زده کړې د هر ملت د پرمختګ بنسټ ګڼل کېږي، خو که زده کړې د افراطي ایډیالوژۍ، سیاسي موخو او ناسم تفسیر پر بنسټ ولاړ وي، نو د یوه ټولنه د سمسورتیا، رغون او پرمختګ پرځای، یاده ټولنه د تباهۍ، بربادۍ او بدبختیو پر لور بیايي. د پاکستان دیني مدرسې، چې ډېری یې د ځانګړو استخباراتي او سیاسي اجنډاوو تر اغېز لاندې فعالیت کوي، د افغان ماشومانو د ذهني جوړښت په بڼه کولو کې ژوره اغېزې لرلي دي. په دغه مقاله کښې هڅه کوم چې د دغو مدرسو فکري، سیاسي او ټولنیز اغېز په علمي ډول وڅېړم، چې څنګه یادې مدرسې د افغان راتلونکو نسلونو د بربادۍ په مرکزونو بدلې شوې دي.
د افغانستان د پخواني جمهوریت د ملي امنیت د راپورونو او څړنیزو سرشمېرنو پر بنسټ، د افغانستان بېلابېلو جنوبي، سوېلي ختیځو او شمالي ولایتونو لکه کندهار، هلمند، ارزګان، زابل، نیمروز، فراه، غزني، خوست، پکتیا، پکتیکا، میدان وردګ، لوګر، کابل او کندوز ولایتونو څخه زرګونه ماشومان د دیني زدهکړو تر عنوان لاندې د پاکستان مدرسو ته استول شوي دي. د دغو معلوماتو له مخې، شاوخوا یولسو زرو څخه تر دیارلس زرو پورې ماشومان، چې عمرونه یې د ۵ او ۱۵ کلونو ترمنځ وو، له کورنیو او محلي ټولنو څخه جلا او د پولې هغې غاړې ته د یني زده کړو په پلمه لېږدول شوي دي. د سمیه یزو او نړیوالو چارو شنونکي د افغان نسل د یاده بشري قوه د لیږد دا بهیر یوازې د دیني زده کړو په چوکاټ کښې نه تفسیر کوي، بلکې دا یې د ټولنیز فقر، جګړې، د دولتي کنټرول کمزورتیا او د پاکستان د سیمهییزو ستراتېژیکو موخو سره تړلی ګڼي. دا ډول بهیرونه د ماشومانو د حقونو، انساني امنیت او د اوږدمهاله بېثباتۍ له نظره جدي اندېښنې راولاړوي او د سیمې د سولې او ثبات پر وړاندې یې منفي اغېزې د علمي بحث جدي موضوع ګرځېدلې ده.
پاکستان تل دینې مدرسې د افغانستان پر ضد د یوه ستراتیژیکې وسیله په توګه کاروي ترڅو افغانستان کمزوری، د جګړو په ډګر او د ناامنیو په ځاله بدل کړي! پاکستان تل یو سولیزه، سوکاله او پرمختللی افغانستان د خپله حاکمیت په پاره یو ګواښ ګنئ! د پاکستان دینې مدرسو په افغانستان د حکومتونو په پرځول، د تروریزم په ترویج او کورنیو جګړو په دوام کښې پراخه رول لوبولی دی! دغه دینې مدرسې د پاکستان د استخباراتو په پاره د سرو زرو د کان ارزښت لري! پدې اړه یو اکاډمیک پراګراف ولیکه!
په معاصرو سیاسي او جیوپولیټیکو مطالعاتو کښې مطرحه بحث دی چې پاکستان دیني مدرسې د خپلې سیمهییزې ستراتېژۍ په چوکاټ کښې تل د افغانستان پر وړاندې د نفوذ د وسیلې په توګه کارولې دي. د دې لیدلوري له مخې، د افغانستان د سیاسي بېثباتۍ دوام، کورنۍ جګړې او د وسلهوالو ډلو پیاوړتیا د هغو ستراتېژیکو محاسبو سره تړل کېږي چې یو خپلواک، باثباته او پرمختللی افغانستان د پاکستان د امنیتي او جیوپولیټیک تصور لپاره بالقوه ننګونه ګڼي. ګڼ اکاډیمک څېړنې استدلال کوي چې د پاکستان اکثره دیني مدرسې، د ځانګړو ایډیالوژیکو نصابونو، منظم جلب و جذب او د استخباراتي شبکو سره د اړیکو له لارې، د افغان حکومتونو پر ضد د وسلهوال مخالفت، د تروریزم د ترویج او د جګړو د دوام په بهیر کې اغېزمن رول لوبولی دی او یاده لړۍ لا تر ننه دوام لري. له همدې امله، دا مدرسې د پاکستان د استخباراتي جوړښت لپاره د ټیټې بیې او لوړې اغېزې لرونکې ستراتېژیکه سرچینه بلل کېږي.![]()
د پاکستان د دینې مدرسو په نامه د نړیوال تروریزم ځالې سعودي، امریکایي او نورو غربي هیوادنو په مالي مرسته او تر مستقیمه اغېزه لاندې جوړې شوې دي. یادو مدرسو په سیمه او افغانستان کښې د افراطیت او تشدد د ترویج په برخه کې مهم رول لوبولی دی. اکاډمیکې څېړنو ښایې چې د پاکستان اکثریت دیني مدرسې د سخت دریځه مذهبي ایديالوژۍ (په ځانګړي توګه د دیوبندي او سلفي جریانونو) له لارې زدهکوونکي د “جهاد” په نوم د تاوتریخوالي او وسلهوالې مبارزې لپاره جذبوي، چې دا چاره د طالبانو، لشکر طیبه او نورو وسلهوالو ډلو د روزنې او ایديالوژيکي تغذیه کولو لامل شوې ده. د دې تر څنګ، د نصاب کمزورتیا، د نړۍوالو علومو نشتوالی، د سخت تعصبي تفسیرونو واکمني او په ځینو مواردو کښې د پاکستان د څارګره شبکه (ISI) په ګډون د نورو بهرنیو تمویلونکو څارګرو شبکو مستقیمه لاسوهنه، دا مدرسې د افراطیت او تروریزم د تولیدونکو ځالو په توګه بدلې کړې دي، چې له امله یې پاکستان په نړیواله کچه د ترهګرۍ له اصلي سرچینو څخه یو بلل شوی دی (لکه د Crisis Group او ځینو نورو څېړنو له مخې).
تاریخي لیدلوری
د شوروي یرغل سره سم او وروسته، میلیونونه افغانان پاکستان ته کډوال شول. د نړیوالو او سیمهییزو هیوادنو په ملاتړ، په پاکستان کښې سلګونه دیني مدرسې جوړې شوې چې موخه یې د “جهاد” لپاره د انساني ځواک چمتو کول وو. افغان ماشومان، چې له زده کړو ، امنیت او کورنۍ ملاتړ څخه بېبرخې وو، د دې مدرسو اسانه ښکار وګرځېدل.
نصابي او فکري ستونزې
د دغو مدرسو نصاب تر ډېره د عصري علومو لکه ریاضیاتو، ساینس، فلسفې او ټولنپوهنې څخه تش دی. پر ځای یې، یو اړخیز دیني تفسیر، تعصب، د بل د رد فرهنګ او تاوتریخوالی تبلیغېږي. افغان ماشومان په دې مدرسو کې د انتقادي فکر پر ځای، د ړوند اطاعت روزنه ترلاسه کوي.
سیاسي او امنیتي اغېزې
ډېری څېړنې ښيي چې د پاکستان دیني مدرسې د افراطي ډلو لپاره د بشري سرچینو د تولید مرکزونه دي. افغان زدهکوونکي له دې مدرسو څخه د داسې فکري بار سره وځي چې نه یوازې د افغانستان ملي حاکمیت نه مني، بلکې د تاوتریخوالي له لارې د واک ترلاسه کول مشروع ګڼي. دا چاره د افغانستان اوږدمهاله امنیت ته جدي ګواښ دی.
ټولنیزې او رواني پایلې
هغه ماشومان چې په دې مدرسو کې لوی شوي، له خپلې ملي هویت، ژبې او کلتور څخه پردي کېږي. هغوی نه د سالمې کورنۍ د جوړولو مهارت لري او نه د مدني ټولنې د غړي کېدو وړتیا. دا حالت د افغان ټولنې د ټولنیز جوړښت د ړنګېدو سبب ګرځي.
بحث او تحلیل
که څه هم دیني زده کړې پخپله منفي نه دي، خو کله چې دین د سیاسي وسیلې په توګه وکارول شي، نو پایله یې افراطیت او بربادي وي. د پاکستان دیني مدرسو د افغان ماشومانو لپاره د زده کړږ پر ځای، د فکري استعمار رول لوبولی دی.
پاکستان د دیني مدرسو د ترویج او ملاتړ له برکته په افغانستان کښې کومې ستراتېژیکې موخې ترلاسه کوئ؟
د کورنیو جګړو دوام ته زمینه برابرول
د مرکزي حکومتونو کمزوري کول، بېاعتباره کول او پرځول
د مؤثر دولت د نه رامنځته کېدو مخنیوی
بهرنۍ مداخلې ته زمینه برابرول او بیا د هماغې مداخلې پر ضد د «جهاد» شعار کارول
د افغانستان د علمي پرمختګ مخنیوی
د اقتصادي ودې او ځانبساینې سبوتاژ
د افغانستان د نړیوالو اړیکو محدودول او منزوي کول
د نړیوال نظام سره د ادغام مخنیوی
د هند سره د افغانستان د ستراتیژیکو، سیاسي او اقتصادي اړیکو مخنیوی
د ستراتیژیک غورځ (Strategic Depth) ترلاسه کول د هند پر وړاندې
د افراطي ایډیولوژۍ له لارې د ملي هویت او ملتپالنې کمزوري کول
د پاکستان پلوه وفادارو ډلو روزنه او تمویل
د ډیورنډ کرښې د شخړې د حل د ځنډولو او مبهم ساتلو هڅه
د افغانستان د ترانزیټي او سیمهییز اقتصادي رول کمزوري کول
د مدني ارزښتونو، قانونمند دولت او عصري ادارو تخریب
د نړیوالو قدرتونو سره د فشار او معاملې د کارت په توګه د افراطي ډلو کارول
د کډوالو د بحران د دوام له لارې سیاسي او اقتصادي امتیاز ترلاسه کول
د افغانستان د طبیعي سرچینو او بازارونو غیرمستقیم کنټرول
د بدیل سیاسي اسلام ترویج چې د عصري دولت مفهوم ردوي
پایله او سپارښتنې
د افغان راتلونکو نسلونو د ژغورلو لپاره اړینه ده چې:
د افغان ماشومانو لپاره معیاري، ملي او عصري تعلیمي بنسټونه رامنځته شي؛
د پاکستان دیني مدرسو ته د افغان ماشومانو د تګ مخه ونیول شي؛
د دین معتدل او علمي تفسیر ترویج شي؛
نړیوالې ادارې د دې پدیدې په اړه جدي څېړنې او اقدامات وکړي.
پای
تر څو چې افغان ماشومان د پردیو د ایډیالوژیکو جګړو سون توکي وي، افغانستان به د ثبات او پرمختګ مخ ونه ویني. د پاکستان دیني مدرسې د دینې زده کړو تر نوم لاندې، د افغان نسلونو د بربادۍ ځالې ګرځېدلې دي، او د دې حقیقت له درک پرته د ستونزې حل ناشونی دی.
23/01/2026)
(Sirat Zadran)
د سیمې د ناامنیو عامل او پر چینایې کان کیندونکو د ډرون بریدونو کې د پرده تر شاه پټ لاسونه
زموږ انګلیسي ویبپاڼه:
د دعوت رسنیز مرکز ملاتړ وکړئ
له موږ سره د مرستې همدا وخت دی. هره مرسته، که لږه وي یا ډیره، زموږ رسنیز کارونه او هڅې پیاوړی کوي، زموږ راتلونکی ساتي او زموږ د لا ښه خدمت زمینه برابروي. د دعوت رسنیز مرکز سره د لږ تر لږه $/10 ډالر یا په ډیرې مرستې کولو ملاتړ وکړئ. دا ستاسو یوازې یوه دقیقه وخت نیسي. او هم کولی شئ هره میاشت له موږ سره منظمه مرسته وکړئ. مننه
د دعوت بانکي پتهDNB Bank AC # 0530 2294668 :
له ناروې بهر د نړیوالو تادیاتو حساب: NO15 0530 2294 668
د ویپس شمېره Vipps: #557320 :
Support Dawat Media Center
If there were ever a time to join us, it is now. Every contribution, however big or small, powers our journalism and sustains our future. Support the Dawat Media Center from as little as $/€10 – it only takes a minute. If you can, please consider supporting us with a regular amount each month. Thank you
DNB Bank AC # 0530 2294668
Account for international payments: NO15 0530 2294 668
Vipps: #557320
Comments are closed.