زده کړه او پوهه/ دېیمه برخه

۱- زده کړه د انسان د ژوند څراغ دی
انسان د ژوند له پیله د زده کړي اړتیا لري. ماشوم د خبرو کولو، تګ کولو او د شاوخوا نړۍ د پېژندلو لپاره زده کړه کوي. کله چي لویېږي، د ژوند په بېلابېلو برخو کي نوي شیان زده کوي، له تجربو څخه ګټه اخلي او خپل فکر پراخوي. دا بهیر د انسان د ژوند تر پایه دوام لرلای سي.
زده کړه یوازي په ښوونځي او پوهنتون کي د کتابونو لوستل نه دي. زده کړه دا هم ده چي انسان د ژوند له پېښو څخه تجربه ترلاسه کړي، د نورو خلکو خبري واوري، د خپلو تېروتنو لاملونه وپېژني، نوي مهارتونه زده کړي او د نړۍ په اړه خپل معلومات زیات کړي.
خو رسمي زده کړه ځانګړی ارزښت لري، ځکه انسان ته د لوستلو، لیکلو، حساب کولو، علمي فکر او د بېلابېلو موضوعاتو د منظمې زده کړي زمینه برابروي. ښوونځی انسان ته یوازي معلومات نه ورکوي، بلکي د پوښتني کولو، د ستونزو د حل، د نورو سره د ګډ کار او د خپل نظر د څرګندولو وړتیا هم پیاوړې کولای سي.
ځواني د زده کړي لپاره یو مهم پړاو دی. په دې عمر کي انسان کولای سي د خپل راتلونکي لپاره بنسټ کښېږدي، خپل استعدادونه وپېژني او د ژوند د اړتیاوو سره سم علم او مهارتونه ترلاسه کړي.
هغه ځوان چي زده کړه کوي، د خپل شاوخوا نړۍ په اړه یې معلومات پراخېږي. د خلکو خبري په ښه توګه درک کولای سي، د ناسمو معلوماتو د پېژندلو وړتیا یې زیاتېږي او د خپل ژوند په اړه د پرېکړو کولو لپاره له ډېرو لارو سره اشنا کېږي.
د بېلګي په توګه، یو ځوان چي لوستل او لیکل زده کړي، کولای سي د کار اعلانونه ولولي، غوښتنلیکونه برابر کړي، د زده کړو فرصتونه وپلټي او د خپل کار اړوند معلومات ترلاسه کړي. که کمپیوټر او بهرنۍ ژبه هم زده کړي، نو د معلوماتو او فرصتونو د ترلاسه کولو لاري یې نوري هم پراخېدای سي.
البته زده کړه دا تضمین نه کوي چي انسان به حتماً شتمن یا بریالی سي. د انسان پر راتلونکي اقتصادي شرایط، د کار فرصتونه، کورنۍ، ټولنه او نور عوامل هم اغېز لري. خو پوهه او مهارتونه انسان ته د ستونزو د حل او د مناسبو فرصتونو د موندلو لپاره ښه وسایل ورکوي.
له همدې امله ځوان باید زده کړه یوازي د سند ترلاسه کولو لپاره ونه کړي، بلکي هڅه وکړي چي په رښتیا پوه سي، مهارتونه ترلاسه کړي او خپله پوهه په عملي ژوند کي وکاروي.

۲- علم ولي د انسان لپاره مهم دی؟

علم انسان ته د ناپوهۍ او پوهني ترمنځ توپیر ورښيي. کله چي انسان په یوه موضوع نه پوهېږي، ښايي د نورو خبرو ته بې له څېړني غاړه کښېږدي یا ناسمه پرېکړه وکړي. خو کله چي معلومات ترلاسه کړي او د موضوع په اړه فکر وکړي، د سم او ناسم د پېژندلو وړتیا یې زیاتېږي.
د علم ارزښت یوازي په دې کي نه دی چي انسان ډېر معلومات ولري، بلکي په دې کي هم دی چي له معلوماتو څخه په سمه توګه ګټه واخلي.
د بېلګي په توګه، که یو بزګر د کرني په اړه علم ولري، کولای سي د تخم، اوبو، سرې او د نباتاتو د ناروغیو په اړه ښه پرېکړي وکړي. که یو مالدار د څارویو د ساتني او روغتیا په اړه معلومات ولري، کولای سي د خپلو څارویو د پالني لپاره مناسب کارونه ترسره کړي او د ناروغۍ پر وخت د وترنر څخه مرسته وغواړي.
همدارنګه، که یو ځوان د پیسو د مدیریت په اړه پوهه ولري، کولای سي خپل عاید او لګښتونه په ښه توګه تنظیم کړي. که د انټرنیټ د استعمال په اړه معلومات ولري، د ناسمو خبرونو، درغلیو او د خلکو د دوکې کولو له طریقو څخه ځان ښه ساتلای سي.
علم انسان ته دا هم ورښيي چي د هرې موضوع په اړه باید پوښتنه وکړي او د معلوماتو د سموالي په اړه ځان ډاډه کړي. هره خبره چي په ټولنیزو رسنیو کي خپرېږي، حتماً سمه نه وي. هر څوک چي د یوه موضوع په اړه په ډاډه غږ خبري کوي، لازمه نه ده چي خبره یې سمه وي.
پوه انسان هم تېروتنه کولای سي، خو د هغه یوه مهمه ځانګړتیا دا ده چي د نوو شواهدو او معلوماتو په لیدلو سره خپل نظر اصلاح کولای سي.
علم د انسان د اخلاقو او مسؤلیت احساس هم پیاوړی کولای سي. کله چي انسان د خپلو کړنو پر پایلو پوه سي، کولای سي د خپل ځان، کورنۍ او ټولني په اړه په لا زیات فکر سره پرېکړي وکړي.
له همدې امله د علم زده کړه باید له ښو اخلاقو، رښتینولۍ او د نورو د حقونو له درناوي سره مل وي. پوهه هغه وخت لا ګټوره وي چي انسان یې د خیر، پرمختګ او د ستونزو د حل لپاره وکاروي.

۳- ایا زده کړه یوازي په ښوونځي کي کېږي؟

ځیني کسان فکر کوي چي که یو څوک ښوونځی یا پوهنتون ونه لري، نو نور د زده کړي فرصت نه لري. دا فکر سم نه دی. رسمي زده کړه ځانګړی ارزښت لري، خو د انسان د زده کړي لاري تر ښوونځي او پوهنتون پراخي دي.
یو ځوان کولای سي په ښوونځي کي زده کړه وکړي، له کتابونو څخه معلومات ترلاسه کړي، د تجربه لرونکو کسانو څخه مهارتونه زده کړي، مسلکي کورسونه ووایي او د انټرنیټ له لاري نوي معلومات ترلاسه کړي.
د بېلګي په توګه، یو ځوان چي د کمپیوټر زده کړه غواړي، کولای سي د مناسب کورس تر څنګ له باوري ښوونیزو ویډیوګانو څخه هم ګټه واخلي. خو یوازي ویډیو کتل بسنه نه کوي؛ باید عملي تمرین هم وکړي.
همدارنګه، هغه ځوان چي د انګلیسي ژبي زده کړه غواړي، کولای سي هره ورځ نوي لغتونه زده کړي، ساده متنونه ولولي، اورېدني تمرین وکړي او له نورو سره خبري وکړي.
په کلیو کي هم د زده کړي ډېر فرصتونه موجود دي، که څه هم امکانات یې د ښارونو په پرتله محدود وي. یو ځوان کولای سي د خپل مسلک له تجربه لرونکو کسانو سره کار وکړي، د هغوی د کار طریقې زده کړي او د عملي تمرین له لاري خپل مهارتونه زیات کړي.
خو باید په یاد ولرو چي د انټرنیټ هره ویډیو او هره لیکنه د زده کړي لپاره باوري نه وي. ځیني معلومات ناسم، زاړه یا نیمګړي وي. له همدې امله باید د زده کړي لپاره مناسبې سرچینې وټاکل سي او د مهمو معلوماتو د سموالي په اړه له باوري کسانو یا معتبرو موادو څخه مرسته واخیستل سي.
د عملي کار زده کړه هم خپل اصول لري. په هغو کارونو کي چي د روغتیا، برېښنا، ماشینونو، درملو یا نورو خطرونو سره تړاو لري، باید له مسلکي کسانو څخه مناسبه لارښوونه ترلاسه سي. یوازي د ویډیو په لیدلو سره د خطرناکو کارونو ترسره کول مناسب نه دي.
تر ټولو مهمه خبره دا ده چي انسان د زده کړي لپاره د یوه ځانګړي ځای انتظار ونه کړي. که ښوونځی، کورس یا پوهنتون ته لاسرسی لري، باید ګټه ترې واخلي. که امکانات یې محدود وي، د شته فرصتونو څخه دي پیل وکړي او د نورو فرصتونو د موندلو هڅه دي هم جاري وساتي.

۴- کتاب لوستل ولي مهم دي؟

کتاب د انسان لپاره د پوهني یوه مهمه وسیله ده. د کتاب په لوستلو سره انسان د نورو خلکو له فکرونو، تجربو او معلوماتو سره اشنا کېږي. هغه موضوعات زده کولای سي چي ښايي په ورځني ژوند کي یې د زده کولو فرصت ونه لري.
کتاب لوستل د انسان د فکر د پراخېدو، د ژبي د پیاوړتیا او د معلوماتو د زیاتېدو لپاره ګټور دي. همدارنګه، د مطالعې عادت انسان ته د اوږدې موضوع د تعقیبولو، د معلوماتو د پرتله کولو او د یوه نظر د ښه درک کولو وړتیا ورکوي.
یو ځوان چي په منظم ډول کتابونه لولي، د نوو کلمو او عبارتونو سره اشنا کېږي. د خپل نظر د څرګندولو وړتیا یې پیاوړې کېدای سي او د نورو خلکو د فکرونو د درک کولو لپاره یې زمینه برابرېږي.
خو کتاب لوستل باید یوازي د پاڼو په اړولو او د کتاب په ختمولو پوري محدود نه وي. مهمه دا ده چي لوستونکی د کتاب په معنا پوه سي، د مهمو خبرو په اړه فکر وکړي او د اړتیا پر وخت یې په خپل ژوند کي وکاروي.
د بېلګي په توګه، که یو ځوان د وخت د مدیریت په اړه کتاب ولولي، خو په خپل ورځني ژوند کي د وخت د تنظیم لپاره هېڅ هڅه ونه کړي، نو د کتاب عملي ګټه به یې محدوده وي. خو که د کتاب له لوستلو وروسته خپل ورځني کارونه تنظیم کړي، نو کولای سي د زده کړو او نورو مسؤلیتونو لپاره ښه وخت پیدا کړي.
د مطالعې د پیل لپاره اړینه نه ده چي انسان ډېر کتابونه ولري. یو مناسب کتاب، لږ وخت او منظم عادت هم د پیل لپاره بسنه کوي.
که یو ځوان د مطالعې عادت نه لري، کولای سي هره ورځ لس یا پنځلس دقیقې مطالعه پیل کړي. وروسته چي عادت یې جوړ سي، خپل وخت زیاتولای سي.
د کتاب په انتخاب کي هم باید پام وسي. هغه کتابونه غوره دي چي د لوستونکي د عمر، پوهني او اړتیاوو سره سم وي او معلومات یې د امکان تر حده باوري وي.
ځوان باید د هر کتاب هره خبره بې له فکره ونه مني. کتابونه د انسانانو له خوا لیکل کېږي او لیکوالان هم کله کله تېروتنه کوي. ښه لوستونکی هغه دی چي معلومات ولولي، فکر ورباندي وکړي او د اړتیا پر وخت یې له نورو باوري معلوماتو سره پرتله کړي.

۵- د زده کړو او بېوزلۍ ستونزه

د نړۍ په ډېرو سیمو کي ځوانان د زده کړو لپاره له اقتصادي ستونزو سره مخ دي. ځیني کورنۍ د ښوونځي د لګښتونو، کتابونو، ترانسپورټ او نورو اړتیاوو د پوره کولو توان نه لري. په ځینو کلیو کي ښوونځي لیرې وي، د ښوونکو شمېر کم وي او د زده کړو امکانات محدود وي.
دا ډول ستونزي د ډېرو ځوانانو د زده کړو پر دوام اغېز کوي. یو ځوان ښايي د زده کړي لېوالتیا ولري، خو د کورنۍ د اقتصادي ستونزو له امله اړ سي چي کار وکړي او د کورنۍ په لګښتونو کي مرسته وکړي.
د دې حالت په اړه باید په بېړه قضاوت ونه سي. که یو ځوان زده کړه پرېږدي، دا لازمه نه ده چي هغه له علم سره علاقه نه لري یا د پرمختګ اراده نه لري. کله کله د انسان شرایط د هغه د غوښتنو خلاف وي.
خو که داسي ځوان ته د زده کړي مناسب فرصت برابر سي، کولای سي خپل تعلیم ته دوام ورکړي او د خپل راتلونکي لپاره نوې لاري پیدا کړي.
ځوانان باید د خپلو شرایطو په پام کي نیولو سره د زده کړو امکانات ولټوي. د ښوونځي له مسؤلینو، ښوونکو، سیمه‌ییزو ښوونیزو مرکزونو او باوري بنسټونو څخه د مرستي په اړه پوښتنه کولای سي. که د بورسونو یا وړیا کورسونو فرصتونه موجود وي، باید د هغوی شرایط په دقت وڅېړي.
په دې برخه کي احتیاط هم مهم دی. ځیني کسان د بورسونو او بهرنیو زده کړو په نوم له ځوانانو څخه پیسې اخلي، خو په بدل کي د واقعي فرصت ضمانت نه لري. ځوان باید د یوه فرصت د منلو تر مخه د هغه د برابرونکي بنسټ اعتبار، رسمي شرایط او ټول لګښتونه وڅېړي.
د زده کړو د دوام لپاره کله کله د کورنۍ ملاتړ هم مهم وي. ځوان کولای سي له خپلو والدینو سره د زده کړو د ارزښت په اړه خبري وکړي او ورته وښيي چي څنګه د کار او زده کړي ترمنځ مناسب توازن ساتلای سي.
البته هر ځوان د دې توان نه لري چي په یو وخت کي کار او زده کړه دواړه په پوره اندازه ترسره کړي. له همدې امله باید د هغه روغتیا، عمر، د کار شرایط او د زده کړو اړتیاوې په پام کي ونیول سي.
د بېوزلۍ له امله د زده کړو محدودېدل یوه جدي ټولنیزه ستونزه ده. د دې ستونزي د کمولو لپاره یوازي د ځوانانو هڅه بسنه نه کوي؛ حکومتونه، ښوونیز بنسټونه، کورنۍ او ټولنه هم باید د زده کړو د لاسرسي لپاره مناسب فرصتونه برابر کړي.

۶- که ښوونځی نه وي، ځوان باید څه وکړي؟

په ځینو سیمو کي ځوانان د ښوونځي له محدودو امکاناتو سره مخ وي. ځیني کسان ښايي ښوونځي ته د تګ عمر یې تېر سوی وي، ځیني د کورنۍ د ستونزو له امله زده کړه پرېږدي او ځیني نور د بېلابېلو شرایطو له امله رسمي زده کړو ته لاسرسی نه لري.
خو د ښوونځي نه لرل باید د زده کړي د بشپړ پرېښودلو معنا ونه لري. که څه هم د رسمي زده کړو ځای نیول اسانه نه دي، خو انسان کولای سي د خپلو شرایطو په اندازه د علم او مهارت د ترلاسه کولو لپاره لاري ولټوي.
لومړی ګام دا دی چي ځوان خپل اوسنی حالت وپېژني. ایا کولای سي بېرته ښوونځي ته ولاړ سي؟ ایا د زده کړو د دوام لپاره کوم بدیل ښوونیز پروګرام موجود دی؟ ایا په سیمه کي د سواد زده کړي، ژبي یا مسلکي مهارتونو کورسونه سته؟
که رسمي ښوونځی ته د تګ امکان وي، باید د زده کړو د دوام هڅه وسي. که دا امکان محدود وي، نو د شته فرصتونو څخه ګټه اخیستل هم مهم دي.
دوهم ګام د ځان لپاره د زده کړي یو هدف ټاکل دي. یو ځوان کولای سي د لوستلو او لیکلو د پیاوړي کولو څخه پیل وکړي. بل ښايي انګلیسي، کمپیوټر، کرنه، مالداري، ترکاڼي، برېښنا یا بل مسلک زده کړي.
خو د مسلک انتخاب باید د سیمي د اړتیاوو، د کار د فرصتونو، د زده کړي د لګښت او د ځوان د لېوالتیا له مخي وسي.
درېیم ګام عملي تمرین دی. که یو ځوان د یوه مسلکي کس تر څنګ کار زده کوي، باید د کار اصول، د وسایلو سم استعمال او د خوندیتوب لارښووني په پام کي ونیسي.
څلورم ګام د زده کړي د پرمختګ ارزونه ده. ځوان باید وګوري چي په تېره میاشت کي یې څه زده کړي دي، کوم مهارتونه یې پیاوړي سوي او کومو برخو کي لا تمرین ته اړتیا لري.
البته غیررسمي زده کړه په هر ځای کي د ښوونځي یا پوهنتون رسمي سند نه سي بدلولای. که یو کار یا تحصیلي پروګرام رسمي سند غواړي، باید د هغه شرایط وکتل سي.
مهمه دا ده چي ځوان د خپلو محدودو امکاناتو له امله د زده کړي دروازه پر ځان بنده نه کړي. له شته فرصتونو څخه پیل کولای سي او په تدریجي ډول د نورو امکاناتو د ترلاسه کولو هڅه کولای سي.

۷- د ژبو زده کړه د فرصتونو دروازې پرانیزي

ژبه د انسانانو ترمنځ د اړیکو یوه مهمه وسیله ده. انسان د ژبي له لاري خپل فکر څرګندوي، معلومات ترلاسه کوي او له نورو خلکو سره اړیکي جوړوي.
د مورنۍ ژبي زده کړه د انسان لپاره ډېر ارزښت لري. انسان د خپلي ژبي له لاري خپل کلتور، تاریخ، ادب او د ټولني تجربې پېژني. د خپلي ژبي لوستل او لیکل د فکر د څرګندولو او د معلوماتو د ترلاسه کولو وړتیا پیاوړې کوي.
خو د مورنۍ ژبي ترڅنګ د نورو ژبو زده کړه هم نوي فرصتونه برابرولای سي. د بېلګي په توګه، انګلیسي ژبه د علمي موادو، ډېرو انلاین کورسونو او نړیوالو اړیکو لپاره ګټوره ده. د نورو ژبو زده کړه هم د انسان د اړتیاوو او د هغه د موخو له مخي ارزښت لرلای سي.
یو ځوان چي غواړي د بهرنیو زده کړو فرصتونه ولټوي، ښايي د انګلیسي یا د هغه هېواد د ژبي زده کولو ته اړتیا ولري. هغه چي غواړي په خپل هېواد کي له نړیوالو بنسټونو سره کار وکړي، هم ښايي له ژبو څخه ګټه واخلي.
خو د ژبي زده کړه وخت، تمرین او حوصله غواړي. یوازي د لغتونو یادول بسنه نه کوي؛ اورېدل، لوستل، لیکل او خبري کول هم مهم دي.
که یو ځوان هره ورځ لږ وخت د ژبي زده کړي ته ځانګړی کړي، د دوام په صورت کي به یې وړتیا ورو ورو پیاوړې سي.
د ژبي زده کولو پر وخت باید له تېروتنو څخه ونه وېرېږي. په پیل کي د غلط تلفظ یا د جملو د جوړولو ستونزه عادي ده. مهمه دا ده چي انسان تمرین ته دوام ورکړي او له خپلو تېروتنو څخه زده کړه وکړي.
همدارنګه، ځوان باید په دې پوه سي چي د یوې ژبي زده کړه په خپله د کار یا بهرنیو زده کړو ضمانت نه کوي. د ژبي ترڅنګ نور شرایط هم مهم دي، لکه تحصیلي اسناد، مسلکي مهارتونه، مالي امکانات او د اړوند پروګرام شرایط.
ژبه یوه وسیله ده؛ که له علم او مهارت سره یو ځای سي، د انسان د پرمختګ لپاره ډېر ګټوره تمامېدای سي.

۸- د کمپیوټر او ټکنالوژۍ زده کړه

نن سبا کمپیوټر او ډیجیټلي وسایل د زده کړو، کار، اړیکو او معلوماتو په ترلاسه کولو کي مهم ځای لري. ډېری ښوونیز مواد، د کار اعلانونه، غوښتنلیکونه او مسلکي کورسونه د انټرنیټ له لاري موندل کېدای سي.
ځوانان کولای سي د کمپیوټر د بنسټیزو پروګرامونو، لیکلو، اسنادو جوړولو، برېښنالیک کارولو او انټرنیټ د خوندي استعمال مهارتونه زده کړي.
د دې مهارتونو ارزښت په دې کي دی چي انسان ته د ډېرو کارونو د ترسره کولو وړتیا ورکوي. د بېلګي په توګه، یو ځوان چي د اسنادو جوړول او برېښنالیک کارول زده کړي، کولای سي د کار لپاره خپل غوښتنلیک واستوي او د زده کړو په ځینو پروګرامونو کي نوم‌لیکنه وکړي.
خو ټکنالوژي یوازي د ګټورو کارونو وسیله نه ده؛ که په ناسمه توګه وکارول سي، وخت ضایع کولای سي او انسان له ستونزو سره هم مخ کولای سي.
ځوان باید د انټرنیټ پر وخت د شخصي معلوماتو ساتنه وکړي، خپل پټنومونه له نورو سره شریک نه کړي، د ناپېژاندو کسانو پر ژمنو بې له څېړني باور ونه کړي او د پیسو غوښتونکو نامعلومو پیغامونو په اړه احتیاط وکړي.
همدارنګه، هر انلاین کورس یا د کار اعلان باوري نه وي. ځیني درغلګر د لوړ معاش، وړیا سفر یا تضمین سوي بورس په نوم له خلکو پیسې غواړي. د هر فرصت د منلو تر مخه باید د هغه اعتبار او شرایط وڅېړل سي.
که یو ځوان د کمپیوټر لپاره وسایل نه لري، ښايي په خپل سیمه کي د یوه ښوونیز مرکز، کتابتون یا د باوري کس د مرستي له لاري د زده کړي فرصت پیدا کړي. که انټرنیټ ته لاسرسی محدود وي، کولای سي له شته ښوونیزو موادو او عملي لارښوونو څخه ګټه واخلي.
مهمه دا ده چي ځوان د ټکنالوژۍ له استعمال سره یو ځای د هغې د خوندي او مسؤلانه استعمال اصول هم زده کړي.

۹- مسلکي زده کړه هم د علم یوه مهمه برخه ده

کله کله ځیني کسان فکر کوي چي یوازي هغه څوک زده کړه کوي چي ښوونځي او پوهنتون ته ځي. خو مسلکي زده کړه هم د انسان د پرمختګ لپاره مهم ارزښت لري.
مسلکي زده کړه انسان ته د یوه ځانګړي کار د ترسره کولو عملي وړتیا ورکوي. په دې برخه کي د برېښنا، ترکاڼۍ، موټر جوړولو، کرني، مالدارۍ، خیاطۍ، کمپیوټر، پخلي او نورو ډېرو کارونو مهارتونه شامل دي.
ټولنه بېلابېلو مسلکونو ته اړتیا لري. کورونه باید جوړ سي، وسایل ترمیم سي، کرنیز محصولات تولید سي، ناروغان درملنه ترلاسه کړي او د خلکو ورځني کارونه ترسره سي. د دې ټولو لپاره د ماهرو کسانو اړتیا سته.
یو ځوان باید د مسلک په ټاکلو کي د نورو خلکو د خبرو پر ځای د خپل ژوند شرایط او د کار اړتیاوې په پام کي ونیسي. که په یوه سیمه کي د کرني او مالدارۍ کارونه ډېر وي، د دغو برخو مسلکي زده کړه ګټوره تمامېدای سي. که د کمپیوټر او تخنیکي کارونو فرصتونه زیات وي، د هغو مهارتونه هم ارزښت لرلای سي.
د مسلکي زده کړي پر وخت باید د ښوونکي تجربه، د کورس کیفیت، د عملي تمرین اندازه او د سند اعتبار وکتل سي. هر هغه مرکز چي د مسلکي سند وعده کوي، لازمه نه ده چي سند یې په ټولو ځایونو کي منل سوی وي.
ځوان باید د زده کړي تر څنګ د کار اصول هم زده کړي، لکه پر وخت حاضرېدل، د وسایلو ساتنه، له مشتریانو سره ښه چلند او د کار د کیفیت خیال ساتل.
یو ماهر کارګر نه یوازي د خپل کار له لاري عاید ترلاسه کولای سي، بلکي د نورو خلکو اړتیاوي هم پوره کوي او د ټولني په پرمختګ کي ونډه اخلي.
له همدې امله مسلکي زده کړه باید د رسمي زده کړو په مقابل کي د کم ارزښته کار په توګه ونه ګڼل سي. دا د زده کړي یوه مهمه لاره ده او په ډېرو حالاتو کي د انسان د اقتصادي خپلواکۍ لپاره ګټوره تمامېدای سي.

۱۰- زده کړه او د کورنۍ مسؤلیتونه

د ځینو ځوانانو لپاره د زده کړو دوام ځکه ستونزمن وي چي د کورنۍ مسؤلیتونه هم لري. یو ځوان ښايي له پلار سره په کرنه کي کار کوي، د کورنۍ د لګښتونو په برابرولو کي مرسته کوي یا د کور د نورو غړو پالنه پر غاړه لري.
په داسي حالت کي د زده کړو او کار ترمنځ توازن ساتل اسانه نه وي. ځوان باید د خپلو شرایطو په پام کي نیولو سره د زده کړي لپاره مناسب پلان جوړ کړي.
که ممکنه وي، د ورځي یوه ټاکلې برخه دي زده کړي ته ځانګړې کړي. که د ورځې په اوږدو کي کار کوي، ښايي د ماښام یا بل مناسب وخت څخه ګټه واخلي. که د رسمي ښوونځي وختونه ورسره سمون نه خوري، د بدیلو ښوونیزو پروګرامونو په اړه دي معلومات ترلاسه کړي.
خو دا هم مهمه ده چي ځوان د خپل بدن او ذهن اړتیاوې له پامه ونه غورځوي. د ډېر کار او کم خوب له امله د زده کړي وړتیا کمېدای سي. له همدې امله باید د کار، زده کړي، خوب او ارام ترمنځ مناسب توازن وساتل سي.
کورنۍ هم کولای سي د ځوان په پرمختګ کي مرسته وکړي. که د کورنۍ غړي د زده کړي ارزښت درک کړي او د هغه د وخت او هڅو درناوی وکړي، ځوان ته د زده کړو د دوام زمینه برابرېدای سي.
البته ځیني کورنۍ له اقتصادي پلوه دومره ستونزمن حالت لري چي د ځوان له کار پرته یې د ورځني ژوند اړتیاوي نه پوره کېږي. په داسي حالت کي د ځوان د ملامتولو پر ځای باید د هغه ستونزي درک سي او د زده کړو د دوام لپاره عملي لاري ولټول سي.
زده کړه د ژوند له نورو مسؤلیتونو څخه د تېښتې معنا نه لري. بلکي هدف دا دی چي انسان د خپلو شرایطو په اندازه د خپل راتلونکي د ښه کولو لپاره کار وکړي او په تدریجي ډول د زده کړي فرصتونه پراخ کړي.

۱۱- د زده کړي پر وخت د ناکامۍ وېره

ډېری ځوانان د زده کړي په پیل کي له دې وېرې سره مخ وي چي ښايي بریالي نه سي. ځیني فکر کوي چي د دوی حافظه کمزورې ده، ځیني د نورو زده کوونکو سره ځان پرتله کوي او ځیني د یوې تېروتني له امله د زده کړي علاقه له لاسه ورکوي.
خو زده کړه په طبیعي ډول وخت او تمرین غواړي. انسان د هر نوي مهارت د زده کولو پر وخت له ځینو ستونزو سره مخ کېږي. په پیل کي یو کار ستونزمن ښکاري، خو د تکرار او مناسب تمرین په وسیله ورو ورو اسانه کېږي.
د بېلګي په توګه، یو ځوان چي د لومړي ځل لپاره د انګلیسي ژبي زده کړه پیلوي، ښايي د لغتونو په یادولو او د جملو په جوړولو کي ستونزه ولري. که له همدې امله زده کړه پرېږدي، د پرمختګ فرصت به یې کم سي. خو که د خپلو تېروتنو د اصلاح لپاره دوامداره تمرین وکړي، د پرمختګ امکان به یې زیات وي.
ناکامي هم کله کله د زده کړي یوه برخه وي. که یو زده کوونکی په ازموینه کي ښه نتیجه ترلاسه نه کړي، باید د ناکامۍ لامل وپېژني. کېدای سي کافي تیاری یې نه وي نیولی، د مطالعې طریقه یې مناسبه نه وي یا د موضوع په ځینو برخو کي نورو تمرینونو ته اړتیا ولري.
د ناکامۍ د لاملونو پېژندل د راتلونکي د ښه کولو لپاره مرسته کوي.
خو باید په یاد ولرو چي هره ناکامي د انسان د هڅو د کموالي له امله نه وي. کله کله د زده کړو امکانات محدود وي، ښوونیز مواد کم وي یا نور شرایط د زده کړي پر پایلو اغېز کوي. له همدې امله د ناکامۍ ارزونه باید د واقعي شرایطو په پام کي نیولو سره وسي.
ځوان باید د یوې ناکامۍ له امله خپل ټول راتلونکی خراب ونه ګڼي. ښه ده چي له خپلې تجربې څخه زده کړه وکړي، د اړتیا پر وخت مرسته وغواړي او د پرمختګ لپاره مناسب پلان جوړ کړي.
د زده کړي په لاره کي حوصله، دوام او د ستونزو د حل هڅه ډېر اهمیت لري.

۱۲- د زده کړي لپاره څنګه مناسب پلان جوړ کړو؟

د زده کړي لپاره پلان جوړول انسان ته مرسته کوي چي خپل وخت او امکانات په ښه توګه وکاروي. که یو ځوان بې له پلان څخه زده کړه کوي، ښايي یوه ورځ ډېر کار وکړي او څو ورځي یې پرېږدي. خو که ساده او عملي پلان ولري، د زده کړي د دوام امکان یې زیاتېږي.
لومړی باید ځوان خپل هدف وټاکي. ایا غواړي د ښوونځي درسونه ښه زده کړي؟ ایا غواړي انګلیسي یا کمپیوټر زده کړي؟ ایا غواړي یو مسلکي مهارت ترلاسه کړي؟ د هدف له معلومولو وروسته د زده کړي لاره روښانه کېږي.
دوهم باید د خپل اوسني حالت ارزونه وکړي. څومره وخت لري؟ کوم وسایل ورته موجود دي؟ د کومو موضوعاتو په اړه معلومات لري او په کومو برخو کي له پیل څخه زده کړه ته اړتیا لري؟
درېیم باید هدف په کوچنیو برخو ووېشي. که یو ځوان غواړي انګلیسي زده کړي، کولای سي هره اوونۍ د لغتونو، ګرامر، اورېدلو او خبرو لپاره جلا تمرینونه وټاکي.
څلورم باید د زده کړي لپاره منظم وخت وټاکي. د بېلګي په توګه، هره ورځ دې د خپل وخت او مسؤلیتونو په پام کي نیولو سره د مطالعې لپاره یوه ټاکلې موده ځانګړې کړي.
پنځم باید خپل پرمختګ وارزوي. که یوه موضوع یې زده کړې وي، د تمرین یا ازمویني له لاري دي وګوري چي څومره یې په یاد پاته ده او کومو برخو کي لا تمرین ته اړتیا لري.
شپږم باید د پلان د بدلون لپاره چمتو وي. که یوه طریقه ګټه نه کوي، د هغې پر ځای بله مناسبه طریقه ازمویلای سي.
د پلان موخه دا نه ده چي انسان خپل ټول ژوند په سختو اصولو کي بند کړي، بلکي هدف دا دی چي د زده کړي لپاره یو روښانه مسیر ولري.
هر ځوان باید د خپلو شرایطو مطابق پلان جوړ کړي. د یوه زده کوونکي پلان ښايي د بل ځوان له پلان سره توپیر ولري، ځکه د هغوی وخت، امکانات او مسؤلیتونه یو شان نه دي.
مهمه دا ده چي پلان عملي وي او انسان یې د دوام لپاره هڅه وکړي.

۱۳- د زده کړي او د ژوند ترمنځ اړیکه

ځیني وختونه زده کوونکي پوښتنه کوي چي د ښوونځي ځیني درسونه به په راتلونکي ژوند کي څه ګټه ولري. دا پوښتنه هغه وخت پیدا کېږي چي زده کړه یوازي د ازمویني او نمرو په توګه وکتل سي.
په حقیقت کي د ښوونځي او نورو زده کړو ارزښت یوازي په دې کي نه دی چي انسان سند ترلاسه کړي. زده کړه د فکر کولو، د ستونزو د حل، د معلوماتو د درک او د نوو موضوعاتو د زده کولو وړتیا هم پیاوړې کوي.
د بېلګي په توګه، ریاضي انسان ته د حساب، اندازې او د ستونزو د حل ځیني اصول ورزده کوي. د ژبو زده کړه د لوستلو، لیکلو او د نورو سره د اړیکو وړتیا پیاوړې کوي. د طبیعي علومو زده کړه د نړۍ د پېښو او د طبیعت د اصولو په پېژندلو کي مرسته کوي.
همدارنګه، د تاریخ زده کړه انسان ته د پخوانیو پېښو او د ټولنو د بدلونونو په اړه معلومات ورکوي. د ټولنیزو علومو زده کړه د انسان او ټولني د اړیکو په درک کولو کي مرسته کوي.
خو د زده کړي لپاره عملي مهارتونه هم مهم دي. یو ځوان باید د علمي معلوماتو ترڅنګ د ورځني ژوند اړتیاوي هم زده کړي، لکه د پیسو مدیریت، د وخت تنظیم، د اړیکو ساتنه، د معلوماتو ارزونه او د ستونزو د حل لاري.
که علم له عملي ژوند سره وتړل سي، انسان کولای سي په ښه توګه ترې ګټه واخلي.
د بېلګي په توګه، یو ځوان چي د پیسو د حساب په اړه معلومات لري، کولای سي خپل عاید او لګښتونه ولیکي او د بې‌ځایه مصرف مخه ونیسي. هغه چي د انټرنیټ په اړه پوهه لري، کولای سي د زده کړو فرصتونه وپلټي او د ناسم خبر د پېژندلو لپاره معلومات پرتله کړي.
زده کړه هغه وخت لا ارزښتناکه کېږي چي انسان یې په عمل کي وکاروي او د خپلو تجربو په وسیله یې لا پیاوړې کړي.

۱۴- ځوانان او د پوهني د خپرولو مسؤلیت

د زده کړي ګټه یوازي تر یوه شخص پوري محدوده نه ده. کله چي یو انسان علم او مهارت ترلاسه کړي او په مناسبه توګه یې له نورو سره شریک کړي، د ټولني په پرمختګ کي هم مرسته کولای سي.
یو ځوان چي ښه لوستل او لیکل زده کړي، کولای سي د خپلي کورنۍ له هغو غړو سره مرسته وکړي چي په لوستلو کي ستونزه لري. یو زده کوونکی کولای سي له خپل کوچني ورور یا خور سره د درسونو په زده کولو کي مرسته وکړي. یو ماهر بزګر کولای سي د کرني د ښو طریقو په اړه خپل معلومات له نورو بزګرانو سره شریک کړي.
خو د پوهني د شریکولو پر وخت باید د معلوماتو د سموالي خیال وساتل سي. که یو څوک په یوه موضوع کي پوره معلومات نه لري، ښه ده چي د ناسمې لارښووني پر ځای د باوري سرچینې یا متخصص نوم ور وښيي.
د انټرنیټ او ټولنیزو رسنیو له لاري هم ځوانان کولای سي ګټور معلومات خپاره کړي. خو باید د هر خبر د خپرولو تر مخه د هغه د اعتبار په اړه ځان ډاډه کړي.
د پوهني د خپرولو معنا دا نه ده چي انسان باید ځان تر نورو لوړ وګڼي. ښه ښوونکی هغه دی چي د نورو پوښتني په حوصله واوري، په ساده ژبه معلومات تشریح کړي او د نه پوهېدو له امله څوک ونه شرموي.
ځوان باید د زده کړي پر وخت د نورو د تجربو درناوی وکړي او په عین وخت کي د خپل علم د شریکولو لپاره هم چمتو وي.
کله چي په یوه ټولنه کي خلک یو له بل سره پوهه، تجربه او مهارتونه شریکوي، د ګډ پرمختګ زمینه یې پراخېږي.

۱۵- د زده کړي په لاره کي د کورنۍ او ټولني ونډه

د زده کړي لپاره د ځوان شخصي هڅه مهمه ده، خو یوازي همدا بسنه نه کوي. کورنۍ، ښوونځی، ټولنه او د زده کړو مسؤل بنسټونه هم د ځوانانو د پرمختګ لپاره مهم رول لري.
کورنۍ کولای سي د ماشومانو او ځوانانو د زده کړو ملاتړ وکړي، د مطالعې لپاره مناسب وخت ورکړي او هغوی وهڅوي چي پوښتني وکړي او نوي شیان زده کړي.
که یوه کورنۍ له اقتصادي ستونزو سره مخ وي، ښايي د زده کړو د ټولو اړتیاوو پوره کول ورته اسانه نه وي. خو د ځوانانو هڅونه، د هغوی د وخت درناوی او د زده کړي په اړه مناسبه مشوره هم ارزښت لري.
ښوونځي باید د زده کوونکو لپاره د زده کړي مناسب چاپېریال برابر کړي. ښوونکي کولای سي د درسونو تر څنګ زده کوونکي د فکر کولو، پوښتني کولو او د ستونزو د حل لپاره وهڅوي.
ټولنه هم مسؤلیت لري چي د ځوانانو د استعدادونو د ودې لپاره زمینه برابره کړي. کتابتونونه، مسلکي کورسونه، ښوونیز مرکزونه او د مطالعې مناسب ځایونه د ځوانانو په زده کړه کي مرسته کولای سي.
حکومتونه او اړوند بنسټونه باید هڅه وکړي چي د زده کړو فرصتونه د امکان تر حده ټولو ځوانانو ته برابر سي، په ځانګړې توګه هغو کسانو ته چي له بېوزلۍ، لیرې والي یا نورو ستونزو سره مخ دي.
که یو ځوان له زده کړو بې‌برخي پاته سي، دا یوازي د هغه شخصي زیان نه دی؛ ټولنه هم د هغه له وړتیاوو څخه د ګټي اخیستلو فرصت له لاسه ورکوي.
له همدې امله د زده کړو د پراختیا لپاره ګډه هڅه اړینه ده. ځوان باید د خپلو امکاناتو په اندازه هڅه وکړي او ټولنه باید د هغه د هڅو د بریالیتوب لپاره مناسب شرایط برابر کړي.

۱۶- د پوهني او ناپوهۍ ترمنځ توپیر

پوهه انسان ته د موضوعاتو د درک کولو او د مناسبو پرېکړو د کولو وړتیا ورکوي. ناپوهي بیا کله کله انسان د ناسمو باورونو، بې‌ځایه وېري او غلطو پرېکړو لوري ته بیایي.
خو ناپوهي باید د انسان د سپکاوي لپاره ونه کارول سي. هر انسان په ځینو موضوعاتو کي پوهه لري او په ځینو نورو کي زده کړي ته اړتیا لري. یو ډاکټر ښايي د درملني په برخه کي ډېر معلومات ولري، خو د کرني په برخه کي له یوه تجربه لرونکي بزګر څخه زده کړه ته اړتیا ولري.
له همدې امله د علم یو مهم اصل دا دی چي انسان د خپل علم حدود وپېژني او د اړتیا پر وخت له نورو څخه زده کړه وکړي.
پوه انسان هره خبره په ړندو سترګو نه مني. هغه د معلوماتو د سرچینې، شواهدو او د موضوع د شرایطو په اړه فکر کوي. که نوي معلومات د هغه پخوانی نظر ناسم ثابت کړي، د نظر د اصلاح لپاره چمتو وي.
د بېلګي په توګه، که یو ځوان په انټرنیټ کي د یوه نوي مرض یا درملني په اړه معلومات وویني، باید بې له څېړني یې عملي نه کړي. ښه ده چي له باوري روغتیايي سرچینو یا متخصص څخه معلومات ترلاسه کړي.
همدارنګه، که د کار یا بورس په اړه یو اعلان ورته ورسېږي، باید د هغه د اعتبار، شرایطو او لګښتونو په اړه معلومات راټول کړي.
پوهه انسان ته د پوښتني کولو جرئت ورکوي، خو دا جرئت باید له ادب او د نورو له درناوي سره مل وي. د یوې موضوع په اړه پوښتنه کول د کمزورۍ نښه نه ده، بلکي د زده کړي یوه مهمه لاره ده.
هغه څوک چي ځان تل بشپړ پوه ګڼي، ښايي د نوو معلوماتو د زده کولو فرصتونه له لاسه ورکړي. خو هغه څوک چي د زده کړي لپاره خلاص ذهن ولري، کولای سي د ژوند په بېلابېلو پړاوونو کي خپل معلومات او مهارتونه زیات کړي.

۱۷- زده کړه او د ځوان راتلونکی

د ځوان راتلونکی د ګڼو عواملو تر اغېز لاندي وي. د هغه زده کړه، مهارتونه، روغتیا، کورنۍ، اقتصادي شرایط، د کار فرصتونه او شخصي پرېکړي ټول په دې برخه کي رول لري.
زده کړه د راتلونکي د جوړولو لپاره مهم بنسټ دی، خو ځوان باید پوه سي چي یوازي سند ترلاسه کول د بریالیتوب ضمانت نه کوي. د سند ترڅنګ عملي مهارت، د کار تجربه، ښه چلند او د ستونزو د حل وړتیا هم مهم دي.
که یو ځوان د زده کړو په وخت کي د عملي مهارتونو د ترلاسه کولو هڅه وکړي، د راتلونکي لپاره به یې چمتووالی زیات سي. د بېلګي په توګه، د کمپیوټر زده کوونکی کولای سي د اسنادو جوړولو تمرین وکړي. د کرني زده کوونکی کولای سي د نباتاتو د ساتني او د کرني د اصولو په اړه عملي تجربه ترلاسه کړي.
همدارنګه، ځوان باید د خپل مسلک او د کار د بازار په اړه معلومات راټول کړي. د یوه مسلک د انتخاب پر وخت باید یوازي د هغه نوم یا شهرت ته ونه ګوري، بلکي د زده کړي شرایط، د کار اړتیاوې او د خپل ژوند امکانات هم په پام کي ونیسي.
ځیني مسلکونه د لوړو زده کړو غوښتنه کوي، خو ځیني نور د مسلکي کورسونو او عملي تمرین له لاري هم زده کېدای سي. مهمه دا ده چي ځوان د خپل هدف لپاره مناسبه لاره وټاکي.
د راتلونکي د جوړولو لپاره حوصله هم اړینه ده. کېدای سي یو ځوان ژر کار پیدا نه کړي یا د زده کړو په برخه کي له ځنډ سره مخ سي. دا حالتونه باید په واقعي توګه وارزول سي او د ستونزو د حل لپاره نور مناسب ګامونه واخیستل سي.
ځوان باید د خپلو امکاناتو په اندازه هڅه وکړي، خو د ټولني او د کار د بازار ستونزي هم باید له پامه ونه غورځول سي. د ځوانانو د پرمختګ لپاره د کار او زده کړو د مناسبو فرصتونو برابرول د ټولني او اړوندو بنسټونو مسؤلیت هم دی.
زده کړه د انسان لپاره د یوه ښه راتلونکي دروازه پرانستلای سي، خو د دې دروازې له فرصتونو څخه ګټه اخیستل دوامداره هڅه، مناسب مهارتونه او د شرایطو سم درک غواړي.

د درېیمي برخي پایله: زده کړه د ژوند تر پایه روان سفر دی

ګرانه ځوانه!
زده کړه یوازي د ښوونځي د څو کلونو نوم نه دی. دا د انسان د ژوند یوه اوږده لاره ده چي د ماشومتوب څخه پیلېږي او د ژوند په بېلابېلو پړاوونو کي دوام کوي.
د علم او مهارت په وسیله انسان کولای سي خپل فکر پراخ کړي، د ستونزو د حل وړتیا پیاوړې کړي او د خپل ژوند په اړه په ښه توګه پرېکړي وکړي. زده کړه د کار، اقتصادي خپلواکۍ او د ټولني د پرمختګ لپاره هم مهمه وسیله ده.
خو باید په یاد ولرو چي ټول ځوانان یو ډول امکانات نه لري. ځیني ښه ښوونځي او ښوونیز مرکزونه لري، خو ځیني نور د بېوزلۍ او نورو ستونزو له امله له محدودو فرصتونو سره مخ دي. د دې توپیرونو درک کول مهم دي، څو د هر ځوان د حالت په اړه په انصاف سره فکر وکړو.
که ته د زده کړي لپاره امکانات لرې، هڅه وکړه چي ګټه ترې واخلې. که امکانات دي محدود وي، د خپلو شرایطو په اندازه له شته فرصتونو څخه پیل وکړه او د نورو فرصتونو د موندلو هڅه هم جاري وساته.
کتابونه ولوله، پوښتني وکړه، نوي مهارتونه زده کړه، له باوري خلکو سره مشوره وکړه او د معلوماتو د سموالي په اړه فکر وکړه. د یوې تېروتني یا یوې ناکامۍ له امله د زده کړي لاره مه پرېږده.
له دې سره سره، د نورو خلکو د زده کړي او پرمختګ ملاتړ هم وکړه. که له یوه موضوع سره بلد یې، له نورو سره یې په ساده ژبه شریکه کړه. که څوک د زده کړي په لاره کي ستونزه لري، د هغه د سپکاوي پر ځای ورسره مرسته وکړه.
پوهه هغه وخت لا ارزښتناکه کېږي چي د انسان په فکر، اخلاقو او عمل کي مثبت بدلون راولي.
ځواني د زده کړي او پرمختګ مهم پړاو دی، خو د زده کړي فرصت یوازي په ځوانۍ پوري محدود نه دی. انسان په هر عمر کي نوي شیان زده کولای سي، خپل مهارتونه پیاوړي کولای سي او د خپل ژوند د ښه کولو لپاره ګامونه اخیستلای سي.
نو د زده کړي سفر جاري وساته، ځکه هره نوې پوهه کولای سي ستا د فکر یوه نوې کړکۍ پرانیزي او د ژوند د ستونزو د حل لپاره درته یوه نوې لاره وښيي.

نصرت الله نصرت

د ځوانانو فکر او شخصیت / دوهمه برخه

زموږ انګلیسي ویبپاڼه: