ډیمنشیا څرنګه ناروغي ده ؟

ډیمنشا (Dementia) هغه ناروغي نه ده چې یواځې یو ډول ولري، بلکې دا د څو ډولونو یو ټولیز نوم دی چې د انسان د دماغو د کار کمزورتیا ته وایي. په دې حالت کې د انسان یادښت (حافظه)، فکر، خبرې، او ورځني کارونه ورو ورو خرابېږي.

ډیمنشا څه ته وایي؟

ډیمنشا هغه حالت دی چې په کې د دماغو حجرې (Brain cells) زیان ویني او انسان:

• شیان هېرول پیل کړي
• سم فکر نه شي کولای
• خبرې ګډې وډې کوي
• خپل ورځني کارونه سم نه شي ترسره کولای

تر ټولو عام ډول یې Alzheimer’s disease دی.

د ډیمنشا نښې (Symptoms) :

د ناروغۍ په پیل کې نښې نرمې وي، خو ورو ورو زیاتېږي:

• د وروستیو پېښو هېرول
• د خبرو په موندلو کې ستونزه
• د ځای او وخت نه پېژندل
• د شخصیت بدلون (ژر غوسه، بیره)
• د پرېکړې کولو کمزوري
• د ورځنیو کارونو نه ترسره کول

د ډیمنشا لاملونه (Causes. :

• د دماغو د حجراتو زیان
• عمر زیاتوالی
• د وینې رګونو ناروغۍ (Stroke)
• جنتیک (ارثي عوامل)
• ځینې نورې ناروغۍ لکه:
  • Parkinson’s disease
  • Huntington’s disease

د ډیمنشا تشخیص (Diagnosis) :

ډاکټران دا ناروغي د لاندې لارو څخه یې تشخیصوي:

• د ناروغ د یادښت او فکر ازموینې
• د وینې ازموینې (تر څو نور علتونه رد شي)
• د دماغ عکس اخیستل لکه:
  • CT Scan
  • MRI

د ډیمنشا درملنه (Treatment) :

تر اوسه داسې درمل نشته چې دا ناروغي په بشپړه توګه ختمه کړي، خو ځینې درمل یې پرمختګ ورو کوي:

عام درمل:

• Donepezil
• Rivastigmine
• Memantine

نورې لارې:

• د کورنۍ ملاتړ
• ذهني تمرینونه (کتاب لوستل، لوبې)
• فزیکي حرکت (ورزش)
• سالم خواړه

د ډیمنشا  مخنیونه (وقایه )(Prevention) :

که څه هم په بشپړه توګه مخنیوی یې نه کېږي، خو خطر یې کمېدای شي:

• منظم ورزش
• سالمه ډوډۍ (سبزي، مېوې، لږ غوړ)
• د وینې فشار او شکر کنټرول
• ذهني فعالیت (مطالعه، زده کړه)
• د سګرټو او الکولو نه کار اخیستل

لنډه پایله :

ډیمنشا د دماغو یوه جدي ناروغي ده چې د وخت په تېرېدو سره زیاتېږي. ژر تشخیص او سمه پاملرنه کولی شي د ناروغ ژوند ښه وساتي.

ډیمنشیا څو پړاونه لري څه په لاندې ډول دي .

د ډیمنشیا د مهمو ډولونو جلا جلا تشخیص

۱. د رګونو ډیمنشیا (Vascular dementia) :

د مغز د وینې د رګونو د بندېدو یا سکتې (Stroke) له امله رامنځته کېږي

مهمې نښې:

• ناڅاپي یا پړاوي خرابوالی (Stepwise decline)
• د فکر او پریکړې ژر خرابېدل (Executive dysfunction)
• د بدن یو اړخ کمزوري (Focal neurological signs)
• د تګ ستونزه (Gait disturbance)

تشخیص:

• د ناروغ تاریخ (History of stroke / Hypertension)
• عصبي معاینه (Neurological exam)
• CT scan / MRI brain د سکتې نښې ښکاره کوي

۲. د لېوي باډي ډیمنشیا (Lewy body dementia)

د مغز دننه د Lewy bodies (alpha-synuclein) رسوب

مهمې نښې:

• د هوښ (Attention) بدلون (Fluctuating cognition)
• وهم او خیالي لید (Visual hallucinations)
• د پارکینسن ته ورته نښې (Parkinsonism)

   لکه لړزه، سست حرکت

تشخیص:

• کلینیکي نښې ډېر مهمې دي
• MRI اکثره عادي وي
• د درملو (Antipsychotics) حساسیت

۳. د مخکني-زماني ډیمنشیا (Frontotemporal dementia. :

د مغز د مخکني (Frontal) او زماني (Temporal) برخو زیان

مهمې نښې:

• د شخصیت ناڅاپي بدلون
• بې‌ادبي یا ناسم ټولنیز چلند
• بې‌پروايي (Apathy)
• د ژبې ستونزه (Primary progressive aphasia)

تشخیص:

• د چلند بدلون تر حافظې مخکې
• MRI brain  د frontal/temporal اتروفي (Atrophy)

ډیمنشا (Dementia) یوه ورو ـ ورو پر مخ تلونکې ناروغي ده، او عموماً یې بهیر په درې بنسټیزو پړاوونو (Stages) وېشل کېږي. هر پړاو خپل ځانګړي نښې او بدلونونه لري:

۱. لومړنی پړاو (Early Stage) :

په دې پړاو کې نښې ډېرې نرمې وي او کله ناکله خلک یې عادي هېرېدنه ګڼي:

• د وروستیو پېښو هېرول
• د شیانو د ځای هېرول
• د خبرو پر مهال د کلمو موندلو ستونزه
• لږه ګډوډي (Confusion)
• په کارونو کې د تمرکز کمزوري

ناروغ اکثره لا هم خپل ورځني کارونه کولی شي.

۲. منځنی پړاو (Middle Stage) :

دا پړاو اوږد وي او نښې پکې روښانه کېږي:

• د کورنۍ او ملګرو نه پېژندل
• د وخت او ځای په پېژندلو کې ستونزه
• تکراري خبرې کول
• د شخصیت بدلون (ژر غوسه، بیره، شک)
• د ورځنیو کارونو لپاره د بل چا مرستې ته اړتیا

دلته ناروغ نور یوازې ژوند نه شي کولی.

۳. وروستی پړاو (Late Stage) :

په دې پړاو کې ناروغي ډېره سخته شي:

• د خبرو کولو توان له لاسه ورکول
• د کورنۍ غړي نه پېژندل
• د خوړو خوړلو ستونزه
• د تګ راتګ نه توان
• بشپړه د بل چا پاملرنې ته اړتیا

ناروغ عموماً بستر ته اړتیا پیدا کوي.

مهمه یادونه :

د دې پړاوونو سرعت له هر انسان سره توپیر لري. په ځانګړي ډول د Alzheimer’s disease په ناروغانو کې دا بدلونونه اکثره په کلونو کې ورو ورو رامنځته کېږي.

 لنډه پایله :

• لومړنی پړاو: نرم بدلونونه
• منځنی پړاو: څرګندې ستونزې
• وروستی پړاو: شدید کمزوري او بشپړه اړتیا.