د ژوندانه طلسم

د ارواښاد علامه قیام الدین خادم دغه نایابه او دردمنه غزل چې «د ژوندانه طلسم» نومېږي، د پښتو د معاصرې سیندورې او فکري شاعرۍ یو ځلانده شاهکار دی. دا شعر یوازې د قافیو او رديفونو ټولګه نه ده، بلکې د یو ویښ، هیوادپال او درانه اندیال د زړه بړاس دی چې د ټولنیزو نادودو، بې عدالتیو او د وطن د ورانۍ له امله یې له روحه پورته شوی دی.
​راځم د دې عالي شاهکار پر بېلابېلو ادبي، فکري او هنري اړخونو يو څو کرښې کاګم :
​۱. د شعر فکري محتوا او جوهري مفهوم:
​خادم صاحب په دې غزل کې د یو ملي خادم او مخلص مصلح په توګه راڅرګندېږي. هغه څلوېښت کاله د خپل قلم، فکر او هنر په وسیله د پښتنو د بیدارۍ او ابادۍ لپاره منډې ترړې کړې دي («څلویښت کاله زحمتونه چې، را یاد کړم»). مګر د غفلت، دښمنۍ او ناخوالو داسې ځواب وویني چې روح یې ټپي کېږي.
په شعر کې د  ناهیلۍاو امید (هیلو) ترمنځ یو عجیبه هنري مبارزه روانه ده؛ یوې خوا ته د ټولنې د ناسم وضعیت له امله تر حده زیات تنګ دی، خو بلې خوا ته بیا هم د تسلیمۍ سر نه ټیټوي.
​۲. د انځورګرۍ او تمثیل رنګیني (ادبي انځورونه):
​علامه خادم په ډېر مهارت سره د پښتو کلاسيک سمبولونه (بلبل، ګل، صیاد، شیرینه، فرهاد) په نوي او سیاسي-ټولنیز رنګ کې کارولي دي:
​بلبل او صیاد: خادم صاحب ځان هغه بلبل بولي چې د وطن د ګلزار د غوړېدو نغمې یې ویلې، خو ټولنې او د وخت صیادانو (حاسدانو/ښکیلاکګرو) په پنجره کې بند کړ.
​د فرهاد او شیرینې تمثیل: کله چې وایي: «غرونه یو سوري کوي، شیرینه بل وړي»، دا د افغان تاریخ هغه تریخ حقیقت دی چې قرباني، زحمت او توره یو څوک وهي خو ګټه او ثمره یې بل څوک په وړیا توګه یوسي.
​۳. د ژوندانه طلسم او د علم حیرت
​په دې بیت کې:
​دا ژوندون دی که طلسم، که جادو دی
چې په علم نه حل کیږي، څه ایجاد کړم
​شاعر د خپل عصر د پېچلتیاوو په وړاندې د حیرت تر بېديا رسېږي. هغه چې په خپله د علم او معرفت سرلاری دی، دلته د ټولنې د ناپوهۍ او د ژوند د نامردمرده لوبو په وړاندې هک پک پاتې دی چې دا کوم ډول جادو دی چې د علم په فورمولونو هم نه حل کېږي؟
​۴. د بې عدالتیو سرای او له فلک سره مجادله:
​شاعر چې کله ګوري «ګلان له تندې سیزي، خار زرغون کا» (یعني صالح او اهل خلک د نادودو ښکار دي او د خاورو او خسو غوندې بې ارزښته خلک واکمن دي)، نو پر طبعیت او نظامِ فلک غږ کوي چې د داسې لمر پر وړانګو څنګه باور وکړي چې د عدالت رڼا نه خپروي؟ په داسې حالت کې د فولاد غوندې محکم زړه هم د اوبو کېدو وېره لري.
​۵. د خادم صاحب وروستی عزم او تلپاتې پیغام (د شعر اوج):
​د غزل تر ټولو ښکلې او حماسي برخه په وروستیو دوو بیتونو کې ده. د دومره دردونو او کړاوونو سره سره، د خادم صاحب ملي ولوله نه مري:
​ټولې سوبې د چا نه دي، روزي شوې
ځان به خاورې کړم، خو دا کور به اباد کړم
​دا بیت د صوفيانه ایثار او ملي مېړانې وروستی حد دی. هغه وایي که زه په دې لاره کې فنا او خاورې هم شم، پروا نه کوي خو د دې کور (وطن) ابادي زما د ژوند مرام دی.
​په مقطع (وروستي بیت) کې شاعر د خپل نوم (خادم) په کارولو سره خپل سپېڅلی دریځ روښانه کوي. هغه وایي زما ګناه یوازې همدا ده چې د خدای بندګانو ته د عدل، ډاډ او انصاف بلنه ورکوم، نو اې زما قومه! تاسو ما پر کومه ګناه رټئ او ملامتوئ؟
​که په ټوله کې ووايو چې ​د علامه قیام الدین خادم دغه شعر د لفظونو په جامه کې یو داسې فریاد دی چې د هر ویښ افغان پر زړه نېغ لګېږي. د کلمو انتخاب یې خورا فصیح، اهنګ یې دروند او مړانی دی، او په داسې رنګینو ادبي استعارو پسولل شوی چې د زړه درد ته یې د هنر په ژبه ابدي ژوند بښلی دی. دا شعر د هیواد د ابادۍ په لاره کې د یو ریښتیني خادم د اوښکو او وینو د رنګ تر ټولو صادقانه تصویر دی.
تول غزل د ژوندانه طلسم
اوس د چا نه، چاته وژاړم فریاد کړم
او د چا د لاسه خاورې، په سر باد کړم
شنې لوخړې سرې لمبې، مې ځي له سره
څلویښت کاله زحمتونه چې، را یاد کړم
ما اباد ورته رنگین باغ، د پښتون کړ
دوی په داسې بې رحمۍ، ولی برباد کړم
زه بلبل ومه ثنا مې کړه، د گلو
په نغمو کې نښانه، ولې صیاد کړم
نتیجه د ټولو دا وه چې، یې وینم
ای فلکه ستا له جوره، تاته داد کړم
چې په کار او په خدمت او، هنر نه ده
د ښادیو امید څنگه، زه نا ښاد کړم
دا ژوندون دی که طلسم، که جادو دی
چې په علم نه حل کیږي، څه ایجاد کړم
غرونه یو سوري کوي، شیرینه بل وړي
زړه مې نه شي ټینگیدی، که یې فولاد کړم
په ژوندون کې هسې تنگ شومه، چې وایم
یاد تازه د وروستني وار، د فرهاد کړم
چې گلان له تندې سیزي، خار زرغون کا
ددې نمر په وړانگو، څنگه اعتماد کړم
ټولې سوبې د چا نه دي، روزي شوې
ځان به خاورې کړم، خو دا کور به اباد کړم
چې د خدای بنده صلا، د عدل او داد کا
زه خادم تاسو په څه گناه هېداد کړم

                              پای

د اروښاد عبدالحی مطمئن پر غزل څو کرښې

زموږ انګلیسي ویبپاڼه: