه او نورې ټولنیزې او اقتصادي ستونزې شته، خو د افغانانو هڅې، استعدادونه او د ښه ژوند لپاره د هغوی اراده د راتلونکي لپاره هیله پیدا کوي. که په افغانستان کې سوله، ملي یووالی، زده‌کړې، د ښځو او نارینه‌وو لپاره د کار او پرمختګ عادلانه فرصتونه، اغېزمن مدیریت او اقتصادي همکاري پیاوړې شي، هېواد کولای شي د پرمختګ پر لور چټک ګامونه واخلي. په ټوله کې، افغانستان د پرمختګ لپاره پراخ امکانات لري او د ټولو افغانانو په ګډو هڅو، پوهې او همکارۍ سره د یوه سوکاله، باثباته او پرمختللي هېواد جوړول ممکن دي.

پنځه کاله وړاندې کله چې د ناټو ځواکونه  په منډه  له افغانستان څخه ووتل، او پښې یې سپکې کړې. سوله په ټول هېواد کې خپره شوه ، خلک د سولې او ورورلی تر چتر لاندې سره راټول شول ،ځکه له سولې پرته نه د هېواد پرمختګ کېدای شي او نه سوکالي راتللی شي. د سولې په راتګ سره افغانستان راتلونکی ترلاسه کړ. پنځه کاله وړاندې ډېرو کسانو د افغانستان راتلونکي ته په شک کتل، خو نن ورځ د شک ځای نه دی پکې پاتې.

حتی سخت بدګومانه کسان هم اوس دا مني چې د طالبانو تر مشرۍ لاندې ملي رهبري هغه کار وکړ چې ناشونی ګڼل کېده. خو لا  د هملویو جشنونو او لمانځلو وخت نه دی راغلی؛ ډېر کار پاتې دی، ځکه د لویدیځ د دوو لسیزو د اشغال میراث ډېر دروند دی.

چارواکي او خلک اړ دي چې ډېرې برخې، په ځانګړي ډول کرنه او صنعت له سره جوړې کړي. پخوانیو لویدیځووالو  مدیرانو د کانونو کشف او استخراج، انرژۍ، مخابراتو، پروسس او نورې ډېرې برخې په ډېر خراب او بدحالت کې پرې ایښې وې.

حتی له دوی مخکې د شورويانو له وخته چې  په افغانستان کې د فلزاتو او لرګیو د کار ډېر فابریکې، برېښنا بندونه، پروسس کارخانې او فابریکې جوړې شوې وې، او داسې کرنیز فارمونه جوړ شوي و چې ښه  د اوبه لګونې سیستمونه یې درلودل او په ځینو ولایتونو کې به یې په کال کې درې حاصلونه ورکول. او پکې ټولټال د اقتصاد او ټولنیزې برخې ۱۴۲ مهم پروژې وې، چې  سړکونه، روغتونونه او ښوونځي هم پکې شامل وو په تېر شل کلن دور کې هماغسې په پخواني حالت پاتې شول د زمان او وخت له غوښتنو سره معیاري او عصري نه شول. د سالنګ  لویه لاره چې پخوا جوړ شوی وه  او د هېواد  شمال او سویل یې سره نښلول هماغسې پاتې وو چې اوس الحمدالله کار پرې روان دی.

د ناټو او امریکا د شل کلن حضور پر مهال په افغانستان کې د مخدره توکو د تولید، اداري فساد، ناامنۍ او د ملکي وګړو د مرګ‌ژوبلې په اړه ګڼې نیوکې مطرح شوې. د ځینو راپورونو له مخې، په دې موده کې د کوکنارو کښت او د هیروینو تولید ډېر زیات شو، چې د افغانستان اقتصاد، ټولنې او ځوان نسل ته یې درانه زیانونه ورسول. د نشه‌يي توکو د پراختیا له امله ګڼ افغانان روږدي شول او زرګونه کورنۍ له اقتصادي او ټولنیزو ستونزو سره مخ شوې.

همدارنګه، د جګړو او پوځي عملیاتو پر مهال ګڼ ملکي وګړي، د ښځو، ماشومانو او سپین‌ږیرو په ګډون، ووژل شول. په ځینو پېښو کې د بهرنیو ځواکونو له خوا د ملکي وګړو وژنې د پراخو نیوکو لامل شوې. د دغو پېښو قربانیان او د هغوی کورنۍ د افغانستان د معاصر تاریخ یوه دردناکه برخه جوړوي.

 د افغانستان د بهرنیو چارو وزیر امیر خان متقي د مسکو په وروستي سفر کې وویل د ناټو له وتلو و پنځه کاله وروسته په هېواد کې د مخدره بوټو کښت صفر ته رسېدلی. او زیاته یې کړه چې اوس  افغانستان د نړیوالې سوداګرۍ په مهم ترانزیتي مرکز بدلوو، د اقتصادي همکارۍ او د څو هېوادونو ترمنځ د افغاني اقتصادي پروژو د پلي کولو لپاره مناسب شرایط برابر شوي.

په ۲۰۲۱ کال کې د بهرنیو ځواکونو له وتلو او د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته په هېواد کې د پراخو جګړو کچه راټیټه شوه. د طالبانو حکومت د کوکنارو پر کښت بندیز ولګاوه او د ملګرو ملتونو د راپورونو له مخې، په ۲۰۲۳ کال کې د کوکنارو کښت په بې‌ساري ډول کم شو. سره له دې، د نشه‌يي توکو د قاچاق، د روږدو کسانو د درملنې او د بدیل معیشت برابرولو ستونزې لا هم جدي پاملرنې ته اړتیا لري. د داعش پر ضد مبارزه هم د هېواد د امنیت یوه مهمه برخه ده.

اوس د افغانستان لپاره تر ټولو مهمه مسئله اقتصادي پرمختګ، د بې‌کارۍ کمول، د خلکو د ژوند ښه کول او د هېواد د زیربناوو بیا رغونه ده. افغانستان د طبیعي سرچینو، کرنې، مالدارۍ او ځوان بشري ځواک له پلوه پراخ ظرفیت لري. که له دې امکاناتو څخه په سمه توګه ګټه واخیستل شي، د خلکو لپاره د کار فرصتونه رامنځته کېدای شي او د هېواد اقتصاد پیاوړی کېدای شي.

افغانستان د خپل ځانګړي جغرافیایي موقعیت له امله کولای شي د منځنۍ او سویلي اسیا، چین، ایران او منځني ختیځ ترمنځ په یوه مهم ترانزیټي مرکز بدل شي. د سوداګریزو لارو پراختیا، د رېل‌پټلیو جوړول، د انرژۍ د لېږد پروژې او له ګاونډیو هېوادونو سره اقتصادي همکاري کولای شي د هېواد لپاره نوي فرصتونه برابر کړي. دغه راز، د کورنیو تولیداتو ملاتړ او د کرنیزو محصولاتو صادرات د اقتصادي ځان‌بسیاینې په لور مهم ګامونه دي.

البته، د افغانستان د پرمختګ لپاره یوازې امنیت او سوداګریز فرصتونه بسنه نه کوي؛ د ښوونې او روزنې پراختیا، د ښځو او نارینه‌وو لپاره د کار او زده‌کړو عادلانه فرصتونه، د اداري فساد مخنیوی، اغېزمن مدیریت او له نړیوالې ټولنې سره رغنده اړیکې هم اړینې دي. د خلکو د ژوند د ښه کولو لپاره باید اقتصادي پرمختګ د ټولنې د ټولو برخو اړتیاوو ته ځواب ووایي.

په پای کې باید ووایو چېد افغانستان راتلونکی د افغانانو په هڅو، ملي یووالي، پوهې او ګډ کار پورې تړلی دی. د تېرو جګړو او ستونزو تجربې ښيي چې د هېواد د پرمختګ لپاره سوله، ثبات او د خلکو هوساینه باید لومړیتوب ولري. که افغانان د خپلو طبیعي او انساني سرچینو څخه په سمه توګه ګټه واخلي او د پرمختګ لپاره ګډې هڅې وکړي، افغانستان کولای شي په سیمه کې یو مهم اقتصادي او ترانزیټي مرکز شي او د یوه باثباته، سوکاله او پرمختللي هېواد پر لور ګامونه واخلي.